اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم‌ُ اتَّبِعُوا ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ قالُوا بَل نَتَّبِع‌ُ ما أَلفَينا عَلَيه‌ِ آباءَنا أَ وَ لَو کان‌َ آباؤُهُم لا يَعقِلُون‌َ شَيئاً وَ لا يَهتَدُون‌َ (170)
(و هر گاه بايشان گفته شود که پيروي کنيد آنچه را خداي نازل کرده، گويند بلکه ما پيروي ميکنيم آنچه را پدران خود را بر آن يافتيم، آيا اگر پدران ايشان
1- سوره يونس آيه 60
2- کافي باب النهي عن القول بغير علم
جلد 2 - صفحه 292
چيزي را تعقل نميکردند و هدايت نيافته بودند باز از آنان پيروي ميکنند) «اذا قيل» قائل پيغمبران الهي و مؤمنين بآنان هستند که از وظائف مهمه آنها ارشاد و هدايت است و مرجع ضمير در لهم همه کفار و مشرکينند و وجهي براي اختصاص ببعضي دون بعض ديگر ندارد.
«اتبعوا» امر ارشادي است يعني بحکم عقل پيروي دستورات الهي لازم است مانند امر در أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ که اعمال مولويت در آن نشده و جز مثوبات و يا عقوبات احکام و تکاليف چيزي بر موافقت يا مخالفت آن مترتب نيست.
ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ کلمه ما داراي عموم و شامل قرآن و همه احکام و دستورات الهي از واجب و مستحب‌ّ و معاملات و غيره ميشود بلکه شامل همه کتب آسماني و دستورات الهي است زيرا اينکه سخن همه انبياء و جواب همه منکرين آنها است قالُوا بَل نَتَّبِع‌ُ ما أَلفَينا عَلَيه‌ِ آباءَنا جواب کفار است که حاضر بپيروي دستورات الهي نبودند و الفي بمعني صادف و وجد است چنانچه در آيه شريفه:
وَ أَلفَيا سَيِّدَها لَدَي الباب‌ِ«1» بمعني صادفا تفسير شده و در اينکه آيه بمعني وجدنا است يعني ما طريقه را که آباء و اجدادمان را بر آن يافتم تعقيب ميکنيم و توجهي بسخن شما نداريم و اينکه همان تقليد از روي عصبيت قومي است که قرآن کريم بشدّت آن را تقبيح و مذمت نموده است زيرا مقام مقامي است که عقل ميتواند از روي برهان و دليل حقيقت را دريابد بالاخص بعد از آنکه به بيان انبياء و معجزات آنها معلوم و مبرهن گرديد که طريقه آباء و اجدادشان فاسد و باطل بوده است ديگر تقليد از آنها نشانه بيخردي است از اينجهت دانشمندان اسلامي ميگويند در
1- سوره يوسف آيه 25
جلد 2 - صفحه 293
اصول اعتقادات تقليد روا نيست بلکه بايد از راه دليل و برهان عقائد مذهبي را پذيرفت و امّا در فروع دين چون تحقيق از روي دليل براي همه افراد بشر ميسر نيست بحکم عقل بايد از اهل خبره يعني کساني که هم‌ّ خود را صرف استنباط احکام شرعي نموده و داراي روح پاکي و فضيلت هستند تقليد و پيروي نمود يعني مجتهد مطلق عادل حي‌ّ اعلم بشرائط مقرره که در کتب فقهيه مسطور است.
أَ وَ لَو کان‌َ آباؤُهُم لا يَعقِلُون‌َ شَيئاً همزه براي استفهام تقريري و واو براي عطف و لو براي شرط است و تقدير اينست که أ يتبعون آبائهم و لو کانوا لا يعقلون شيئا آيا پيروي پدرانشان را ميکنند و اگر چه آنان چيزي را تعقل نميکردند و مراد از لا يعقلون اينست که جاهل بودند نه اينکه عقل نداشتند و متعلق جهل معارف و احکام الهي است که پدران آنان از آنها دور بودند و شيئا نکره در سياق نفي و مفيد عموم است و از آن استفاده ميشود که آباء آنها بکلي از شرايع الهي عاري بودند و حتي يهود از دستورات موسي و احکام تورات و نصاري از دستورات عيسي و انجيل او برکنار بودند و اعمال و وظائفي که بين آنها معمول بوده اختراعات و بدعتهايي بوده که مطابق هوي و ميل خود جعل نموده‌اند.
وَ لا يَهتَدُون‌َ اهتداء بمعني راه يافتن و هدايت پذيرفتن است يعني اگر پدران آنان در مقام استعلام بر نيامده و راه را نيافته و هدايت هاديان را نپذيرفته باشند باز دنبال آنان ميروند و از اينکه جمله استفاده ميشود که هدايت الهي در هر عصر و زماني بوده منتهي الامر اکثر مردم از آنان اعراض داشته و هدايت آنان را نمي‌پذيرفته‌اند چنانچه امير المؤمنين علي عليه السّلام در نهج البلاغه مي‌فرمايد «
اللهم بلي لا تخلو الارض من قائم للّه بحجة امّا ظاهرا مشهورا او خائفا مغمورا
» بلکه بقاء دنيا بواسطه بقاء حجّت است «
لو خلت الارض عن الحجة لساخت باهلها
»
294