تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (59)
«1». ارشاد القلوب ديلمى، باب الرابع و الخمسون ص 182 چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». اصول کافى ج 2، کتاب الايمان و الکفر، باب التفويض الى اللّه و التوکّل عليه، ص 64 و 65، چاپ سوّم 1388، دار الکتب اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 363
الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: آن خداوندى که به قدرت کامله بيافريد آسمانها و زمينها را، وَ ما بَيْنَهُما: و آنچه در ميان آنهاست از موجودات، فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ: در مقدار شش روز از ايام دنيا يا از ايام آخرت که هر روز آن هزار سال است، با وجود قدرت بر ايجاد آنها به اراده محضه، به جهت آنست که تا بندگان تأمل کنند در اين که حق تعالى با وجود کمال قدرت و سرعت نفاذ امر او در هر چيز، خلق اشياء فرمود بر سبيل تأنى و تدريج؛ و بواسطه اين کارها تعجيل نکرده، تأنى را شعار خود سازند که «التأنى من الرّحمن و العجلة من الشيطان». «1» چنانکه از سعيد بن جبير نقل شده که: خلق فرمود در شش روز و حال آنکه قادر بود در يک لحظه خلق فرمايد، براى اينکه تعليم فرمايد خلق را مدارا و تثبت. «2» و در اختيار اين عدد حکمت و مصلحت باشد که ما را علم به آن نيست و دانستن آن هم ضرورى نيست. ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: پس مستولى شد اراده او بر آفرينش عرش، يا مستولى و غالب گشت بر آن؛ و تخصيص عرش به استيلاى حق تعالى بر آن به جهت آنست که عرش اعظم مخلوقات است، يا مستولى شد بر عرش به قهر و غلبه خود.
بيان: مفسرين را در اين آيه وجوهى است:
1- مستولى شد بر عرش در تدبير امور مانند استيلاى ملک بر تدبير مملکت (استعارتا) چه تمام تدبيرات از عرش نازل مى‌شود که اعظم مخلوقات است.
2- بلند و رفيع گردانيد آن را.
3- اراده فرمود خلق عرش را.
4- رفيع گرديد امر سبحانى.
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 412، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». همان مدرک.
جلد 9 - صفحه 364
5- مستولى شد بر آن به قهر و غلبه.
6- مستولى شد امر و قضاى الهى بر عرش.
7- در احتجاج از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام. استوى تدبيره و علا امره: مستولى شد امر او و علوّ نمود امر او.
8- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: استوى على کل شى‌ء فليس شى‌ء اقرب اليه من شى‌ء: مستولى شد بر هر شى‌ء، پس نيست چيزى نزديکتر به او از چيزى، يعنى تمام اشياء در پيشگاه الهى مساوى است. «1» الرَّحْمنُ: (خبر الذى) يعنى آن کسى که خالق همه موجودات و قادر بر جميع ممکنات است، خداوند بخشاينده است. فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً: پس سؤال کن از آنچه مذکور شد از خلق آسمان و زمين و استواء، دانائى را که خبر دهد تو را به حقيقت آن، و آن حق تعالى است، يا جبرئيل، يا کسى را که نيافته است آن را در کتب متقدمه از علما و احبار يهود تا تصديق تو را نمايد در اين قول. «2» در مجمع- نزد بعضى مراد «خبير» حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله است، و معنى آنکه: بايد سؤال هر يک از شما آن حضرت را از ذات و صفات حق تعالى باشد، چه او خبير و دانا است به صفات سبحانى. «3» نکته: سؤال همچنانکه متعدى به «عن» شود به جهت تضمن آن معنى تفتيش را، همچنين متعدى به «با» مى‌شود به جهت تضمن آن معنى اعتبار را. و نزد بعضى «باء» صله «خبيرا» باشد، يعنى بپرس از آنکه دانا است. «4»