تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (58)
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 411، چاپ کتابفروشى اسلاميّه به نقل از انوار.
جلد 9 - صفحه 361
وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ: و توکل نما در استکفاى شرور مشرکان و دفع جور آنان، بر زنده‌اى که هرگز نميرد، زيرا متوکل بر زندگان ديگر، به مردن ايشان ضايع و بى‌بهره مى‌ماند. وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ: و به پاکى و پاکيزگى ياد کن خدا را از صفات نقصان در حالتى که آن تسبيح و تنزيه مقترن باشد به ثنا و ستايش بر او به اوصاف کمال مانند «الحمد للّه رب العالمين و الحمد للّه کما هو اهله و مستحقه و الحمد للّه على نعمائه» و غير آن. نزد بعضى معنى آنکه خداى را پرستش کن و نمازگزار به جهت سپاسدارى نعمتهاى او، وَ کَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً: و کافى است خدا به گناهان مخفى و آشکار بندگان خود در حالتى که دانا و مطلع است بر آن، يعنى عالم است بر احوال آنها و کافى در جزاى کردارشان، پس ايشان را بر آن جزا و سزا خواهد داد و تو را بر ايمان نياوردن آنها مؤاخذه نخواهد فرمود و شر آنها را از تو کفايت مى‌نمايد. «1» تبصره: زمخشرى در کشّاف گفته: خداى تعالى در اين آيه حبيب خود را امر فرموده به آنکه اعتماد و توثيق بر او کند و امر خود را بر او واگذارد در استکفاى شرور ايشان با تمسک به اساس التجا و قاعده توکل که آن طاعت و عبادت او و تسبيح و تحميد او، و او را آشنا ساخته که زنده است و موت بر ذات او روا نباشد و حق است بر آنکه توکل بر او نمايند و اتکال و اعتماد نکنند بر غير او از موجودات و زندگانى که موت و فنا لازم آنهاست. نقل شده يکى از سلف اين آيه شريفه تلاوت نمود و گفت: «لا يصح لذى عقل ان يثق بعدها بمخلوق» روا نباشد بر هيچ عاقلى که بعد از اين آيه اعتماد به مخلوقى نمايد. «2» تتمه: محقق طوسى رحمه اللّه فرمايد: مراد به توکل اينست که واگذارد بنده تمام آنچه صادر مى‌شود از او و وارد مى‌شود بر او، به سوى خداى تعالى به جهت
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 411، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». تفسير کشّاف زمخشرى، ج 3، ص 102، چاپ اول 1354، انتشارات مصطفى محمّد (ص)
جلد 9 - صفحه 362
علم او به اينکه ذات سبحانى اقوى و اقدر است و بجا مى‌آورد آنچه قادر است بر آن بر وجه احسن و اکمل و اتم، پس راضى شود به آن؛ و او با وجود بر اين، سعى و جهد کند در آنچه واگذاشته به خدا و مهيا نمايد نفس خود و قدرت خود و عمل خود را از اسباب و شروطى که منوط به آن است به جهت تعلق قدرت و اراده حق تعالى به آن بجاآورد بالنسبه به سوى او؛ و از اين معنى ظاهر شود فرمايش: لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين.
در ارشاد القلوب- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که فرمود: انّ النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله سئل ربّه سبحانه ليلة المعراج فقال يا ربّ اىّ الاعمال افضل فقال اللّه عزّ و جلّ ليس شى‌ء عندى افضل من التّوکّل علىّ و الرّضا بما قسمت:
بدرستى که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله سؤال نمود پروردگار خود را شب معراج: پروردگارا، کدام اعمال افضل است؟ پس فرمود خداوند عزّ و جلّ:
نيست چيزى نزد من افضل از توکل بر من، و راضى بودن به آنچه قسمت فرمودم. «1» در کافى- حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بدرستى که بى‌نيازى و عزت، جولان نمايند؛ پس زمانى که ظفر يابند، به محل توکل وطن کنند. «2» بيان: در اين فرمايش استعاره تمثيليه است براى بيان اينکه غنا و عزّ، ملازمند توکل را، زيرا متوکل اعتماد نمايد بر خدا و ملتجى نشود به مخلوق، پس نجات يابد از ذلت طلب و مستغنى شود از ايشان؛ زيرا غنا، غناى نفس است نه غناى به مال، با اينکه خداوند سبحان بى‌نياز فرمايد او را از توسل به ايشان به هر حال.