اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَقَد أَضَلَّنِي عَن‌ِ الذِّکرِ بَعدَ إِذ جاءَنِي وَ کان‌َ الشَّيطان‌ُ لِلإِنسان‌ِ خَذُولاً «29»
هر آينه آن فلان گمراه کرد مرا و به ضلالت انداخت از ذکر بعد از
جلد 13 - صفحه 608
اينکه که آمد مرا ذکر و هست شيطان از براي انسان خذلان کنند.
(لَقَد أَضَلَّنِي) فاعل اضلّني فلان است که در آيه قبل ذکر شد و اضلال معصيت بسيار بزرگي است در مقابل هدايت که عبادت بسيار بزرگي است تمام گناهان کساني را که به ضلالت انداخته بر گردن او هم بار ميشود.
(لِيَحمِلُوا أَوزارَهُم کامِلَةً يَوم‌َ القِيامَةِ وَ مِن أَوزارِ الَّذِين‌َ يُضِلُّونَهُم بِغَيرِ عِلم‌ٍ) و دارد در خبر که سه قسم فاعل داريم، فاعل بالمباشرة، و فاعل بالتسبيب و فاعل بالرضا، فاعل بالمباشرة آن کسي است که مرتکب معصيت شده فاعل بالتسبيب آن کسي است که سبب شده بر معصيت، فاعل بالرضا آن کسي است که خوشنود ميشود به معصيت عاصي.
(عَن‌ِ الذِّکرِ) مفسرين گفتند مراد از ذکر قرآن است چون يکي از اسامي قرآن ذکر است.
بنا بر اينکه تفسير مراد عوام و ضعفاء کفار هستند که رؤساء کفار آنها را اضلال کردند لکن اينکه تفسير خلاف ظاهر است به قرينه لفظ فلان و لفظ ظالم چنانچه ذکر شد.
و در خبر از حضرت باقر و حضرت صادق است که مراد از ذکر علي عليه السلام است چنانچه سبيل هم علي عليه السلام است.
(إِذ جاءَنِي) در آيات بسيار مثل (إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ) آيه رکوع و آيه بلغ و آيه (اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ) در غدير خم و اخبار بسيار از پيغمبر در شئونات و وصايت و خلافت و ولايت و امامت آن حضرت و نيز از اينکه دو امام روايت شده فرمودند:
(ان هذه الآيات نزلت في رجلين من مشايخ قريش اسلما بالسنتهما و کانا ينافقان النبي صلّي اللّه عليه و سلّم و آخا بينهما يوم الاخاء فضل احدهما صاحبه عن الهدي فهلکا جميعا فحکي اللّه تعالي حکايتهما في الاخرة الخبر)
(وَ کان‌َ الشَّيطان‌ُ لِلإِنسان‌ِ خَذُولًا) صريح اخبار است که شيطان ثاني است و
جلد 13 - صفحه 609
انسان اول است.