اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ الرَّحمن‌ُ فَسئَل بِه‌ِ خَبِيراً (59)
خداوند آن خدايي است که خلق فرمود تمام آسمان‌ها و زمين و آنچه بين آسمان‌ها و زمين است در مدت شش روز پس از آن استوي فرمود بر عرش رحمن پس سؤال کن به او خبير را.
(الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ) هفت طبقه آسمان‌ها که در هر طبقه کوکبي قرار داد قمر عطارد زهره شمس مريخ مشتري زحل، و در هر طبقه ملائکه قرار دارد که مطروس است از آنها که از پيغمبر خبر داريم که در شب معراج جاي يک قدم نبود در جميع آسمان‌ها مطروس از ملائکه بود. (وَ الأَرض‌َ) کره زمين و آنچه در زمين خلق فرموده از جبال و ذخائر و معادن.
(وَ ما بَينَهُما) از کره آب و هوا و فضا.
(فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ)- اشکال.
اولا: هنگام خلقت آسمان‌ها و زمين‌ها روز و شبي نبود معناي ستة ايام چيست!
و ثانيا: خداوند قدرت دارد به مجرد اراده آني الوجود تمام موجود شوند اينکه
جلد 13 - صفحه 646
مدت براي چه!
و ثالثا: حکمت خلقت اينها چيست!
و رابعا: اينکه آيه منافي است با آياتي که در سوره فصلت است که ميفرمايد:
(خَلَق‌َ الأَرض‌َ فِي يَومَين‌ِ) بعد ميفرمايد:
(وَ قَدَّرَ فِيها أَقواتَها فِي أَربَعَةِ أَيّام‌ٍ) بعد ميفرمايد:
(فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فِي يَومَين‌ِ) که مجموع اينها هشت روز ميشود و و اينکه آيه شش روز بيان مي‌کند:
جواب- اما از اول: مراد مدت است که مطابق شش روز مدت خلق فرمود و اما از ثاني: خلقت الهي بر وفق حکمت و مصلحت است اگر اقتضاء فوريت مي کند فورا خلق ميشود اگر مقتضي تدريج است تدريجا مثل خلقت انسان عيسي فورا خلق ميشود و همچنين آدم و بقيه در مدت نه ماه تقريبا تدريجا خلق مي‌شوند.
و اما از ثالث: خلقت آنها براي انسان است که بيايد در دنيا و تکميل شود و سعادت يابد چنانچه ميفرمايد (خلق لکم ما في السموات و الارض).
و اما از چهارم: منافات ندارد کلمه في اربعة ايام مراد يومين قبل است که مجموع اربعة ايام است.
(ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ الرَّحمن‌ُ) اينکه جمله باعث شبهه مجسمه شده که مي‌گويند خداوند بر عرش قرار گرفته لکن عرش محيط به جميع عوالم جسمانيست که حکماء فلک اطلس و غير مکوکب نام نهاده و محيط به کرسيست که کرسي محيط به آسمان‌ها و زمين است (وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ) بقره آيه الکرسي و مراد از استواء قيام به تدبير امور
جلد 13 - صفحه 647
است به قرينه (يُدَبِّرُ الأَمرَ) يونس آيه 3 که بعد از اينکه جمله ميفرمايد:
به علاوه قرينه عقليه که بمنزله قرينه متصله است نميگذارد ظهور منعقد شود و قرينه عقليه اينکه خداوند جلوس ندارد جسم نيست مثل اطلاقات اسامي الهيه سميع بصير و غير اينها که مراد علم به مسموعات و مبصرات است نه اينکه گوش و چشم داشته باشد.
(فَسئَل بِه‌ِ خَبِيراً) در کلمه «خبيرا» اختلاف کردند بعضي گفتند صفت رسول است يعني سؤال کن تا خبير شوي.
بعضي گفتند مراد يهود و نصاري هستند که از کتب انبياء سلف با خبر هستند لکن ظاهر آنچه بنظر مي‌رسد اينکه صفت خداوند است يعني از خداوند سؤال کن که خبير است: