تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَيْهِ وَکِيلاً (43)
شأن نزول: سعيد بن جبير نقل نموده که مشرکان سنگى يا کلوخى يا چوبى را مى‌پرستيدند، و چون سنگى نيکوتر و چوبى زيباتر ديدندى، معبود خود را گذاشته به پرستش آن مى‌پرداختند؛ حق تعالى فرمود:
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ: 1- آيا ديدى کسى را که فرا گرفت هواى خود را خداى خود، يعنى کسى که هر چند گاه آنچه آرزو کند پرستد. «1» 2- ابن عباس در تفسير آيه گفته: آيا ديدى آن را که ترک عبادت خالق خود کند و تابع آرزوى باطل خود شده سنگ يا چوب را پرستد و بدان ثبات ورزد و بناى دين خود را بر آرزو و ميل خود نهاده بدون شنيدن دليلى يا ديدن حجّتى بر آن. «2» 3- آيا ديدى کسانى را که به دنبال شهوتند و آن را پيروى کنند، چنانکه خداپرستان پيروى فرمان خداى خود نمايند.
أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَيْهِ وَکِيلًا: آيا پس تو باشى بر آن کس که هواى خود را خداى خود ساخته نگهبانى که او را به اکراه و اجبار از آن منع نمايد، يعنى تو قادر نيستى بر بازداشتن آن.
نکته: استفهام اول براى تقرير و تعجب و دوم براى انکار است. «3»
«1». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 172، چاپ کتابخانه آية اللّه العظمى المرعشى النجفى.
«2». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 382، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«3». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 383، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 344
تبصره: راغب در مفردات خود گويد: «هوى» ميل نفس است بسوى شهوت، و گفته مى‌شود هوى به نفسى که مايل به شهوت است و آن را «هوى» ناميدند به سبب آنکه فرود مى‌آورد صاحب خود را در دنيا به هر داهيه، و در آخرت به هاويه، و خداى تعالى بزرگ شمرده مذمت هوى را از جمله اين آيه شريفه و احاديث ائمه هدى عليهم السّلام نيز وارد شده: «1» 1- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال احذروا اهوائکم کما تحذرون اعدائکم و ليس شى‌ء اعدى للرجال من اتباع اهواءهم و حصائد السنتهم.
فرمود: حذر کنيد هواهاى خود را چنانکه حذر مى‌کنيد دشمنان خود را، پس نيست چيزى دشمن از براى مردان پيروى هوى و در و شده‌هاى زبانهاى آنان. «2» 2- در اکمال الدين صدوق رحمه اللّه از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله:
انّ اخوف ما اخاف على امّتى الهوى و طول الامل امّا اتّباع الهوى يصدّ عن الحقّ و امّا طول الامل فينسى الآخرة: بدرستى که ترسترين چيزى که مى‌ترسم براى امت خود، هوى و درازى آرزو است؛ اما پيروى هوى باز مى‌دارد و منع کند از حق؛ و اما درازى آرزو پس فراموش گرداند آخرت را. «3» 3- در معانى الاخبار- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: اشجع النّاس من غلب هواه: شجاع ترين مردمان کسى است که غلبه نمايد هواى خود را. «4»