اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم‌ُ اسجُدُوا لِلرَّحمن‌ِ قالُوا وَ مَا الرَّحمن‌ُ أَ نَسجُدُ لِما تَأمُرُنا وَ زادَهُم نُفُوراً (60)
و زماني که گفته شد به اينکه مشرکين که سجده کنيد خداوند رحمن را گفتند کيست رحمن آيا ما سجده کنيم به اينکه تو امر مي‌کني و زيادتي کرد بر آنها نفرت و بيشتر متنفر شدند.
اسماء صفات الهي دو قسم است يک قسم اطلاق بر غير هم مي‌شود مثل رحيم عليم، سميع، بصير، خبير و نحو اينها.
و يک قسم مختص به ذات اقدس او است و بر غير اطلاق نمي‌شود مثل اسم اللّه و از اينکه قسمت است.
رحمن چون دلالت دارد بر دوام رحمت که انتهاء و حدي براي او نيست و
جلد 13 - صفحه 648
رحمت ديگران محدود است لذا اطلاق رحيم بر غير او مي‌شود و در حق او مي‌گويي ارحم الراحمين لذا فرمود:
(وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم‌ُ اسجُدُوا لِلرَّحمن‌ِ) و از اينکه آيه استفاده مي‌شود که اينکه مشرکين يا معاد را به کلي منکر بودند يا خلود و دوام را چنانچه مثنوي و بسيار ديگر منکر خلود هستند ميگويد:
از جمادي مردم و نامي شدم || و ز نما مردم به حيوان سر زدم
مردم از حيواني و آدم شدم || پس چه ترسم کي ز مردن کم شدم
بار ديگر هم من بميرم از بشر || سر بر آرم از ملائک بال و پر
بعد از آن هم از ملک پرّ ان شوم || آنچه اندر و هم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارقنون || گويدم که انّا اليه راجعون
لذا گفتند (قالُوا وَ مَا الرَّحمن‌ُ) هيچ رحمتي دوام و ثبات ندارد.
(أَ نَسجُدُ لِما تَأمُرُنا) استفهام انکاريست که بکلّي منکر شده در پيشگاه احديت هستند فقط به آلهه خود سجده مي‌کنند.
(تنبيه) سجده در شريعت اسلام چند قسم است، سجده نماز در هر رکعتي دو سجده دارد به شرايط خود و رکن است، سجده فراموش شده، سجده سهو، سجده بين اذان و اقامه، سجده تلاوت واجبه و مندوبه که همين آيه يکي از مندوبات است سجده شکر بعد از هر عبادتي و براي افاضه نعمتي و دفع بليّتي و تذکر نعم الهيه و دفع بليات سالفه، سجده تعظيم و خشوع و خضوع.
(وَ زادَهُم نُفُوراً) چنانچه دأب نوع فسّاق و فجّار و کفّار و ارباب ضلالت است تا مادامي که متعرض آنها نباشي چندان عداوت و طغياني ندارند و اگر متعرض شدي به امر به معروف و نهي از منکر و ارشاد و هدايت بيشتر از پيش طغيان مي
جلد 13 - صفحه 649
کنند و مخالفت ميورزند.