تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
تَبارَکَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنِيراً (61) وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً (62) وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (63) وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً (64) وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً (65)
إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً (66) وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ کانَ بَيْنَ ذلِکَ قَواماً (67) وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ يَلْقَ أَثاماً (68) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (69) إِلاَّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِکَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (70)
ترجمه
برتر آمد آنکه قرار داد در آسمان برجهائى و قرار داد در آن
جلد 4 صفحه 88
چراغى و ماهى نور دهنده
و او است آنکه قرار داد شب و روز را از پى هم آينده براى آنکس که خواسته پند گيرد يا خواسته شکر گذارى را
و بندگان خداوند بخشنده آنانند که ميروند بر زمين بفروتنى و آرامى و چون خطاب کنند بايشان نادانان گويند جوابى موجب سلامتى
و آنانکه شب را بروز ميآورند براى پروردگارشان در حالى که هستند سجده کنندگان و بر پاى ايستادگان
و آنانکه ميگويند پروردگار ما بگردان از ما عذاب دوزخ را همانا عذابش باشد لازم
همانا آن بد جايگاه و مقامى است
و آنانکه چون خرج کنند زياده‌روى ننمايند و تنگ نگيرند و باشد ميان اين اعتدالى
و آنانکه نمى‌خوانند با خداوند خدائى ديگر را و نميکشند جاندارى را که حرام گردانيد خدا مگر بحق و زنا نميکنند و کسيکه چنين کند مى‌يابد عقوبت را،
دو چندان شود برايش عذاب، روز قيامت و هميشه باشد در آن بخوارى
مگر آنکه بازگشت نمود و گرويد و کردکار شايسته را پس آنگروه تبديل ميکند خدا بديهاشانرا بخوبيها و باشد خدا آمرزنده مهربان.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب امر خلقت که در آيات سابقه اشاره بآن شده بود فرموده پر خير و برکت و داراى عزّت و عظمت و مزيّت و برترى است خداوندى که قرارداد در آسمان برجهاى دوازده‌گانه را که در اوائل سوره حجر ذيل آيه و لقد جعلنا فى السّماء بروجا شرح آن گذشت و نيز قرار داد در آن چراغى که خورشيد است بدليل آنکه فرموده و جعل الشّمس سراجا يعنى قرار داد خدا خورشيد را چراغ و سرجا بصيغه جمع نيز قرائت شده بدليل آنکه فرموده و لقد زيّنّا السّماء الدّنيا بمصابيح و بنابر اين شامل ساير کواکبى که از خود نور دارند ميشود ولى در جوامع از ائمه عليهم السلام نهى از قرائت آن شده و فرموده‌اند سراجا بايد خواند و مراد خورشيد است و نيز قرار داد در آن ماه عالم تاب را براى فوائد بسيارى که از آن جمله پيدايش شبانه روز و تعيين شهور و سنين و ترتيب فصول چهارگانه است و در بعضى روايات بر آن تصريح شده و او است آنخداوندى که قرار داد شب و روز را خليفه و جانشين يکديگر که يکى از آن دو چون برود ديگرى بجايش آيد براى انجام امورى که مناسب با روز است در روز و انجام امورى که مناسب
جلد 4 صفحه 89
با شب است در شب و تدارک هر يک از آن امور در صورت فوت در ديگرى مانند بجا آوردن قضاى نمازهاى فوت شده از روز را در شب و بجا آوردن قضاى نمازهاى فوت شده از شب را در روز چنانچه در روايات مفسّره بآن تصريح شده و بنابر اين اختلاف شبانه روز و گردش آن براى کسى است که بخواهد ذاکر يا شاکر باشد که اگر عملى را نتوانست در روز انجام دهد شب قضاى آنرا بجا آورد يا اگر شب موفق بعبادتى نشد روز تدارک آنرا بنمايد و بعضى بذکر بتخفيف قرائت نموده‌اند و با اينمعنى انسب است و بنابر قرائت مشهور که بتشديدين است ظاهرا مراد آنستکه اين اختلاف شبانه روز و تغيير آن بر وفق حکمت که کاشف از وجود مغيّر حکيم است براى کسى مفيد است که بخواهد معرفت بحق پيدا کند و متنبّه و متذکر گردد يا کسيکه بخواهد شکر منعم خود را بجا آورد چون از اين راه ميتواند بمقصود برسد و خداشناس شود و موفق بشکر گردد و بندگان خاص خداى بسيار بخشنده کسانى هستند که راه ميروند بر زمين بتواضع و فروتنى و ملايمت و آرامى و بحال طبيعى و عادى نه با نخوت و تکبّر و گردن کشى و تبختر چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد مردى است که راه ميرود بطبع عادى خود نه بتکلف و نه بتبختر و در چند روايت بائمه اطهار تفسير شده که از ترس دشمنان بملايمت و آرامى راه ميروند و نيز کسانى هستند که چون اشخاص نادان با آنها بدرشتى و زشتى سخن گويند در مقابل با کمال مسالمت و ملايمت جواب دهند ما بشما کارى نداريم شما هم بما کارى نداشته باشيد تا از خير و شرّ يکديگر فارغ باشيم خلاصه آنکه طورى جواب گويند که از شرّ آنها محفوظ بمانند و دنباله پيدا نکند و شايد در بعضى از موارد اگر سلام کنند يا سکوت نمايند بهتر باشد و کسانى هستند که شب را بروز ميآورند و بيتوته ميکنند براى عبادت و نماز و بيشتر در حال سجود و قيامند چون عبادت در شب از ريا دورتر و بفراغت بال نزديکتر است و شرط قبول اعمال اقبال بخدا و ادبار از ماسوا است و کسانى هستند که با آنکه شب مشغول بعبادت و روز بانجام وظيفه خود سر گرمند براى آنکه مبادا قصور يا تقصيرى از آنها سر زده باشد يا عبادت آنها بمقام قبول نرسد يا سلب توفيق در آتيه از آنها شود و مستحق
جلد 4 صفحه 90
عقوبت گردند با کمال تضرّع ميگويند پروردگارا بردار از ما عذاب دوزخ را که آن مانند غريم و طلبکار ملازم بندگان گنه‌کار است و بهيچ وجه از آنها جدا نشود و آن دوزخ بد است از حيث مکان قرار و قيام و محتمل است دو جمله مؤکّده بانّ کلام خدا باشد باستقلال نه حکايت از قول آنها و کسانى هستند که چون مال خدا داد خود را صرف و خرج نمايند زياده‌روى نميکنند و تنگ نميگيرند بر خود و عيالشان و کار آنها در ميان اين دو امر ناروا باعتدال قيام و استقرار دارد و بهيچيک از دو طرف تجاوز نميکند و يقتروا بکسر تاء و از باب افعال نيز قرائت شده است و قمى ره فرموده اسراف انفاق در معصيت و ناروا است و لم يقتروا يعنى بخل ننمودند از حق خدا و قوام، عدل و صرف در امرى است که خدا بآن امر نموده و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که کسيکه عطا کند در غير حق بتحقيق اسراف نموده و کسيکه منع کند از حق بتحقيق اقتار کرده و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که اسراف، بضايع نمودن مال و صرف آن در مصرفى است که مضرّ ببدن باشد عرض شد که اقتار چيست فرمود خوردن نان و نمک است با آنکه بتوانى بهتر بخورى عرض شد اقتصاد چيست فرمود خوردن نان و گوشت و شير و سرکه و روغن است هر يک يکمرتبه بنظر حقير اين عناوين بالنّسبه باشخاص و ازمنه و احوال مختلف ميشود بهتر آنستکه بعرف واگذار شود و بگوئيم زياده روى و امساک مذموم و ميانه روى ممدوح است و در سور سابقه تحقيقاتى در حدّ اسراف و فرق آن با تبذير گذشت و کسانى هستند که نميخوانند و پرستش نميکنند با خداوند و معبود حقيقى خود خدا و معبود ديگرى را از هر جنس و نوع باشد از جماد و نبات و حيوان و انسان و غيره چون شرک حقيقى اين است که بزرگترين معاصى است و نيز نميکشند نفس محترمى را که خداوند حرام فرموده قتل او را مگر بحق از قبيل قصاص و دفاع و در مقام اجراء حدود الهى و نيز زنا نميکنند خصوصا با محارم و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل شده که بزرگترين معاصى شرک است و بعد از آن قتل و بعد از آن زنا بترتيب مذکور در اين آيه ولى روايت از طريق عامّه است و در آن براى هر يک از قتل و زنا قيدى ذکر شده که ميشود از آن استفاده نمود که ذکر اين سه معصيت براى شيوع آن بين اعراب در زمان
جلد 4 صفحه 91
جاهليّت بوده و الّا بندگان خاص خدا که متّصف بأوصاف مذکوره در آيات سابقه‌اند از تمام معاصى اجتناب مينمايند و شايد ترتيب ذکرى هم باين ملاحظه باشد که اوّلا شرک و بعد از آن قتل و بعد از آن زنا شيوع داشته و آيه دلالت بر بزرگى معاصى مذکوره بترتيب مذکور ندارد که مفسّرين بآن تمسّک نموده‌اند و حديث نبوى را براى خود مؤيّد قرار داده‌اند و در هر حال هر کس مرتکب اين معاصى شود بجزاى اثم و گناه خود خواهد رسيد در دنيا و در آخرت عذاب او چند برابر عذاب دنيا ميشود و هميشه در آن خواهد بود بخفّت و خوارى و قمى ره فرموده آثام نام واديى است از واديهاى جهنم از روى گداخته که حدّتش دائم است و در آن مشرک و کشنده بنا حق و زناکارانند و عذاب آنها دو چندان خواهد بود و بنابر اين مضاعف شدن عذاب براى آنستکه مشرک وقتى قاتل و زانى هم باشد عذابش چند برابر خواهد شد چون کفار معاقبند بفروع چنانچه معاقبند باصول و مضاعفه بر دو برابر و چند برابر شدن اطلاق ميشود و بعضى آنرا باعتبار تعاقب اجزاء و انواع و ايام عذاب دانسته‌اند و تمام اين بيانات براى آنستکه خداوند کسيرا زيادتر از ميزان استحقاقش عذاب نميکند چون ظلم است پس دو برابر شدن از ميزان استحقاق مراد نيست و مشار اليه در و من يفعل ذالک مجموع سه گناه مذکور است نه آحاد آنها بقرينه خلود که مخصوص بکفار است و يضاعف برفع و بحذف الف و تشديد برفع و جزم و متابعت يخلد در آن دو نيز قرائت شده است اين جزاى چنين گناهکارانى است مگر کسانيکه پشيمان شوند از کردارشان و ايمان بياورند و بوظيفه دينى خود عمل نمايند خداوند بدل ميفرمايد ببرکت اسلام و ايمان گناهان آنها را که در نامه اعمالشان ثبت شده بود بحسناتى که از آنها در دنيا صادر شده و ميشود از اسلام و ايمان و اعمال خيريّه واجبه و مستحبّه که مقابل با عقائد و اعمال سابقه آنها است چون اسلام محو ميکند تمام معاصى و جرائم سابقه را و خدا کارش از قديم مغفرت گنه‌کاران و رحمت بر بندگان بوده و هست و خواهد بود در امالى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از آنحضرت از قول خداوند فاولئک يبدّل اللّه سيّئاتهم حسنات فرمود آورده ميشود مؤمن گناه‌کار روز قيامت تا ميايستد در موقف حساب و خدا خودش
جلد 4 صفحه 92
بحساب او رسيدگى ميکند و احدى از مردم مطّلع بر حساب او نميشود پس خداوند باو ميشناساند گناهانش را و چون اقرار ميکند بآنها خداوند بنويسندگان ميفرمايد بدل کنيد گناهان او را بحسنات و ارائه دهيد بمردم پس مردم ميگويند اين بنده هيچ گناه نداشته بعد خدا ميفرمايد او را ببهشت ببريد و اين تأويل اين آيه است که آن در گناهکاران از شيعيان ما است بخصوص و در روايتى از آنحضرت در تفسير اين قسمت از آيه وارد است که خدا امر ميفرمايد حسنات دشمنان ما را بدوستان ما و سيّئات دوستان ما را بدشمنان ما بدهند و اين معناى تبديل است و از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود دوستى ما اهل بيت گناهان را محو و حسنات را مضاعف نمايد و خدا مظالم بندگانرا که در عهده دوستان ما است بعهده خود گيرد مگر ضرر و ستمى را که باهل ايمان وارد نموده باشند پس ميفرمايد بگناهان حسنات شويد و باين معانى روايات بسيارى است که اين صحيفه گنجايش ذکر آنرا ندارد و براى انطباق اين قبيل از روايات با موازين عقليّه تحقيقاتى در اوائل کتاب گذشت.