تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّکَ کَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (45)
بعد از ذکر حال کفار، بيان دلايل قدرت خود را فرمايد تا بندگان به تأمل در آن حق شناس و موحد شوند و به تذکر نعمتهاى خود سپاسدار و متشکر شوند:
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّکَ: آيا نظر نمى‌کنى و نمى‌بينى بسوى صنع پروردگار خود که به قدرت کامله، کَيْفَ مَدَّ الظِّلَ: چگونه کشيده و بسط داده سايه را از طلوع صبح تا بر آمدن آفتاب؛ چنانچه از حضرت باقر عليه السّلام مروى است، و زمان آن سايه خوشترين ازمنه و روز است، زيرا تاريکى خالص سبب نفرت طبع و انقباض نور بصر است، و شعاع شمس مسخن هوا و مفرق باصره مى‌باشد، و بين الطلوعين اين هر دو منتفى است، و لذا از جمله نعم بهشت «ظل ممدود» خواهد بود.
تنبيه: از ابن عباس و سعيد بن جبير نقل شده که اصل کلام چنين بوده: (ا لم تنظر الى الظل کيف مده ربک) يعنى آيا نظر نمى‌کنى به سايه که چگونه منبسط ساخته آن را خداى تو، پس تغيير نظم شده به جهت اشعار بر آنچه معقول از اين کلام باشد به سبب وضوح برهان آن که دلالت حدوث آنست و تصرف آن بر وجهى نافع به اسباب ممکنه بر آنکه اين فعل صانع حکيم است مانند مشاهده
جلد 9 - صفحه 347
مرئى است چه جاى آنچه از آن محسوس شود. «1» وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً: و اگر خواستى خداى، هر آينه گردانيدى آن سايه را ساکن و ثابت و آرام گرفته بر يک منوال، و يا غير متحرک به آنکه شمس بر يک وضع مقيم باشد.
اعجاز: ابن شهر آشوب روايت نموده که حضرت پيغمبر به جحفه نزول فرمودند زير درختى که سايه کم داشت، و اصحاب هم اطراف حضرت جمع؛ به خاطر حضرت گذشت چيزى، پس خدا امر فرمود به آن درخت کوچک تا اينکه مرتفع شد و سايه انداخت تمام اصحاب را، پس خدا نازل فرمود «الم تر الى ربّک کيف مدّ الظّلّ ...». «2» نکته: بنابر معنى اول ساکن مشتق از سکنى، و بر معنى دوم از سکون و انبساط ظل و امتداد آن تسميه يافته به تحرک از آن و عدم آن به سکون.
ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا: پس گردانيديم آفتاب را بر شناختن آن سايه راه نماى، چه سايه جز به آفتاب شناخته نمى‌شود، زيرا سايه به حس در نيايد تا آنکه آفتاب طلوع کند و شعاع آن بر بعضى اجرام واقع شود. يا آنکه سايه يافت نشود و متفاوت نگردد مگر به سبب حرکت آفتاب. ابن عباس گفته:
دلالت آفتاب به اين معنى است که اگر شمس نبودى، سايه شناخته نشدى، و اگر نور نبودى، ظلمت دانسته نگشتى؛ و هر چيزى شناخته مى‌شود به ضد آن.