اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ فِي خَلق‌ِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ اختِلاف‌ِ اللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ وَ الفُلک‌ِ الَّتِي تَجرِي فِي البَحرِ بِما يَنفَع‌ُ النّاس‌َ وَ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ مِن‌َ السَّماءِ مِن ماءٍ فَأَحيا بِه‌ِ الأَرض‌َ بَعدَ مَوتِها وَ بَث‌َّ فِيها مِن کُل‌ِّ دَابَّةٍ وَ تَصرِيف‌ِ الرِّياح‌ِ وَ السَّحاب‌ِ المُسَخَّرِ بَين‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ (164)
(محققا در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز و کشتي‌هايي که در دريا حرکت ميکنند براي اينکه بمردم سود برسانند و آنچه از آب باران خداوند از آسمان فرود ميآورد و زمين را بعد از مردنش بواسطه آن زنده ميسازد و هر جنبنده را در زمين پراکنده مينمايد و در گردش بادها و ابر که بين زمين و آسمان مسخر است هر آينه نشانه‌هايي است براي گروهي که تعقل ميکنند) در تفسير اينکه آيه در چند مقام بحث ميشود:
مقام اول در اثبات صانع- دانشمندان در اثبات صانع چند مسلک اتخاذ نموده‌اند:
1- مسلک عرفاء و جماعتي از محققين و مفاد بعض آيات و اخبار است که ميگويند وجود حق تبارک و تعالي احتياج بدليل ندارد زيرا معرف بايد از معرف
جلد 2 - صفحه 275
اجلي و دليل از مدلول اظهر باشد و چيزي از وجود اجلي و اظهر نيست تا بتواند دليل و معرف او باشد و ادله که بيان شده براي تنبيه غافل است. در آيه شريفه ميفرمايد أَ فِي اللّه‌ِ شَک‌ٌّ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«1» و حضرت سيد الشهداء (ع) در دعاء عرفه عرض ميکند «
أ يکون لغيرک من الظهور ما ليس لک حتي يکون هو المظهر لک متي غبت حتي تحتاج الي دليل يدل عليک و متي بعدت حتي تکون الآثار هي الّتي توصل اليک عميت عين لا تراک
» 2- مسلک حکماء است که از راه امکان و وجوب ثابت ميکنند که ممکن الوجود در وجود خود محتاج بموجد است.
3- مسلک متکلمين است که از راه حدوث و قدم ثابت ميکنند که هر حادثي محتاج بمحدث است و محدث نيز اگر حادث باشد باز محتاج بمحدث است تا منتهي بقديم گردد و گرنه دور يا تسلسل لازم آيد.
4- روش مستفاد از آيات شريفه و اخبار آل اطهار است که از آثار پي بمؤثر و از مصنوع پي بصانع و از مخلوق پي بخالق بردن است و همه اينکه روشها در حدّ خود تمام است ولي روش چهارم از جهاتي امتياز دارد:
1- احتياج بترتيب مقدمات و استلزام دور و تسلسل و بطلان آن ندارد که از فهم عموم مردم خارج باشد و تنها خواص درک کنند بلکه هر ذي شعوري درک ميکند که هيچ اثري بدون مؤثر و هيچ مصنوعي بدون صانع نميشود 2- اينکه روش در عين اينکه صانع و واجب الوجود را اثبات ميکند صفات او را نيز از علم و قدرت و حيات و حکمت و کبريايي و عظمت ثابت مينمايد ولي آن ادله تنها وجود واجب الوجود را اثبات ميکند.
و بزرگترين و بهترين دليل در مخلوقات که حکمت خالق را اثبات ميکند
1- سوره ابراهيم آيه 19
جلد 2 - صفحه 276
نظام جملي موجودات است که همگي بر وفق حکمت مرتب و منظم گرديده و هر چيزي بجاي خود قرار داده شده و سر مويي از نظام مقرره تخلف نميکند و ممکن است انسان عامي گاهي بنظر سطحي اوضاع غير منظمي به بيند، گاهي باران ميآيد گاهي نميآيد، وقتي گرم و وقتي سرد ميشود موقعي باد ميوزد و گاهي هوا آرام است، يکي مريض و ديگري صحيح، يکي فقير و ديگري غني، بعضي عزيز، بعضي ذليل، گروهي زشت و جماعتي زيبا و هکذا حالات مختلفي که در عالم و موجودات پيدا ميشود بنظرش نامنظم جلوه کند ولي بنظر دقيق اگر متوجه شود همه بجا و بر وفق نظام و حکمت است و مثل چنين شخصي مانند طفلي است که براي تماشا بکارخانه مفصلي رفته و وضع آن را مشاهده ميکند کار. گاههاي مختلف کارگرهاي مختلف، مواد مختلف. محصولات مختلف و بسا چيزهاي در هم ريخته را مشاهده ميکند و متحير شده از خود يا ديگري همي سؤال ميکند و بسا اعتراض مينمايد ولي شخص وارد و مهندس عاليرتبه که در آن کارخانه ميرود هر چيزي را بجاي خود و همه را مطابق نقشه و فائده‌اي که از آن ملحوظ بوده ملاحظه مينمايد.
مقام دوم در شرح کلمات آيه: سماوات جمع سماء و مراد سماوات سبع است که در بسياري از آيات تصريح شده و اصل سماء بمعني علو و طرف بالا است و اطلاق شده بر اينکه فضاء وسيعي که هيچکس جز علام الغيوب انتهاي آن را نميداند و خالق متعال اينکه فضاي پهناور را هفت قسمت قرار داده و هر قسمتي از آن را يک سماء ناميده بجهت خصوصيات و امتيازاتي که هر قسمتي دارا بوده از حيث اوضاع و مخلوقات و غيره و طبق آيه شريفه:
إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ«1» تمام اينکه منظومه‌هاي
1- سورة الصافات آيه 6
جلد 2 - صفحه 277
شمسي و ستارگان و کهکشانها که ممکن است بحس‌ّ يا تلسکوپها و غيره مشاهده نمود همه راجع بآسمان اول است زيرا ميفرمايد: ما آسمان نزديکتر را بستارگان زينت داديم.
و اما ساير قسمتها و خصوصيات آنها تا کنون از دسترس علم بشر بيرون بوده جز مقداري که از ناحيه وحي و اخبار معصومين رسيده که درک حقيقت آنها نيز مقدور نبوده مانند بيت المعمور، سدرة المنتهي، جنة المأوي، کرسي عرش و نحو اينها و از ظاهر آيه شريفه وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ«1» و بعض اخبار استفاده ميشود که کرسي بر آسمانها احاطه دارد و همچنين عرش اعظم بر کرسي و همه آسمانها محيط است و بالاخره فضا هر چند بسيار وسيع و پهناور است بحدي که وسعت آن از حيطه علم بشر خارج بوده ولي متناهي است زيرا مخلوق است و مخلوق غير متناهي معقول نيست.
و ارض- در قرآن تعبير بجمع و تصريح بسبع نشده مگر در آيه شريفه اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ وَ مِن‌َ الأَرض‌ِ مِثلَهُن‌َّ«2» هر گاه مراد از مثليت همانندي در عدد باشد، ولي اينکه آيه نيز صراحت ندارد و ممکن است مماثلت در جهات ديگر باشد زيرا در مماثلت ادني مشابهت کافي است لکن در اخبار و ادعيه تصريح بارضين سبع شده مانند ذکر وارد در قنوت و نحو آن، و ممکن است مراد از ارضين سبع اينکه زمين ما و شش زمين ديگر در منظومه‌هاي شمسي ديگر باشد و اللّه اعلم.
وَ اختِلاف‌ِ اللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ مراد از اختلاف يا قرار دادن شب از پس (خلف) روز و روز از پس شب است و يا مراد اختلاف آنهاست در طول و قصر باختلاف فصول که در اثر قرب و بعد خورشيد بسمت الرأس حاصل ميشود.
1- سوره بقره آية الکرسي
2- سورة الطلاق آيه 12
جلد 2 - صفحه 278
وَ الفُلک‌ِ الَّتِي تَجرِي فِي البَحرِ بِما يَنفَع‌ُ النّاس‌َ قرار دادن کشتي را از آيات خدا شناسي با اينکه بحسب ظاهر از مصنوعات دست بشر است ممکن است بدو جهت باشد: اول اينکه مصنوعات بشر اگر چه بدست او ساخته و براي انتفاع از آن آماده ميگردد ولي اگر دقت شود بوسيله بشر تنها تغيير شکل و ترکيب و تاليفي حاصل ميشود ولي ايجاد مواد آن و قرار دادن خواص آن و اعطاء فکره قدرت ببشر همه از قدرت کامله حق است که اگر پاي يکي از آنها لنگ شود کار بشر مختل ميگردد.
و ديگر اينکه مصنوعات بشر در عين حال که فعل او و در تحت اراده و اختيار اوست مستند بپروردگار عالم و خالق و آفريدگار جهان است و بشر در انجام کاري در اينکه عالم مانند ساير اسباب و وسائطي است که خداوند در نظام اينکه عالم قرار داده که بقاء ذات و فعل آنها باراده و اختيار حق تبارک و تعالي است و مسبب الاسباب و موجد و مؤثر حقيقي اوست و اينکه کلام با فاعل مختار بودن بشر منافات ندارد چنانچه توضيح آن در صفحات اينکه کتاب ذکر شده است وَ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ مِن‌َ السَّماءِ مِن ماءٍ مراد از سماء جهت بالا است چنانچه گذشت و باران بوسيله بخاراتي است که از دريا متصاعد شده و در فضاي بالا متراکم ميگردد و بصورت ابر در آمده و بتوسط باد در اطراف زمين منتشر مي گردد و در اثر اصطکاک با يکديگر توليد رعد و برق نموده و بالاخره در اثر تنزل درجه حرارت تبديل بآب و متقاطر شده و بصورت باران فرود ميآيد و يا منجمد شده و بصورت برف و تگرگ نازل ميشود و بواسطه باران گياهها روئيده شده و جنبنده‌ها در زمين منتشر ميشوند چنانچه ميفرمايد:
فَأَحيا بِه‌ِ الأَرض‌َ بَعدَ مَوتِها وَ بَث‌َّ فِيها مِن کُل‌ِّ دَابَّةٍ و همه باراده و مشيت پروردگار و قدرت و حکمت اوست.
جلد 2 - صفحه 279
وَ تَصرِيف‌ِ الرِّياح‌ِ تصريف رياح گرديدن آنها از سويي بسوي ديگر است و اصل پيدايش باد بواسطه اينست که هوا در اثر حرارت منبسط شده و از وزن آن کم ميگردد و سردي و رطوبت ذرات آن متراکم و سنگين ميگردد، روي اينکه اصل در دو نقطه مجاور اختلاف حاصل شده و هواي سنگين متوجه قسمت سبک شده و توليد باد مينمايد، و از براي بادها خواصي است مانند اينکه هوا را تلطيف نموده و ميکروبها را برطرف ميسازد، ابرها را منتشر مينمايند در درياها امواج توليد ميکند، بعضي از آنها خاصيت تلقيح داشته و درختان را آبستن ميکند و بعضي عقيم بوده که غالبا در مورد عذاب نازل شده و خرابي‌ها و هلاکت‌هاي اقوام گذشته بواسطه آنها بوده.
وَ السَّحاب‌ِ المُسَخَّرِ بَين‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ پيدايش ابر بيان شد و مراد از تسخير آن در ميان آسمان و زمين مقهور بودن در حرکت و باريدن آنها باراده و مشيّت حق تبارک و تعالي است.
لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ اينکه آياتي که ذکر شد نشانه وجود و قدرت و حکمت پروردگار است براي کساني که تعقل کنند و عقل خود را بکار بيندازند سعدي ميگويد:
برگ درختان سبز در نظر هوشيار || هر ورقش دفتري است معرفت کردگار
و الّا اگر کسي تعقل نکند و چون کر و کور از آيات الهي بگذرد بحال او سودي نمي‌بخشد و از اينکه جمله استفاده ميشود که منکر صانع يا عقل ندارد و يا عقل خود را بکار نمي‌اندازد و يا اينکه آن را لگد کوب اميال و شهوات نفساني نموده است.
مقام سوم: آياتي که خداوند در اينکه آيه براي خداشناسي ذکر فرموده از باب نمونه است نه اينکه آيات الهي منحصر باينها باشد زيرا آيات حق و
جلد 2 - صفحه 280
آثار قدرت و حکمت او زياده بر اينکه است که بتوان احصاء نمود «و في کل شيئي له آية، تدل علي انه واحد» و از اينجهت امام الموحدين ميفرمايد:
ما رأيت شيئا الّا و رأيت اللّه قبله و بعده و معه
«
» تنها معرفت و رشد عقلي و فکري لازم است که انسان در هر چيز آيات حق را مشاهده کند و وجود پروردگار و صفات او از علم و قدرت و حکمت و کبريايي و عظمت او را دريابد.