اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِلهُکُم إِله‌ٌ واحِدٌ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ الرَّحمن‌ُ الرَّحِيم‌ُ (163)
(و معبود شما معبود يکتاست و نيست معبودي جز او که صاحب رحمت عام‌ّ و خاص‌ّ است) اينکه آيه در مقام بيان توحيد است و در اثبات توحيد خداوند دانشمندان مسالکي اتخاذ و ادله اقامه نموده‌اند حکماء از طريق لزوم ترکيب که متعدد بايد داراي ما به الاشتراک و ما به الامتياز باشد و از اينجهت ترکيب لازم مي‌آيد و ترکيب با واجب الوجودي منافات دارد. متکلمين از طريق قاعده تمانع
1- سورة النساء آيه 59
[.....]
2- مجلد اول ص 282- 301
3- سوره آل عمران آيه 71
جلد 2 - صفحه 272
بتقريراتي مختلفي که نموده‌اند و ديگران از راه وحدت نظام عالم و تفصيل اينکه ادله را در کلم الطيب بيان نموده‌ايم«1» و در اينجا فقط بذکر حديثي که جامع‌ترين احاديث در باب توحيد است اکتفاء ميکنيم در تفسير برهان از صدوق ره بسند متصل بهاني که از اصحاب امير المؤمنين است نقل ميکند «
قال ان اعرابيا قام يوم الجمل الي امير المؤمنين (ع) أ تقول ان اللّه واحد قال فحمل النّاس اليه و قالوا يا اعرابي ما تري ما فيه امير المؤمنين من تقسم القلب فقال امير المؤمنين (ع) دعوة فان الذي يريده الاعرابي هو الذي نريده من القوم، ثم قال يا اعرابي ان القول في ان اللّه واحد علي اربعة اقسام:
فوجهان منها لا يجوز ان علي اللّه عز و جل و وجهان يثبتان فيه فاما اللذان لا يجوز ان عليه فقول القائل واحد يقصد به باب الاعداد فهذا ما لا يجوز لان‌ّ من لا ثاني له لا يدخل في باب الاعداد اما تري انه کفر من قال انّه ثالث ثلاثة و قول القائل الواحد من النّاس يريد به النوع من الجنس فهذا ما لا يجوز عليه لانه تشبيه جل ربنا عن ذلک و تعالي، و امّا الوجهان اللذان يثبتان فيه فقول القائل هو واحد ليس له في الاشياء شبه کذلک ربنا و قول القائل انه ربنا احدي المعني يعني به انّه لا ينقسم في وجود و لا عقل و لا وهم کذلک ربنا عز و جل
» شرح حديث: وحدت را امير المؤمنين (ع) در اينکه حديث بچهار قسم تقسيم نموده:
وحدت عددي، وحدت نوعي، وحدت بمعني بي همتايي و وحدت بمعني بساطت و داراي جزء و ترکيب نبودن، و دو قسم اول را از خدا سلب، و دو قسم ديگر را براي او ثابت نموده است.
واحد عددي چيزي است که تحت شماره در آيد و چيزي که شبيه و نظير نداشته
1- مجلد اول ص 100- 120
جلد 2 - صفحه 273
باشد در شماره نخواهد آمد و شايد مراد از عبارتي که در زبان عوام است:
«يکي بود و يکي نبود» همين باشد.
و واحد نوعي فردي است از نوع که با افراد ديگر در آن مشترک باشد يا نوعي که با انواع ديگر از حيث جنس مشترک باشند مانند فردي از افراد انسان و نوعي از انواع حيوان و نحو آن و اينکه نيز بر خدا روا نيست زيرا هر فردي با افراد ديگر وجه مشارکتي در نوع خود دارند و همچنين هر نوعي با انواع ديگر ما به الاشتراکي دارند بنا بر اينکه ترکيب لازم آيد و ترکيب با واجب الوجودي سازگار نباشد.
و امّا واحد بمعني بي‌همتا و کسي که شبيه و نظير و عديل و مثل و مانندي ندارد، معنايي است که بر خدا رواست و همچنين واحد باين معني که بسيط است و هيچ قسم ترکيبي در ذات او راه ندارد نه ترکيب خارجي مانند ترکيب اجسام که از اجزاء متشتتة مرکب شده‌اند و نه ترکيب ذهني مانند ترکيب انواع که از جنس و فصل مرکب شده‌اند و نه ترکيب و همي مانند اجناس عاليه که از آنها ببسائط تعبير ميکنند و از وجود و ماهيت مرکب شده‌اند يعني وجود آنها غير ذات آنهاست زيرا خداوند وجود او عين ذات اوست يعني او صرف وجود و وجود محض است و از اينجهت ضدّي براي او نيست چون ضدّ وجود يا عدم است يا ماهيت و عدم که عدم است و ماهيت هم بالذات معدوم است «الماهية من حيث ذاته ليس و من علته ايس» بنا بر اينکه ضدي براي وجود محض تعقل نميشود و جواب شبهه إبن کمونه هم از اينجا معلوم ميگردد زيرا تعقل دوئيت در وجود محض نميشود تا بتوان دو هويت مختلف بتمام ذات تصور نمود و تفصيل آن در کلم الطيب ذکر شده«1».
1- مجلد اول ص 104
جلد 2 - صفحه 274
و در اينکه آيه شريفه تعبير بواحد فرموده و در سوره توحيد باحد و ممکن است فرق بين احد و واحد اينکه باشد که احد بمعني احدي الذات و مبرا بودن از ترکيب باشد و واحد بمعني يکتا و بي همتا و بي‌شريک باشد و بقيه کلمات آيه در ضمن آيات سابقه بيان شد.