اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ يا نُوح‌ُ إِنَّه‌ُ لَيس‌َ مِن أَهلِک‌َ إِنَّه‌ُ عَمَل‌ٌ غَيرُ صالِح‌ٍ فَلا تَسئَلن‌ِ ما لَيس‌َ لَک‌َ بِه‌ِ عِلم‌ٌ إِنِّي أَعِظُک‌َ أَن تَکُون‌َ مِن‌َ الجاهِلِين‌َ (46)
خداوند فرمود اي نوح محققا او يعني کنعان نيست از اهل تو محققا او عمل غير صالح است پس از من سؤال نکن چيزي را که نيست براي تو بآن چيز علم محققا من تو را موعظه ميکنم اينکه بوده باشي از نادانان.
کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود: 1- در معناي اهل و آل دو چيز لازم است يکي انتساب نسبي و سببي، ديگر موافقت ديني و عملي و لذا اهل بيت رسول اللّه و آل او منحصر است بعلي و فاطمه و حسن و حسين و ائمه طاهرين عليهم السلام که در تمام شئونات و کمالات و صفات و اخلاق و اعمال مشابه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بودند حتي در مقام عصمت و طهارت و منتسب بآن حضرت هم بودند، و اما زوجات آن حضرت اما مثل عايشه و حفصه که خيانت بآن حضرت کردند و عداوت با ذوي القربي
جلد 11 - صفحه 60
که مزد رسالت آن حضرت بود محبت بآنها ظاهر و واضح بود با علي عليه السّلام جنگ با فاطمه شماتت آنها که در روضه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شکايت ميکند
و شمت بي عدوي
و در خبر است که خانه علي عليه السّلام بخانه رسول اللّه [ص] روزنه داشت که حضرت رسول ميآمد و با دخترش صحبت ميفرمود، پس از رحلت فاطمه از امير المؤمنين درخواست کرد که آن را بگيرد سبب آن را پرسيدند فرمود عايشه ميآيد و مرا شماتت ميکند، و با قطع نظر از اينکه خبر هم معلوم است که عدو فاطمه که شماتت کند مسلّما از رجال نبودند چون تماس با آنها نداشت و نساء هم احدي با فاطمه عداوتي نداشت فقط منحصر باين دو ملعونه است، و عداوت با حضرت مجتبي عليه السّلام جلوگيري از دفن آن حضرت در جوار رسول اللّه و مسلّما فاطمه و علي و حسنين ذوي القربي بودند پس اينکه دو از عنوان اهليت و آليت خارج هستند لذا ميفرمايد قال‌َ يا نُوح‌ُ إِنَّه‌ُ لَيس‌َ مِن أَهلِک‌َ و علت عدم اهليتش را بيان ميفرمايد إِنَّه‌ُ عَمَل‌ٌ غَيرُ صالِح‌ٍ اشکال- پسر نوح که عمل نبود بلکه عامل بعمل غير صالح بود.
جواب- بعضي گفتند بتقدير مضاف است يعني ذو عمل غير صالح لکن اولا تقدير خلاف اصل است و ثانيا عمل مضموم است نه مکسور، و تحقيق در جواب اينست که مثل زيد عدل است که مبالغه در عدالت است و اينجا هم مبالغه در اعمال فاسده از کفر و مخالفت و ساير اعمال قبيحه است.
مقام دوم- فَلا تَسئَلن‌ِ ما لَيس‌َ لَک‌َ بِه‌ِ عِلم‌ٌ اشکال- اصلا سؤال از جهت نداشتن علم است و الّا عالم احتياج بسئوال ندارد لذا از امير المؤمنين [ع] است که فرمود
(العلم مخزون عند اهله و مفتاحه السؤال
جواب- سؤال در اينجا طلب نجات و دعاء است و بايد انسان بداند که طرف و مطلوب قابليت سؤال در حق او داشته باشد مثلا کسي بگويد پروردگارا اسباب
جلد 11 - صفحه 61
شرب خمر و زنا و سرقت و ظلم را بر من مهيّا فرما و مرا موفق باين معاصي فرما يا در حق کفار و اهل ضلال طلب نجات کند و حضرت نوح نميدانست که فرزندش قابليت دارد يا ندارد لذا ميفرمايد تا احراز قابليت نکرده‌اي چرا سؤال کردي سپس بيان عدم قابليت را ميکند.
مقام سوم- در جمله إِنِّي أَعِظُک‌َ أَن تَکُون‌َ مِن‌َ الجاهِلِين‌َ موعظه پند و اندرز است و مخصوصا نسبت بمقام مقدس انبياء زيرا جهّال ممکن است يک امور غير مشروعه يا قبايح عقليه يا غير مرضيه عند اللّه را از خداوند تقاضا کنند لکن انبياء عظام تا علم بحسن آن و موافقت با مصلحت و حکمت آن نداشته باشند نبايد تقاضا کنند حتي در مسئله شفاعت لا يَشفَعُون‌َ إِلّا لِمَن‌ِ ارتَضي و اينکه جمله دلالت ندارد که العياذ حضرت نوح از جاهلين بوده اينکه مثل وَ لا تَکُونَن‌َّ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ است