تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي کُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (51) فَلا تُطِعِ الْکافِرِينَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبِيراً (52) وَ هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً (53) وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کانَ رَبُّکَ قَدِيراً (54) وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُهُمْ وَ لا يَضُرُّهُمْ وَ کانَ الْکافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (55)
وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً (56) قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (57) وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (58) الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (59) وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً (60)
ترجمه
و اگر خواسته بوديم هر آينه برانگيخته بوديم در هر بلدى بيم دهنده‌ئى را
پس اطاعت مکن کافران را و جهاد کن با ايشان جهادى بزرگ
و او است آنکه روان ساخت و واگذارد دو دريا را اين شيرين است و گوارا و اين شور است و تلخ و قرار داد ميانشان حايلى و ممانعتى سخت
و او است آنکه آفريد از آب انسانى را پس قرار داد او را داراى نسب و سبب و باشد پروردگار تو توانا
و ميپرستند غير از خدا آنچه را که نه نفع ميرساند بآنها و نه ضرر ميرساند آنها را و باشد کافر بر پروردگارش پشتيبان شيطان
و نفرستاديم تو را مگر مژده دهنده و بيم دهنده
بگو نميخواهم از شما بر آن مزدى مگر کار آنکه خواست فراگيرد بسوى پروردگارش راهى
و اعتماد کن بر خداى زنده که نمى‌ميرد و تسبيح گوى او را بستايشش و بس است او که باشد بگناهان بندگانش آگاه
آنکه آفريد آسمانها و زمين را و آنچه ميان آن دو است در شش روز پس مستولى شد بر عرش، خداى بخشنده است پس بپرس آنرا از آگاهى
و چون گفته شود بآنها که سجده کنيد مر خداى بخشنده را گويند و چيست بخشنده آيا سجده کنيم براى آنچه امر ميکنى ما را و افزايد آنها را دورى.
جلد 4 صفحه 83
تفسير
خداوند متعال براى تعظيم شأن و تجليل امر و تقويت خاطر شريف پيغمبر اکرم در امر دعوت فرموده اگر ميخواستيم ما در هر شهر و بلدى پيغمبرى براى انذار مردم مبعوث کنيم مى‌توانستيم و کار تو سبک ميشد ولى مقام تو اجلّ از آنستکه در عرض تو پيغمبرى باشد يا بعد از تو پيغمبرى بيايد و چون ما اين فضيلت را مخصوص بتو نموديم تو هم در مقابل بايد گوش بسخنان ياوه و توقعات بيجاى کفار ندهى و با آنها مداهنه ننمائى و جهاد نمائى بترک اطاعت آنها يا بقرآنى که معجز بيان است با آنان جهاد بزرگيکه آن ببرهان و بيان است نه سيف و سنان و براى بيان شمّه‌ئى از قدرت خود فرموده و او است خداوندى که دو مجمع آب زياد را که دريا گويند سر داده و بحال خودشان واگذاشته مانند دابّه‌ئى که صاحبش آن را سر دهد بصحرا براى چريدن و در عين حال بيد قدرت ميان آن دو آب زياد حاجب و مانعى قرار داده که مخلوط با يکديگر نشوند گويا بزبان حال هريک از آن دو آب با ديگرى ميگويد حرام است و ممنوع که با من مخلوط شوى بتقريبى که در اوائل سوره از بيان حجرا محجورا گذشت و اين دو آب بقدرى با هم اختلاف دارند که هر کس به بيند ميگويد اين بسيار گوارا و اين بسيار شور يا آن گوارا و خنک و اين شور و گرم يا آن گوارا و شيرين و اين شور و تلخ است بحسب اختلاف اهل لغت در معناى فرات و اجاج و اين در رودهاى بزرگيکه داراى آب گوارا است و وارد دريا ميشود تا مدتى محسوس است خصوصا در رود نيل و دجله که گفته‌اند تا فرسخها باين حال باقى است حتى در رود هر از که وارد درياى مازندران ميشود احساس شده و معلوم است که اين بقدرتى است که خداوند به آب در جريان داده که خود را حفظ مينمايد و قمى ره فرموده خدا ميفرمايد حرام و محرّم است که تغيير دهد يکى از آن دو طعم ديگرى را و از اين قبيل است آب دو چشمه مجاور هم در لاريجان که حقير آن را مشاهده نمودم يکى آب جوش و ديگر بسيار خنک که هر دو وارد در يک حوض ميشود تا ملائم شود و بتوان در آن فرو رفت و بالاتر از همه آب دهان و بينى و چشم است که هر سه در روى انسان جريان پيدا ميکند از يک چشمه سرو با هم در صفات اختلاف فاحش دارند و اين از عجائب
جلد 4 صفحه 84
خلقت است که براى کثرت مشاهده آن عظمت قدرتش از نظر محو شده و او است آن خداوندى که آفريد انسان را از آبى که مخمّر شد بآن طينت آدم عليه السّلام و قابل شد از براى قبول اشکال و نطفه که آن آبى بود در اصلاب آباء و ارحام امّهات و پس از انقلاباتى بشر شد پس قرار داد خداوند او را صاحب اولاد ذکور که نسب بآن معلوم ميشود و صاحب اولاد اناث که مصاهرت بآن حاصل مى‌گردد يا پيوند داد بشر را با يکديگر بدو نوع نسبت يکى نسبى که حاصل ميشود از رحميّت مانند پدر و مادر با اولاد و برادر و خواهر با يکديگر و ساير ارحام و ديگر سببى که بمصاهرت و ازدواج حاصل ميگردد مانند زن و شوهر و داماد و عروس و برادر زن و شوهر و خواهر زن و شوهر و پدر و مادر زن و شوهر و امثال اينها عموما يا خصوص محارم از آنها باختلاف تفاسير و بيانات اهل لغت و قدرت خداوند ظاهر ميشود در خلق چنين موجود مرکب از اعضاء مختلفه و طبايع متباعده و حواس متغايره از مادّه واحده و تنوّع آن بدو نوع متقابل از پيوند يکى ذاتى و ديگر عرضى با اشتراک آن دو در محرميّت يا ساير خواص و آثار در کافى از امام باقر عليه السّلام و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود خداوند تبارک و تعالى خلق فرمود آدم عليه السّلام را از آب گوارا و خلق فرمود از جنس او زوجه او را و درست نمود زوجه‌اش را از دنده زيرينش پس جارى ميشود باين دنده ميان زن و مرد سبب و نسب و بعد تزويج نمود آنزن را بآنمرد و جارى نمود ميان آن دو باين سبب مصاهرت را و اين است مراد از قول خداوند نسبا و صهرا پس نسب بسبب مردان حاصل ميشود و مصاهرت بسبب زنان و تحقيقاتى راجع بخلقت حوّا از دنده آدم عليه السّلام در اول سوره نساء گذشت و در امالى صدوق ره از انس بن مالک نقل نموده که پرسيدم از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم که آيا على عليه السّلام برادر تو است فرمود بلى عرض کردم بيان فرما چگونه او برادر تو است فرمود خداوند خلق فرمود آبى در زير عرش پيش از خلقت آدم به سه هزار سال و جاى داد آنرا در علم پنهان خود و چون خلق فرمود آدم را جارى نمود آن آبرا يو صلب آدم پس منتقل نمود آنرا بصلب شيث و هميشه آن آب منتقل ميشد از پشتى بپشتى تا جاى گرفت در پشت عبد المطلب پس خداوند آنرا دو قسمت نمود نصف آن
جلد 4 صفحه 85
در عبد اللّه و نصف در ابو طالب جاى گزين شد پس من از نصف آن آب و على از نصف ديگر است و على برادر من است در دنيا و آخرت پس اين آيه را تلاوت فرمود و خلاصه اين معنى را در روضة الواعظين نيز از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله نقل نموده و مستفاد از روايات متعدده آنستکه اين آيه در شأن امير المؤمنين عليه السّلام و بيان قرابت نسبى و سببى او با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نازل شده و صهر از القاب آنحضرت است و بايد حمل بر مراد باطنى شود و اهل شرک پرستش ميکنند جز خداوند مخلوقى را که نفع و ضرر آنها در تحت قدرت و اختيار آن نيست و کافر در برابر پروردگارش پشتيبان و کمک شيطان بوده و هست در عداوت و شرک يا کافر از نظر خداوند دور افتاده و پشت سر افکنده شده بوده و هست چنانچه فرموده‌اند و بنظر حقير محتمل است مراد آن باشد که جنس کافر در برابر خداوند پشتيبان و کمک کافر بوده و هست و حاصل آنستکه اين جنس با يکديگر در مخالفت خداوند کمک ميکنند يا مراد آن باشد که کافر بر خداوندش چيره و جسور بوده و خواهد بود که احسن معانى است يا مراد آن باشد که عبادت ميکنند بتى را که نميتواند نفع و ضررى بآنها برساند و چنين کافر بر معبود خود غالب و نيرومند بوده و هست و مستفاد از بعضى روايات معتبره آنستکه مراد از کافر در اين آيه دومى است و مراد از رب صاحب اختيار و ولى است مانند قول خداوند اذکرنى عند ربّک و مراد از ولىّ امير المؤمنين عليه السّلام است که صاحب اختيار دومى بوده و او پشتيبان دشمنان امير المؤمنين عليه السّلام بود يا در ظاهر با آنحضرت کمک ميکرد و اينمعنى در باطن قرآن است و نفرستاده است خداوند پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله را مگر براى بشارت دادن اهل ايمان را ببهشت و ترساندن اهل عصيان را از جهنم و دستور فرموده بآن حضرت که بفرمايد بآن مردم من مزدى از شما بر اداء رسالت که مستفاد از ارسال بشير و نذير است نميخواهم مگر اطاعت خدا و عمل کسيکه بخواهد راهى بسوى خدا پيدا کند همين کافى است براى من چون ثواب هدايت نمودن يکنفر بنده در نزد خدا بيشتر از دنيا و ما فيها است براى آنکه کسيکه ميخواهد مردم را هدايت و ارشاد بحق و حقيقت نمايد بايد بى طمعى و استغناء مادّى خود را بمردم بفهماند تا سخنان او در قلوب آنها جاى گير شود و آنرا
جلد 4 صفحه 86
حمل بر طمع بمال خودشان ننمايند و اين سيره مرضيّه همه انبياء بوده و مبلّغين اسلام هم بايد بر آن مشى نمايند و الا بياناتشان چندان موثر نخواهد شد و بنابر اين کلمه مضاف بمن شاء که اطاعت يا عمل است محذوف شده است و گفته شده استثناء منقطع است چون اطاعت و عمل از جنس اجر نيست و بنظر حقير چون در عالم بالا قيمتى است بالاترين اجور است و نيز فرموده توکل کن بخدا و نترس از اشرار و بى نياز باش از کمک مالى و حالى بندگانيکه دوام و ثباتى براى آنها نيست آنخداوندى که زنده و پاينده است و نمرده و نميميرد تو را بمقصد و مقصود خواهد رساند و شرّ آنها را از تو دفع خواهد فرمود و تنزيه نما او را از آنچه لايق شأن او نيست باثبات اوصاف کمال و جمال و حمد و ثناء و شکر بر نعم سابقه موجوده و لاحقه موعوده و کافى است خدا که با خبر و مطلع از گناهان بندگانش باشد از کفر و شرک و ساير معاصى پنهان و آشکار و از گناهان آنان گردى بدامن مقدّس تو و کبريائى او نخواهد نشست آنخداوندى که آفريد آسمانها و زمين را در شش روز پس مستولى شد بر عرش و تفصيل آن در سوره اعراف گذشت و ذکرش در اين مقام شايد بمناسبت سبق امر بتوکل و تسبيح باشد که چنين خالق قادر محيط متصرّفى لايق اتّکال و تسبيح و حمد و ثناء است و اشاره بآنکه امور بتأنّى و تدريج بايد انجام بگيرد خداوند با کمال قدرت در خلقت بتأنّى و تدريج اقدام فرموده پيغمبر هم بايد اسلام را بتأنّى و تدريج رواج دهد که آنخدا رحمن يعنى بخشنده و مهربان است و بنابر اين الرّحمن خبر مبتداء محذوف و از اسما الحسنى است و ميشود خبر الذى باشد يعنى آنکه آسمانها و زمين را آفريد رحمن است و در مجمع نقل نموده که يهود حکايت ميکردند از ابتداء خلقت بخلاف قرآن لذا خداوند فرموده براى محکوميّت آنها بپرس از آنچه ذکر شد در امر خلقت از شخص خبيرى که مورد قبول آنها باشد و سؤال چنانچه متعدى بعن ميشود براى آنکه متضمّن معناى تفتيش است متعدى بباء هم ميشود براى آنکه متضمّن معناى اعتنا است و ممکن است کلمه به صله خبيرا باشد و مسئول عنه مقدر يعنى پس بپرس از خبير بآن امر کيفيت آنرا و بعضى گفته‌اند جمعى از کفار منکر بودند که
جلد 4 صفحه 87
اسم رحمن بر خدا اطلاق شود لذا خدا فرموده از خبيرى که مطلع از کتب سماوى باشد بپرس تا او تصديق کند که چنين اسمى براى خدا در آن کتب ذکر شده و بنابر اين ضمير در کلمه به برحمن عود ميکند و معانى ديگرى هم ذکر نموده‌اند که بنظر حقير حسنى ندارد و آنچه ظاهر و مستحسن و خالى از خلل است آنستکه گفته شود چون خداوند در آيه قبل فرموده بود که خدا به گناهان بندگان خبير است و در اين آيه فرموده نام او رحمن است که دلالت بر نهايت رحمت دارد ميفرمايد پس سؤال کن و بخواه حوائج خود را بوسيله نام رحمن از خداوند خبير و آگاهى که ذکر شد و آگاهى او فوق هر آگاهى است و بنابر اين ضمير در به بأقرب مراجع خود عود نموده و باء در معناى حقيقى خود استعمال شده و مناسبت اطراف کلام و جهات مقام محفوظ است ولى نميدانم چرا آقايان از اين معناى واضح صرف نظر نموده و خود را بتکلف انداخته‌اند و گفته‌اند رحمن نامى است از خداوند که در کتب سماوى ذکر شده ولى مشرکين عرب منکر اطلاق آن بر خدا بودند لذا وقتى پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بآنها ميفرمود سجده کنيد براى رحمن ميگفتند رحمن چيست ما او را نميشناسيم آيا هر چه تو امر ميکنى ما را براى او سجده کنيم بدون معرفت باو يا هر چه محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم امر ميکند ما را براى او سجده کنيم چون يأمرنا بياء نيز قرائت شده و اين امر موجب مزيد تباعد و تنفّر آنها از سجود و ايمان و ازدياد کفر و طغيانشان ميشد و قمى ره فرموده جواب آنها الرّحمن خلق الانسان علّمه البيان است.