اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ کُلُوا مِمّا فِي الأَرض‌ِ حَلالاً طَيِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُوات‌ِ الشَّيطان‌ِ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ (168)
(اي مردم بخوريد از آنچه در زمين است در حالي که حلال و پاکيزه است و گامهاي شيطان را پيروي نکنيد که او براي شما دشمن آشکارايي است) يا أَيُّهَا النّاس‌ُ خطاب شامل جميع افراد بشر است بواسطه عموم «النّاس» و
1- مجلد اول ص 283
جلد 2 - صفحه 286
چون پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مبعوث بکافه انام است و همه محکوم باحکام او ميباشند و کلمه «کلوا» اگر چه امر است و امر ظاهر در وجوب ميباشد ولي در اينکه مقام مفادش مجرد ترخيص است زيرا در مقام توهم حذر است و امر در چنين موردي مفيد اباحه ميباشد علاوه بر اينکه قرائن حاليه، داخليه و خارجيه همه مؤيّد بلکه معين اينکه معني است، و من در مِمّا فِي الأَرض‌ِ تبعيضيه است يعني از بعض چيزهايي که در زمين است بخوريد زيرا همه چيزهاي زميني قابل اکل نيست «حلالا» حال است از ما موصوله يعني در حالي که آنچه در زمين حلال است و اختلاف شد که آيا اصل در اشياء اباحه يا حذر است يعني مقتضاي اصل اولي اباحه است مگر آنکه منعي از طرف شارع برسد و يا اينکه حذر است مگر اينکه ترخيصي برسد و اينکه اختلاف چندان ثمره علمي ندارد زيرا از آيات و اخبار مسلم و مبرهن شده که اصل ثانوي بر حلّيت جميع اشياء است تا منعي وارد شود.
مانند همين آيه و آيه شريفه قُل لا أَجِدُ فِي ما أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ مُحَرَّماً عَلي طاعِم‌ٍ يَطعَمُه‌ُ إِلّا أَن يَکُون‌َ مَيتَةً الاية«1» «طيبا» حال بعد از حال است و طيّب بمعني گوارا و ملايم طبع انسان است که خداوند همه مأکولات از حبوبات و فواکه و حيوانات حلال گوشت و لبنيات و غير اينها را پاکيزه و ملايم طبيعت آدمي قرار داده مگر اينکه عارضه از مرض و نحو آن براي انسان عارض شود و مقابل طيب خبيث است يعني چيز پليد که منافر طبع باشد و خلقت خبائث براي خوردن نشده بلکه فوائدي ديگر در آنها ملحوظ بوده و از اينجهت اکل آنها حرام شده چنانچه ميفرمايد:
وَ يُحِل‌ُّ لَهُم‌ُ الطَّيِّبات‌ِ وَ يُحَرِّم‌ُ عَلَيهِم‌ُ الخَبائِث‌َ«2»
1- سورة الانعام آيه 146
2- سوره الاعراف آيه 156
جلد 2 - صفحه 287
و براي اکل، اطلاق ديگري است و آن مطلق تصرف است چنانچه در آيه شريفه است لا تَأکُلُوا أَموالَکُم بَينَکُم بِالباطِل‌ِ إِلّا أَن تَکُون‌َ تِجارَةً عَن تَراض‌ٍ مِنکُم«1» يعني اموالتان را در ميان خودتان بباطل صرف نکنيد.
و همچنين براي طيّب و خبيث اطلاقات ديگري است مثل اينکه بر مؤمن و کافر و عادل و فاسق و معصوم و غير معصوم و خوش خلق و بد خلق و خوش بو و بد بو و نحو اينها اطلاق ميشود مانند آيه شريفه الخَبِيثات‌ُ لِلخَبِيثِين‌َ وَ الخَبِيثُون‌َ لِلخَبِيثات‌ِ وَ الطَّيِّبات‌ُ لِلطَّيِّبِين‌َ وَ الطَّيِّبُون‌َ لِلطَّيِّبات‌ِ«2» وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُوات‌ِ الشَّيطان‌ِ خطوات جمع خطوة بمعني گام است يعني قدم جاي قدم شيطان نگذاريد و دنبال او نرويد و از او پيروي ننمائيد و مراد از خطوات شيطان اموري است که مطابق غرض و مقصد شيطان و خلاف غرض الهي باشد و از خطوات شيطان که مورد آيه است اينست که انسان بعض محللات الهي را بر خود حرام کند مانند رياضات باطله که بعض صوفيه دارند مثلا مأکولات حيواني را نمي‌خورند يا آميزش با زنان را بر خود حرام ميکنند و يا رهبانيت اختيار ميکنند و امثال اينها و اخبار بسياري در تفسير خطوات باين معني و مذمت آن وارد شده چنانچه در برهان نقل کرده که حضرت باقر بطارق که قسم خورده بود بر طلاق و عتق و نذر فرمودند «
يا طارق ان‌ّ هذا من خطوات الشيطان
» و نيز روايت کرده که حضرت صادق عليه السّلام درباره کسي که قسم خورد بر ترک عملي که فعلش بهتر است فرمود «
انّما ذلک من خطوات الشيطان
» «و حضرت رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم درباره عده از صحابه که بنحوي ترک لذائذ دنيا را نموده بودند فرمود:
ما بال اقوام من اصحابي لا يأکلون اللحم و لا يشمون الطيّب و لا يأتون النساء»
«
1- سوره النساء آيه 33
2- سورة نور آيه 26
جلد 2 - صفحه 288
1» «اما انّي اکل اللحم و اشم الطيب و اتي النساء فمن رغب عن سنتي فليس مني»«
و همچنين خوردن چيزهايي که حرام است و امروزه متداول شده است از خطوات شيطان است بلکه چنانچه اشاره شد مطلق معاصي و ارتکاب فحشاء و منکرات و قبايح عقليه و عرفيه همه از خطوات شيطان است و نبايد از آنها پيروي نمود چنانچه ميفرمايد إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأَنصاب‌ُ وَ الأَزلام‌ُ رِجس‌ٌ مِن عَمَل‌ِ الشَّيطان‌ِ فَاجتَنِبُوه‌ُ«2».
إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ عداوت شيطان با اولاد آدم آشکارا و هويداست چنانچه خودش قسم ياد کرده فَبِعِزَّتِک‌َ لَأُغوِيَنَّهُم أَجمَعِين‌َ إِلّا عِبادَک‌َ مِنهُم‌ُ المُخلَصِين‌َ«3» و نيز گفته ثُم‌َّ لَآتِيَنَّهُم مِن بَين‌ِ أَيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم وَ عَن أَيمانِهِم وَ عَن شَمائِلِهِم وَ لا تَجِدُ أَکثَرَهُم شاکِرِين‌َ«4» و خداوند درباره او ميفرمايد وَ لَقَد صَدَّق‌َ عَلَيهِم إِبلِيس‌ُ ظَنَّه‌ُ فَاتَّبَعُوه‌ُ إِلّا فَرِيقاً مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ«5» و دشمني او با آدم و زوجه‌اش و بيرون کردن آنها را از بهشت واضح‌ترين برهان بر عداوت او با آدم و اولاد اوست.