تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (46)
ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا: پس فرا گرفتيم سايه را به سوى خود، يعنى زايل ساختيم آن را به ايقاع شمس در موقع آن به مواضعى که مشيت ما تعلق به آن گرفته بود و
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 384، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». تفسير برهان، ج 3، ص 169، روايت 2، چاپ دار الکتب العلميه. به نقل از ابن شهر آشوب.
جلد 9 - صفحه 348
چون حق تعالى تعبير فرمود احداث سايه را به «مد» که نشر است، تعبير فرمود ازاله آن را به قبض آن به سوى خود که در معنى کف است، و قبض شمس است، چه هر چند آفتاب بلند مى‌شود سايه کم مى‌گردد. قَبْضاً يَسِيراً:
فراگرفتنى آسان، يعنى اندک اندک شعاع آفتاب را به حسب ارتفاع او بجاى سايه آورديم و آن را بتدريج زايل ساختيم به جهت انتظام مصالح عالم، زيرا اگر يکمرتبه زايل شدى، مهمات مردمان که بسيار باز بسته معطل ماندى.
نکته: «ثم» در اين دو موضع به جهت تفاضل امور سه گانه است، پس دومى اعظم از اولى، و سومى اعظم از هر دو است. و يا به جهت تفاضل اوقات ظهور آن امور؛ و به هر تقدير تشبيه دورى بين آن دو است در فصل متباعدين بيين حوادث در وقت. وجه ديگر آنکه: نمى‌بينى که خدا چگونه بکشيد سايه را در وقتى که خلق فرمود آسمان را مانند قبه‌اى بدون خورشيد، و کشيد زمين را در تحت آن، پس اين قبه سايه خود را بر زمين افکند؛ و اگر خدا خواستى آن را ساکن گردانيدى تا بر آن حالت بماندى، پس آفتاب را بيافريد و آن را بر آن سايه دليلى گردانيد که از پيش مى‌رود و سايه از عقب آن، يعنى آن را بر آن مسلط ساخت و مستتبع آن گردانيد همچنانکه دليل مستتبع مدلول باشد. يا آن را دليل طريق کسى گردانيد که مهتدى شود به تحريک آن، و متحول مى‌گردد به تحويل آن، بعد از آن قبض نمود آن سايه را قبضى بتدريج تا منتهى شود به غايت نقصان. و شايد مراد قبض آن باشد نزد قيامت قبضى آسان به سبب قبض اجرام ذى ظل، زيرا عدم آنها موجب عدم ظل است.
وجه استدلال: آنکه حصول سايه امرى است نافع براى جامعه نظام عالم، و مسلم است سايه، امر حادث باشد، پس لابد در وجود آن بعد از عدم و عدم آن بعد از وجود، محتاج است به صانع مدبرى که تقدير فرمايد آن را بر وجهى که نافع باشد، و نيست آن مگر ذاتى که قادر است بر تحريک اجرام علويه و اجسام فلکيه و ترتيب آنها بر وجه احسن و اتم، و او ذات خداوند يکتاست.
جلد 9 - صفحه 349