اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُم کُفّارٌ أُولئِک‌َ عَلَيهِم لَعنَةُ اللّه‌ِ وَ المَلائِکَةِ وَ النّاس‌ِ أَجمَعِين‌َ (161)
«1» مجلد اول صفحه 180
جلد 2 - صفحه 269
(محققا کساني که کافر شدند و مردند در حالي که کافر بودند، لعنت خدا و ملائکه و مردم همگي بر آنان خواهد بود) اينکه آيه شريفه بمنزله استثناء از استثناء است يعني کساني که توبه کرده و اصلاح نمودند (و ما انزل اللّه) را بيان داشتند از مورد لعن بيرونند بشرط اينکه در اينکه عالم توبه کرده و تدارک نمايند اما کساني که قبل از موت موفق بتوبه نشوند و با حال کفر از دنيا بروند مورد لعن خدا و ملائکه و همه مردم خواهند بود و لو در حين موت يا بعد از موت يا در قيامت پشيمان شوند که براي آنها سودي نخواهد بود و مسلما همه کفار در روز قيامت نادم ميشوند و يکي از اسماء قيامت يوم الحسرة و الندامة است ولي اينکه توبه و ندامت نتيجه‌اي نخواهد داشت و اينکه مطلب مفاد بسياري از آيات شريفه است مانند آيه شريفه وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ وَ لَا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ«1» و آيه شريفه آلآن‌َ وَ قَد عَصَيت‌َ قَبل‌ُ«2» که درباره توبه فرعون است و غير اينها از آيات ديگر.
کلمه اجمعين تأکيد براي النّاس است و عموم مردم را شامل ميشود و لذا اينکه اشکال توهم ميشود که عموم مردم کفار را لعن نميکنند زيرا بسياري از مردم کافرند و کفار که خودشان را لعنت نميکنند!
و جواب از اشکال اينست که اولا مفاد اينکه آيه با آيه قبل متفاوت است زيرا در آيه قبل اخبار از لعن خدا و لاعنين است و مفاد اينکه آيه انشاء است يعني لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر اينان باد خواه لعنت بکنند يا نکنند و ثانيا لعن بمعني طرد و تبعيد از رحمت حق است و عمده آن در قيامت است زيرا در دنيا
1- سورة النساء آيه 22
2- سوره يونس آيه 91
جلد 2 - صفحه 270
رحمت رحماني حق شامل حال کفار هم ميشود، و فرداي قيامت حتي خود کفار يکديگر را لعن ميکنند چنانچه صريح آيه شريفه است وَ يَلعَن‌ُ بَعضُکُم بَعضاً«1» و ثالثا کفر بمعني ستر حق است و اينکه خوي زشت و بدي است که همه عقلا آن را مذموم ميدانند مانند ظلم و بخل و کبر و ساير اخلاق رذيله بنا بر اينکه کفار هم کفر را مذموم دانسته و کافر را مذمت ميکنند و اختلاف در مصداق است بنا بر اينکه کافر هم کفار را لعن ميکند اگر چه خود و هم کيشان خود را کافر نميداند، و شايد مفاد حديث شريفي که از حضرت باقر (ع) در اغلب کتب مانند مجمع و جامع و سفينه نقل کرده‌اند که فرمود: «
ان اللعنة اذا خرجت من في صاحبها ترددت بينها فان وجدت مساغا و الا رجع الي صاحبها
» همين باشد، زيرا مساغ لعن کافر است و اگر صاحب لعن کافر باشد بخودش برميگردد.
و نکته ديگر که از اينکه آيه استفاده ميشود اينست که قبولي توبه وجوب عقلي ندارد بلکه وجوب آن از باب وعده خدا که تخلف آن محال است و وعده خدا مربوط بقبل از موت است.