تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَکِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي وَ غِيضَ الْماءُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (44)
چون قضيه طوفان انجام و کفار غرق شدند، امر الهى رسيد:
وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَکِ: و حق تعالى فرمود به زمين: فرو بر آب خود را که از چشمه‌ها سريان نموده و چيزى از آن باقى نگذار. اين فرمايش اخبار است از رفتن آب روى زمين به کمتر مدتى. وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي: و اى آسمان بازگير و نگاهدار باران را. اخبار است از برطرف شدن ابر و انقطاع باران به اندک زمانى. در انوار گفته: نداى به آسمان و زمين و امر آنها به آنچه مأمور شدند براى تمثيل است بر کمال قدرت الهى و انقياد هر دو مر چيزى را که مشيت سبحانى تعلق يافته بود از فرو بردن و امساک است به امر مطاعى که به محض صدور، مأمور مبادرت نمايد در امتثال به جهت عظمت او و خوف از سطوت او.
وَ غِيضَ الْماءُ: و کم کرده شد آب بر روى زمين. وَ قُضِيَ الْأَمْرُ: و بگذشت کارى که حکم الهى بدان متعلق بود از هلاک اشرار و نجات ابرار.
«1» تفسير ابو الفتح ج 6 ص 277.
جلد 6 - صفحه 73
به سند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام که نوح با قوم در کشتى هفت شبانه‌روز ماندند و کشتى دور خانه کعبه طواف و بر جودى که فرات کوفه است قرار گرفت. «1» علامه مجلسى قدس الله سره فرمايد: «2» در مدت مکث نوح در کشتى خلاف است. بعضى موافق همين روايت قائل، و اين اقوى باشد. و برخى صد و پنجاه روز، بعضى ششماه و جمعى پنج ماه گفته‌اند.
وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِ: و قرار گرفت کشتى بر کوه جودى در موصل يا شام در روز عاشورا دهم محرم، و در اين حال نوح دعا کرد به زبان عبرى (بارات قنى بارات قنى) يعنى خدايا به اصلاح آور. «3» علامه مجلسى قدس الله سره به سند معتبر از حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام روايت نموده که: «4» چون نوح مکث در کشتى نمود به مدتى که خداى مى‌خواست و کشتى مى‌رفت، وحى فرمود حق تعالى به کوهها که من کشتى بنده خود را بر کوهى از شما خواهم گذاشت، پس تمام کوهها سر کشيدند و برافراشتند مگر کوه جودى در موصل که فروتنى و شکستگى نمود گفت: مرا رتبه آن نيست که کشتى نوح بر من مقرّ يابد. پس حق تعالى تواضع او را پسنديد، امر فرمود کشتى بر آن قرار يابد. چون سينه کشتى به جودىّ خورد، صداى عظيم ظاهر و اهل کشتى مضطرب شدند. نوح سر از کشتى بيرون و دعا نمود: (بارات قنى بارات قنى). و به روايات معتبره آنکه متوسل به انوار مقدسه محمد و آل محمد عليهم السلام شد. چنانچه در احتجاج از حضرت صادق عليه السّلام از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله وقتى نوح عليه السّلام سوار کشتى و از غرق ترسيد گفت: (اللّهمّ انّى اسئلک بحق محمّد و آل محمّد لمّا انجيتنى من
«1» تفسير عياشى ج 2 ص 146.
«2» بحار الانوار ج 11 ص 334.
«3» تفسير عياشى ج 2 ص 150.
«4» بحار الانوار ج 11 ص 338.
جلد 6 - صفحه 74
الغرق) پس نجات داد او را خداى تعالى. «1» و به روايت اهل البيت، کشتى هيجدهم ذى الحجه بايستاد.
وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ: و گفته شد دورى از رحمت و هلاکت به نقمت، باد بر کافران که ظلم نمودند بر خود به سبب سوء اختيار کفر بر ايمان.
قائل اين قول ذات حضرت احديت، و ممکن است ملائکه يا نوح يا مؤمنان باشند. چون بيرون آمدند، نوح به شکرانه، آن روز را روزه داشت.
اعجاز شعشعانى: بدانکه اين آيه شريفه در غايت فصاحت و نهايت بلاغت است، و در کتاب مفتاح و کشاف و دلايل الاعجاز و اسرار البلاغه و غير آن در وجوه فصاحت و بلاغت آن، دانشمندان سخنان گفته و در بيان نظم غريب و اسلوب عجيب نکته‌هاى معانيه و بيانيه و بديعيه در ايراد هر کلمه و حسن مواقع آن در سلک تحرير درآورده؛ و براى دريافتن مطلب نسبت به برادران ايمانى امثال خود اکتفا شود به ذکر حديثى و تاريخى:
اما حديث: به سند معتبر روايت شده در زمان حضرت صادق عليه السّلام ابن ابى العوجاء و سه نفر از ملاحده که در نهايت فصاحت بودند، اتفاق نمودند که کتابى برابر قرآن بياورند و هر يکى ربع آن را تمام کنند. اين عهد را با هم مخفيانه بستند در مکه، و وعده کردند سال ديگر جمع و ترتيب آن را دهند. چون سال ديگر شد، در مقام ابراهيم عليه السّلام مجتمع، يکى از آنها گفت: من چون اين آيه را ديدم: «يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَکِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي وَ غِيضَ الْماءُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ» دانستم معارضه قرآن نتوان کرد پس دست برداشتم. دومى گفت: چون اين آيه شنيدم «فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا» نااميد شدم از معارضه. در اين حال حضرت صادق عليه السّلام بر ايشان گذشت، به اعجاز اين آيه تلاوت فرمود: «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً» يعنى اگر جمع شوند آدميان و جنيان بر اينکه بياورند مثل اين قرآن را هرآينه نتوانند، هر چند پشت همديگر باشند. و چون اين
«1» احتجاج، ج 1 ص 55 افست از طبع نجف سال 1386. و بحار الانوار ج 26 ص 319.
جلد 6 - صفحه 75
معجزه را از آن حضرت ديدند، متحير و شرمنده و سر به زير گشتند. «1» اما واقعه تاريخى: آنکه فصحا و بلغاى کفار قريش، مجتمع شدند براى معارضه با قرآن. پس چهل روز خود را از نان گندم و گوشت و انواع اطعمه لذيذه منع، و به قوت لا يموت گذران مى‌کردند براى تصفيه ذهن و ذکاء. بعد از مدت مذکور چون خواستند شروع کنند اين آيه شريفه را شنيدند، از غايت فصاحت و کمال بلاغت آن متحير فروماندند و گفتند: اين کلام شباهت ندارد به چيزى از کلام مخلوقين و اشتباه به آن هم نشود، پس ترک معارضه و متفرق شدند.