تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (44)
«1». مفردات راغب اصفهانى ص 548، چاپ المکتبة المرتضوية.
«2». اصول کافى، ج 2، باب اتباع الهوى، ص 335، روايت 1.
«3». بحار الانوار، ج 70، ص 75، روايت 3، چاپ جديد به نقل از خصال صدوق.
«4». بحار الانوار، چاپ جديد، ج 70، ص 76، روايت 5، به نقل از معانى الاخبار.
جلد 9 - صفحه 345
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ: بلکه گمان مى‌برى اينکه بيشتر مشرکان، يَسْمَعُونَ: مى‌شنوند به گوش هوش، أَوْ يَعْقِلُونَ: يا تعقل مى‌کنند به دلايل توحيد و آيات و حجج هاديه را، و به جهت اين گمان دارى و طمع کنى در ايمان ايشان. مذمت اين آيه اشد از ما قبل است به جهت اضراب از اول به ثانى، و تخصيص اکثر به جهت آنست که بعضى از ايشان ايمان آوردند و جمعى ديگر طريق حق را تعقل کردند و دريافتند، اما به جهت استکبار يا ترس فوت رياست، ابا و امتناع کردند.
إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ: نيستند ايشان مگر چهارپايان در منتفع نشدن به شنيدن کلام و تدبر ننمودن در ادله قدرت و توحيد ملک علام و آيات و معجزات سيد انام. بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا: 1- بلکه ايشان گمراه‌ترند از چهارپايان از حيث راه رفتن، زيرا که آنها کار عهده‌دار خود را بجاى آرند و اينان از عبادت پروردگار خود ابا نمايند.
2- آنکه چهارپايان طالب چيزى هستند که ايشان را سود آيد، و دورى جويند از آنچه ضرر رساند، اما اينان به ايمان به طاعت که خير محض است اقدام نکنند، و از شرک و معصيت که شر و ضرر است احتراز نکنند.
3- آنکه چهارپايان گرچه معتقد به دين حق و موظف به آن نيستند، اما اعتقاد باطل هم ندارند، لکن اينان بامکلف بودن اعتقاد به حق، آن را واگذاشته عقايد باطله پيدا کنند.
4- آنکه چهارپايان جهالت و گمراهى آنان ضررى به هيچکس نرساند، اما جهالت و گمراهى معاندان باعث گمراهى ديگران و منع مردمان است از دين حق.
5- آنکه چهارپايان متمکن نيستند بر طلب کمال، پس تقصيرى ندارند و مذمت بر آنها وارد نيست، اما اين جماعت با تمکن، از طلب کمال اعراض نمودند، پس مقصرند با مذمت بى‌شمار و مستحقند عقاب بسيار را.
جلد 9 - صفحه 346
6- آنکه چهار پايان بر نادانى معاقب نيستند، زيرا موظف نيستند؛ به خلاف اين جماعت چون مکلفند، پس معذور نيستند در جهالت.
7- آنکه چهار پايان تسبيح مى‌کنند خالق خود را چنانکه فرمايد: «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» بنابراين گمراهى کفار، اشد و عظم باشد از گمراهى چهارپايان.