اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّما يَأمُرُکُم بِالسُّوءِ وَ الفَحشاءِ وَ أَن تَقُولُوا عَلَي اللّه‌ِ ما لا تَعلَمُون‌َ (169)
(همانا شيطان شما را ببدي و اعمال زشت امر مي‌کند و به اينکه بگوئيد بر خدا آنچه را نمي‌دانيد) امر شيطان بمعني ظاهر امر که طلب ما فوق از ما دون باشد نيست بلکه بمعني وسوسه است که عبارت از خطور در قلب باشد که منشأ اوليه فعل اختياري است و
1- سفينة و برهان
2- سورة المائده آيه 92
3- سوره ص آيه 83
4- سورة الاعراف آيه 16
5- سوره سبأ آيه 19
جلد 2 - صفحه 289
از آن بخيال سوء تعبير ميکنيم، در مقابل الهام ملک که آنهم خطور قلبي است و بخيال خير تعبير ميشود و در اينجا ممکن است چند سؤال يا اشکال بشود:
1- ارتباط شيطان با انسان و ورود او در قلب انسان بچه نحو است!
2- چگونه ممکن است يک نفر با ميليونها افراد بشر که در اطراف عالم‌اند در زمان واحد تماس بگيرد و هر يک را بنحوي اغواء نمايد.
3- آيا اينکه تسلط شيطان بر افراد انسان از جانب خداوند حکيم خلاف حکمت و عدل نيست!
و جواب از اينکه سؤالات يا اشکالات اينست که!
اولا مراد از قلب، روح انساني است که جوهر مجرد از ماده و صورت است نه قلب صنوبري جسماني، و ارتباط شيطان و وسوسه او نسبت بانسان و همچنين الهام ملائکه چون جنبه روحاني دارد از اينجهت بوسائل مادي و جسماني نميتوان تشخيص داد ولي آثار وسوسه و الهام در روح انسان نمايان است اما چون وسوسه شيطان و وساوس نفساني انسان که منشأ آن قوه واهمه است در طول يکديگرند و در عرض هم نيستند بسا انسان همه را مستند بخود ميداند و متوجه وسوسه شيطان نميگردد در حالي که او مراقب و مترصد انسان و آدمي او را نمي‌بيند و متوجه او نيست چنانچه در قرآن مي‌فرمايد إِنَّه‌ُ يَراکُم هُوَ وَ قَبِيلُه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا تَرَونَهُم«1» او با گروهش شما را مي‌بينند بطوري که شما آنها را نمي‌بينيد بنا بر اينکه ارتباط دو شيئي روحاني و مجرد مانع و محظوري ندارد.
و ثانيا شيطان داراي افراد و اعوان بسيار است چنانچه از آيه شريفه:
إِنَّه‌ُ يَراکُم هُوَ وَ قَبِيلُه‌ُ الاية و آيات و اخبار بسيار استفاده ميشود بلکه طبق بعضي آيات و اخبار افراد آنها بيشتر از افراد انسانند چنانچه از آيه شريفه:
1- سورة الاعراف آيه 26
جلد 2 - صفحه 290
يا مَعشَرَ الجِن‌ِّ قَدِ استَکثَرتُم مِن‌َ الإِنس‌ِ«1» استفاده ميشود زيرا شياطين از طايفه جن‌ّ ميباشند و همچنين درباره صدقه از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
2» فانّها تفک بين لحي سبعمائة شيطان»«
علاوه بر اينکه احاطه شيطان از قبيل احاطه ملک است و اينگونه تزاحمات و موانع در امور مادّي و جسماني مانند افراد بشر است.
«و ثالثا» شيطان تسلطي بر افراد بشر بطوري که آنان را ملزم باعمال زشت کند ندارد بلکه عمل او وسوسه و خطور در قلب است و به هيچ وجه سلب اختيار از انسان نمي‌نمايد منتهي الامر نفوس شريره و دلهاي ناپاک باختيار خود دنبال وسوسه او ميروند چنانچه خودش مي‌گويد: ما کان‌َ لِي عَلَيکُم مِن سُلطان‌ٍ إِلّا أَن دَعَوتُکُم فَاستَجَبتُم لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنفُسَکُم«3» و وجود او در عالم کبير مانند وجود قوه واهمه در عالم صغير (انسان) است و همان فوائدي که بر وجود قوه واهمه در انسان مترتب است بر وجود شيطان در عالم نيز مترتب ميباشد.
بِالسُّوءِ وَ الفَحشاءِ سوء بمعني بدي و اسائه بمعني بد کردن و سيئة بمعني عمل بد است و بدي عمل يا بواسطه قبح ذاتي عقلي است مانند ظلم و بسياري از رذائل اخلاق و يا بواسطه قبح شرعي است مانند نوع معاصي، و بسا بدي عمل بواسطه زشتي آن در نظر عرف است که از اينگونه اعمال بکارهاي خلاف مروت تعبير ميکنند و فحشاء بر عمل زشتي است که زشتي آن واضح و هويدا و عظيم باشد و زشتي آن از حد در گذرد از اينجهت زنا را فحشاء و زناکار را فاحشه گويند و کسي که کلام زشت و رکيک از او صادر شود او را فحاش گويند.
و نسبت بين سوء و فحشاء عموم و خصوص مطلق است يعني هر فحشايي بد است ولي ممکن است عمل بدي بحدّ فحشاء نرسد.
1- سوره انعام آيه 128
2- جامع السعادات ص 128
3- سوره ابراهيم آيه 27
[.....]
جلد 2 - صفحه 291
وَ أَن تَقُولُوا عَلَي اللّه‌ِ ما لا تَعلَمُون‌َ نسبت دادن چيزي بخدا که از طريق عقل و شرع ثابت نشده باشد افتراء و کذب بر خداست و بدعت که بمعني زياد کردن چيزي در دين است که از دين نباشد از اينکه قبيل است و مبدع از نظر شرايع الهي کافر و مستوجب آتش است و آيات و اخبار در مذمت و نکوهش و عقوبت اهل بدعت بسيار وارد شده و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام از حضرت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود «
کل بدعة ضلالة و کل ضلالة في النار
» و در سوره يونس مي‌فرمايد قُل آللّه‌ُ أَذِن‌َ لَکُم أَم عَلَي اللّه‌ِ تَفتَرُون‌َ وَ ما ظَن‌ُّ الَّذِين‌َ يَفتَرُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ الکَذِب‌َ يَوم‌َ القِيامَةِ«1» و نهي شديد شده از گفتار بدون علم و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
2» انهاک عن خصلتين فيها هلاک الرجال انهاک ان تدين اللّه بالباطل و تفتي النّاس بما لا تعلم»«
و در فرائد در باب هفتم در ضمن حديثي که قضات را تقسيم مي‌نمايد از جمله اهل آتش ميشمارد «
رجل قضا بالحق و هو لا يعلم
» که حتي مجرد عدم علم در قضاوت و لو مطابق با واقع باشد سبب دخول در آتش است و حتي در روز روزه اگر بطور جزم چيزي را بخدا و رسول نسبت دهد و حال آنکه نميداند جزو کذب بر خدا و رسول و امام است و سبب بطلان روزه‌اش ميشود.