اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ سَنَنظُرُ أَ صَدَقت‌َ أَم کُنت‌َ مِن‌َ الکاذِبِين‌َ «27»
فرمود حضرت سليمان بهدهد زود باشد ما نظر کنيم و تحقيق کنيم که آيا تو راست گفتي يا بودي از دروغگويان.
اولا اينکه آيه دستوريست براي اينکه اگر کسي خبري آورد و نقل کرد نبايد بدون تأمل تصديق کرد و نبايد رد کرد و تکذيب نمود بايد مطالبه دليل کرد و از روي مدرک حکم کرد که مخبر معصوم باشد مثل انبياء و اوصياء يا خبر محفوف بقرائن قطعيه باشد حتي انبياء که مدعي
جلد 14 - صفحه 131
نبوت بودند بايد مدرک و دليل داشته باشند باقامه معجزه يا اخبار نبي ثابت النبوه يا معصوم ثابت العصمه ولي امروز معمول بين بسياري عکس اينکه قضيه است مطالبي که در روزنامه ها و مقالات خارجه و داخله است کانه وحي منزل ميدانند و باور ميکنند يا در اشعار شعراء مدرک ميگيرند و اما فرمايشات علماء را موهومات ميپندارند.
سؤال: پس چرا علماء بر طبق اخبار روات فتوي ميدهند و عوام بقول آنها اخذ ميکنند و تقليد ميکنند!
جواب: اولا در باب اصول الدين دليل قطعي لازم است و جاي تقليد نيست چنانچه در ضروريات دين و ضروريات مذهب و اجماعيات هم جاي تقليد نيست و اما در فروع چون در زمان غيبت باب علم منسد است و دليل قطعي داريم از ائمه معصومين که اخباري که از آنها رسيده و وثوق بصدورش داريم چه خبر صحيح باشد که تمام روات آن عدل امامي باشد يا موثق باشد که اطمينان بصدورش داريم و لو بعض رواتش امامي نباشند يا حسن باشد و معارض نداشته باشد و منافي با مسلميات ديني نباشد معتبر است و واجب العمل و اما اخبار ضعيفه يا مرفوعه يا مرسله اعتبار ندارد و اما عوام از باب رجوع جاهل بعالم و ادله قطعيه واجب است تقليد کنند يا عمل باحتياط آنهم بشرائط آن.
(قال‌َ سَنَنظُرُ أَ صَدَقت‌َ أَم کُنت‌َ مِن‌َ الکاذِبِين‌َ). اشکال: بر فرض معلوم شد که هدهد صادق است چنانچه معلوم هم شد لکن اينکه رفع مسئوليت نميکند و عذري براي غيبتش نميشود زيرا به اجازه سليمان نبوده.
جواب: اولا ممکن است که بعد از معلوم شدن صدق هدهد مورد عفو سليمان واقع شود و ثانيا چون مأمور بود بتفتيش براي آب گردش ميکرد. در اطراف زمين برخورد کرد بمملکت سبأ و مطلب مهمي براي او کشف شد که يقين برضاي سليمان داشت که اينکه خبر را باو برساند فقط از وقت مقرر خود قدري تأخير انداخته حضرت سليمان فرمود: