اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ تَبَرَّأَ الَّذِين‌َ اتُّبِعُوا مِن‌َ الَّذِين‌َ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا العَذاب‌َ وَ تَقَطَّعَت بِهِم‌ُ الأَسباب‌ُ (166)
(هنگامي که بيزاري ميجويند کساني که پيروي شدند از کساني که پيروي آنان را نمودند، و عذاب را مشاهده نمودند و همه اسباب از آنها بريده شد) «اذ» بدل يا عطف بيان از إِذ يَرَون‌َ العَذاب‌َ در آيه قبل است «و تبرء» از برائت بمعني بيزاري و دوري جستن از چيزي است و از همين باب است برائت ذمّه از دين و برائت خدا و رسول از مشرکين در سوره برائة أَن‌َّ اللّه‌َ بَرِي‌ءٌ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ وَ رَسُولُه‌ُ و برائت شيطان از مطيع خود در روز قيامت إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنک‌َ«3» و برائت
1- سورة المائده آيه 98
2- سوره آل عمران آيه 3
3- سوره حشر آيه 16
جلد 2 - صفحه 283
از اعداء دين و مخالفين که از ارکان ايمان در باب تولي و تبري است، و مراد در اينکه آيه بيزاري جستن رؤساي کفار از تابعين خودشان است در روز قيامت، و الَّذِين‌َ اتُّبِعُوا متبوعان و رؤساء ميباشند که آنها را متابعت و پيروي ميکردند الَّذِين‌َ اتُّبِعُوا پيروان و متابعت کنندگان، و اينکه اظهار برائت در موقعي است که عذاب را مشاهده ميکنند.
وَ رَأَوُا العَذاب‌َ الف و لام العذاب ممکن است براي عهد و اشاره بآن عذابي باشد که مخصوص ائمه کفر و رؤساي مشرکين است زيرا عذاب آنان سخت‌تر از عذاب ديگران است براي اينکه علاوه بر عقاب کفر و اعمال ناشايسته خويش، در عذاب متابعين و پيروان خود هم شريکند چه کساني که در زمان خود از ايشان پيروي نموده و چه کساني که بعد از آنان روش ايشان را تعقيب کرده باشند چنانچه از نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده «
1» من سن‌ّ سنة سيئة کان له وزرها و وزر من عمل بها الي يوم القيمة»«
و در ذيل آيه شريفه مَن قَتَل‌َ نَفساً بِغَيرِ نَفس‌ٍ أَو فَسادٍ فِي الأَرض‌ِ فَکَأَنَّما قَتَل‌َ النّاس‌َ جَمِيعاً«2» از ائمه طاهرين (ع) روايت شده که مراد از قتل نفس اضلال و گمراه نمودن مردم است و بنا بر اينکه تأويل عقاب اضلال بسيار بزرگ است و از اينجهت رؤساي کفار در قيامت از متابعين خود بيزاري جسته و سلب تابعيت ميکنند.
وَ تَقَطَّعَت بِهِم‌ُ الأَسباب‌ُ ممکن است اشاره بآن اسبابي باشد که در دنيا براي آنان فراهم بود از قوّه و قدرت و عده و عدة و مال و منال که هر کاري ميخواستند ميکردند و هر ظلم و تعدي که مينمودند رادعي نداشتند ولي اينک دست آنها از همه اينکه اسباب کوتاه است و اولي اينست که الف و لام آن براي
1- ج 15 بحار ص 181
2- سوره مائده آيه 35
جلد 2 - صفحه 284
استغراق باشد تا عموم اسباب را شامل شود يعني همه اسباب نجات از آنها گرفته و هيچ چاره و راه نجاتي براي آنان نيست.