اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ أَنداداً يُحِبُّونَهُم کَحُب‌ِّ اللّه‌ِ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّه‌ِ وَ لَو يَرَي الَّذِين‌َ ظَلَمُوا إِذ يَرَون‌َ العَذاب‌َ أَن‌َّ القُوَّةَ لِلّه‌ِ جَمِيعاً وَ أَن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العَذاب‌ِ (165)
(و بعضي از مردم کساني هستند که امثال و اضدادي از غير خدا اتخاذ نموده و آنان را مانند دوست داشتن خدا دوست ميدارند و کساني که ايمان آوردند دوستي آنان نسبت بخدا شديدتر است و اگر به بينند کساني که ستم نمودند هنگامي که عذاب را مي‌بينند، اينکه همه قوت و توانايي از آن خداوند است و اينکه خدا سخت عذاب کننده است) اينکه آيه درباره کساني است که بوجود حق و بخدايان ديگري که بزعم خود مثل او ميدانند معتقد ميباشند (مانند نصاري که عيسي و روح القدس را در خدايي خدا شريک ميدانند) زيرا ندّ بمعني مثل است تا ممثل نباشد مثل معني ندارد بنا بر اينکه شامل منکرين خدا نيست و همچنين مشرکيني را که مي‌گويند.
ما نَعبُدُهُم إِلّا لِيُقَرِّبُونا إِلَي اللّه‌ِ زُلفي شامل نميشود زيرا اينان بتها را مخلوق خدا ميدانند و تنها براي تقرب بخدا عبادت آنها را مينمايند و همچنين شامل عبده
جلد 2 - صفحه 281
شمس و کواکب و نحو اينها نيز نميشود براي اينکه آنان نيز اينها را مخلوق خدا ولي مؤثر در عالم ميدانند، بنا بر اينکه تنها شامل کساني ميشود که در عرض خدا خداياني قائل هستند و عبادت آنها را در عرض عبادت خدا ميدانند و از اينجهت به «من» تبعيضيه تعبير فرمود، و محبت آنها را هم در عرض محبت خدا مي‌پندارند يُحِبُّونَهُم کَحُب‌ِّ اللّه‌ِ و معلوم است کسي که مثل براي خدا فرض کند خدا را نشناخته و محبت او نسبت بخدا محبّت ناقصي است و امّا مؤمن بخدا که ذات مقدس حق را از همه عيوب و نواقص منزه و او را واجب الوجود و مستجمع جميع کمالات و صفاتش را عين ذات ميداند و شريک و عديل و مثل و مانندي براي او نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال و عبادت قائل نيست محبتش نسبت بحق بيشتر و شديدتر است بلکه هر چه را دوست دارد براي دوستي خدا و اطاعت اوامر اوست حتي پيغمبران و اوصياء و اولياء و مؤمنين و پدر و مادر و اقارب را براي خدا دوست ميدارد، از اينجهت ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّه‌ِ وَ لَو يَرَي الَّذِين‌َ ظَلَمُوا إِذ يَرَون‌َ العَذاب‌َ جواب لو در آيه محذوف است و (ان القوة للّه) مفعول يري است و أَن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العَذاب‌ِ عطف به مفعول است و معني اينست که اگر ستمکاران يعني کساني که شريک و ندّ براي خدا قائل شدند بمفاد إِن‌َّ الشِّرک‌َ لَظُلم‌ٌ عَظِيم‌ٌ يا مطلق ستمکاران از ظالمين بنفس و غيره.
موقعي که عذاب الهي را مشاهده ميکنند به بينند که همه قوّة و قدرت و نيرو براي خداست و کساني را که شريک خدا قرار داده ضعيف و عاجز و ذليل حق هستند و به بينند که خدا سخت عذاب کننده است هر آينه از گمراهي و اشتباه خود دست برميدارند و براي خدا شريک قائل نميشوند.
و شديد صفت خداست يعني سخت شکنجه دهنده چنانچه ميفرمايد:
جلد 2 - صفحه 282
اعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العِقاب‌ِ وَ أَن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ«1» و در دعاي افتتاح است «
انک انت ارحم الراحمين في موضع العفو و الرحمة و اشدّ المعاقبين في موضع النکال و النقمة
» و صفت عذاب هم واقع ميشود چنانچه ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِآيات‌ِ اللّه‌ِ لَهُم عَذاب‌ٌ شَدِيدٌ وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ ذُو انتِقام‌ٍ«2» و مرحوم مجلسي در حق اليقين از امير المؤمنين (ع) روايت کرده که فرمود «براي اهل جهنم نقب‌ها در ميانه آتش زده و پاهاي ايشان را زنجير و دستها در گردن غل، و بر بدنها پيراهنها از مس گداخته و حبه‌ها از آتش پوشانيده و درهاي جهنم بر روي آنها بسته و هرگز نسيمي بر آنها داخل نشود و غم‌ّ از آنها برطرف نگردد و پيوسته عذابشان شديد و عقابشان تازه و جديد است نه خانه خراب ميشود و نه عمر بسر ميآيد از مالک درخواست کنند که از خدا بخواهد عمر آنان پايان يابد جواب گويد شما هميشه اينجا هستيد.