تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ نادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمِينَ (45) قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (46)
ترجمه
و خواند نوح پروردگار خود را پس گفت اى پروردگار من همانا پسر من از خانواده من است و همانا وعده تو حقّ است و توئى بهترين حکم کنندگان
گفت اى نوح همانا او نيست از خانواده تو همانا او کار ناشايسته‌اى است پس مخواه از من آنچه را نيست از براى تو بآن دانشى همانا من پند ميدهم تو را که باشى از نادانان.
تفسير
پس از آنکه موج ميان نوح عليه السّلام و کنعان حائل شد که در آيه اسبق اشاره به آن شد عاطفه آنحضرت وادار نمود او را به خواهشى از خداوند که مناسب با مقام نبى اولو العزم نبود و آن اين بود که با تعظيم و تضرّع خواند پروردگار خود را و عرض کرد اى مالک و خالق و رازق من وعده فرمودى که خانواده و اهل بيت مرا از غرق نجات دهى و پسر من يا پسر زن من از خانواده و اهل بيت من است و وعده تو حق و صدق است و تخلّف ندارد پس نجات ده او را اگر از کسانى است که وعده فرمودى نجات دهى آنانرا و تو اعلم و اعدل و اتقن از تمام حکم کنندگانى در قول و فعل خود و جواب مقرون به عتاب از مصدر جلال صادر گرديد که اى نوح او از خانواده و اهل تو نيست همانا او مرتکب اعمال ناشايسته است به اين درجه
جلد 3 صفحه 86
که ميتوان گفت سر تا پا کار ناشايسته است بنابر آنکه عمل غير صالح بنحو صفت و موصوف قرائت شود و بعضى عمل غير صالح بنحو فعل و مفعول قرائت نموده‌اند و بنابراين معنى واضح است که خدا فرموده او بجا آورده عملى را که ناشايسته است و کسيکه مرتکب عمل ناشايسته شود از خانواده نبوّت و طهارت نيست علاوه بر آنکه از وعده نجات استثناء شده بود کسيکه مقدّر شده باشد قبلا عذاب او بقول خداوند الّا من سبق عليه القول و نبايد بخواهى تو از من چيزى را که نميدانى صلاح و ثواب بودن آنرا و من موعظه و منع ميکنم تو را از آنکه در زمره نادانان باشى و سؤالى نمائى که مناسب با مقام پيغمبر اولو العزم نيست بنظر حقير صرف اينکه شخص صلاح و ثواب بودن امرى را نداند و از خدا طلب نمايد مانعى ندارد خصوصا اگر ظاهرا يا باطنا معلّق به مشيّت و مصلحت نمايد چنانچه نسبت بحضرت نوح گفته‌اند ولى اينکه آنحضرت در اين مقام مورد عتاب الهى شده است براى آنستکه ظاهرا سه ترک اولى از او صادر گشته يکى آنکه بدون دقت و نظر در وعده الهى با آنکه از اهل استثناء شده بود کسيکه قبلا مستحقّ عقوبت شده باشد خواهش نجات کنعان را نمود و او را از کسانيکه وعده نجات بآنها داده شده محسوب نمود و مطالبه انجاز وعد کرد ديگر آنکه دعا و خواهش و مسئلت را بصورت اعتراض و ادّعاء در آورد و از خداوند طلب حکم بعدل نمود سوم آنکه محبّت کنعان را بعد از کفر و عصيان از دل بيرون نکرد و با وجود محبّت خدا محبّت نا اهل را در دل جاى داد که همان موجب صدور آن دو ترک اولاى ديگر گشت و باين جهت حقّا ميتوان گفت ترک اولاى او منحصر به اين امر بود که بهيچ وجه مناسب با مقام آنحضرت نبود لذا مورد عتاب الهى گرديد و به موعظه الهيّه متّعظ و متنبّه شد و در آيه بعد استعاذه و استغفار نمود پس بدان اى برادر عزيز اگر ادّعاء محبت خدا و اولياء او را دارى بايد محبّت دشمن آنها را اگر چه اولادت باشد از دل خارج نمائى و الا مستحقّ عتاب خواهى شد اگر چه پيغمبر اولو العزم باشى و نديدم کسى از مفسرين را که متوجّه به اين نکته شده باشد و موجب عتاب را همان سؤال با عدم علم بصواب و خطا يا صلاح و فساد ذکر نموده‌اند و اللّه اعلم. در عيون از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که فرمود جهت اينکه خداوند نفى فرمود پسر نوح عليه السّلام را
جلد 3 صفحه 87
از او اين بود که معصيت خدا را نمود نه آنکه طهارت مولد نداشت که بعضى ميگويند و همچنين است کسيکه از ما باشد و اطاعت خدا را ننمايد که از ما نيست و در روايت ديگرى فرموده خداوند نفى فرمود او را از نوح وقتى که مخالفت کرد با او در دينش و قريب به اين مضامين رواياتى در مجمع و عياشى ره از آنحضرت نقل نموده است ..