تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَکِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي وَ غِيضَ الْماءُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (44)
ترجمه
وگفته شد اى زمين فرو بر آب خود را واى آسمان باز گير و کم شد آب و گذشت کار و قرار گرفت کشتى بر کوه جودى و گفته شد دورى از رحمت باد بر گروه ستمکاران.
تفسير
قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کشتى در ميان امواج حرکت ميکرد تا رسيد بمکّه و طواف کعبه نمود و تمام دنيا غرق شد غير از موضع خانه کعبه که از غرق شدن آزاد شد و به اين سبب آنرا بيت عتيق خوانده‌اند و چهل شبانه روز آب از آسمان ميريخت و از زمين ميجوشيد تا آب بقدرى بالا آمد که حضرت نوح دست بدعا بلند کرد و بزبان سريانى گفت يار همان اتقن يعنى خدايا نيکى کن و خطاب
جلد 3 صفحه 84
مذکور در اين آيه بزمين و آسمان رسيد و زمين آب خود را فرو برد و آب آسمان خواست داخل زمين شود امتناع از قبول آن نمود و گفت خداوند بمن امر فرموده آب خود را بلع نمايم پس آبيکه از آسمان آمده بود در زمين باقى ماند و کشتى بر کوه جودى که در موصل است و کوه بزرگى است قرار گرفت و خداوند جبرئيل را مأمور فرمود که آبهاى باقى مانده را به درياهاى دور دنيا متفرّق نمايد و در تهذيب از آنحضرت نقل نموده که خداوند به حضرت نوح در کشتى وحى فرمود که هفت دور خانه کعبه را طواف نمايد و اطاعت نمود پس از کشتى بيرون آمد و تا دو کنده زانو در آب فرو رفت و تابوتى را که در آن استخوانهاى حضرت آدم بود بيرون آورد و با خود به کشتى برد و سير نمود تا بوسط مسجد کوفه رسيد که خطاب بزمين و آسمان براى بلع و امساک آب صادر گرديد و از همان مکان که در بدو امر آب جوشيد فرو رفت و کسانيکه با حضرت نوح در کشتى بودند متفرق شدند و در کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که حضرت نوح در کشتى مأمور به طواف شد و اطاعت نمود و آن طواف نساء است و عنان کشتى را از دست داد و خداوند بکوههاى زمين خطاب فرمود که من کشتى بنده خود نوح را بر يکى از شماها فرود ميآورم و آنها سرکشى کردند مگر جودى که تواضع نمود و سينه کشتى خورد به آن کوه و نوح ترسيد و گفت يا مارى اتقن يعنى خدايا اصلاح فرما و غالب مضامين اين احاديث را در روايات ديگرى عيّاشى ره نقل نموده و در کافى از امام صادق عليه السّلام ارتفاع آب از کوههاى زمين در پانزده ذراع تعيين شده است و خلاصه مفاد آيه شريفه آنستکه چون طوفان به پايان رسيد خطاب شد از مصدر جلال بزمين که آب خود را بلع نمايد و نيز خطاب شد بآسمان که بارش خود را قطع کند و اينکه از قول به صيغه مجهول تعبير فرموده براى اشاره به آنستکه غير خدا قدرت بر چنين امرى ندارد و او متعيّن است در آمريّت و تمام موجودات ارضيّه و سماويّه حتّى جمادات مأمورند به امر او و مطيعند از فرمان او و لذا خطاب مناسب با ذوى العقول به آنها شده و اطاعت نمود زمين فورا بفرو بردن آب خود و آسمان فورا بتفرّق ابر و قطع باران لذا آب کم شد بقدريکه کشتى بر کوه بزرگ جودى مستقر گشت و قضاى الهى به هلاک کفّار و نجات اهل ايمان جارى گرديد و وعده حق انجاز شد و خدا و حضرت نوح و اهل ايمان و ملائکه هر يک بزبان حال و
جلد 3 صفحه 85
مقال گفتند دورى باد دورى از رحمت الهى براى گروهى که ستم نمودند بخودشان براى قبول کفر و عصيان و گفته‌اند اين آيه شريفه در اعلى درجه فصاحت و بلاغت و اقصى مراتب اعجاز و ارقى مدارج بيان است که دست کسى به آن نرسيده و نميرسد و نخواهد رسيد و بخاطر احدى خطور ننموده و نمينمايد و نخواهد نمود و اين معنى بايد به ذوق الهى و قريحه طبيعى و سليقه وجدانى ادراک شود و قابل توصيف و بيان نيست و آنچه اجمالا ميتوان به آن اشاره نمود ايجاز لفظ و سعه معنى و ايتلاف معانى و تناسب الفاظ و ترادف جمل و توازن آنها با يکديگر و تصوير حال به الفاظ با جلال و جمال خالى از خلل و اخلال است با جاذبه مخصوصى که واضح است از مصدر جلال و جمال صادر شده است و بکلمات ديگرى نميشود قياس نمود ..