تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِيکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ کَرِيمٌ (40)
جلد 10 - صفحه 47
قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ: گفت آن کسى که نزد او بود علمى از کتب منزله يعنى کتب آسمانى خوانده و اسم اعظم را دانسته. نزد مفسرين نام اين شخص مختلف است: 1- مليخا. 2- ذا النون. 3- خضر عليه السّلام.
4- اسطوم. 5- ملکى که مؤيد سليمان بود. 6- جبرئيل. 7- قول اشهر و اصح آصف بن برخيا بود که وزير سليمان و خليفه و ولى عهد و پسر خاله او بود و از اخيار و صديقان، و اسم اعظم را مى‌دانست که به آن دعا نمود اجابت شد.
و در آن اسم هم اقوالى است: 1- يا ذا الجلال و الاکرام. 2- آهيا شراهيا (عبرانى) که به زبان عربى يا حىّ يا قيوم است. 3- يا اللّه يا رحمن. 4- يا الهنا و اله کلّ شى‌ء الها واحدا لا اله الّا انت.
خلاصه آصف گفت: أَنَا آتِيکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْکَ طَرْفُکَ: من بيارم تخت بلقيس را پيش از آنکه برگردانى بسوى خود چشم خود را، يعنى به يک چشم به هم زدن تخت را حاضر سازم؛ و اين نهايت سرعت است. يا چون چشم به چيزى اندازى، هنوز از آن برندارى که آن را بياورم. آصف به سجده رفته دعا نمود به يک چشم بهم زدن تخت، حضور سليمان پديد آمد.
تبشير: ثعلبى که يکى از مفسرين و محدثين عامه است نقل نموده که عبد اللّه بن سلام از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله پرسيد: يا رسول اللّه چه کس بود که تخت بلقيس را نزد سليمان عليه السّلام برد؟ فرمود: آن کس نبود مگر على بن ابى طالب عليه السّلام که به اسمى از اسماء الهى تخت بلقيس را نزد سليمان عليه السّلام حاضر ساخت. و اينکه حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله به امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: يا على تو با پيغمبران بودى به پنهانى و با من به آشکارا؛ مؤيد باشد.
جلد 10 - صفحه 48
اقوال ديگر: 1- آنکه ملائکه به امر الهى حمل کردند. 2- باد آن را حمل نمود. 3- خداى تعالى خلق فرمود در آن حرکات متواليه. 4- اعدام نمود در آنجا و ايجاد کرد نزد سليمان. 5- طى الارض شد. 6- خرق مکان شد و نزد سليمان حاضر گرديد.
تتمه: به سند معتبر مروى است که يحيى بن اکثم قاضى از حضرت امام على النقى عليه السّلام سؤال نمود که آيا سليمان محتاج بود به علم آصف بن برخيا؟ حضرت فرمود: آن کس که علمى از کتاب نزد او بود آصف بود، و سليمان عاجز نبود از دانستن آن، لکن خواست که فضيلت آصف را بر آدميان و جنيان ظاهر نمايد که بدانند آصف بعد از او حجت خدا و خليفه او خواهد بود؛ و علم آصف آن علمى بود که سليمان به او سپرده بود به امر خدا و لکن خدا خواست که علم او ظاهر شود تا در امامت او اختلاف نکنند، چنانچه در حيات داود عليه السّلام، سليمان را حکم خود آموخت تا امامت و پيغمبرى او را بعد از داود بدانند براى تأکيد حجت بر خلق «1».
و به سند حسن از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: چگونه انکار کنند گفته امير المؤمنين عليه السّلام را که فرمود: اگر خواهم، مى‌توانم پاى خود را بردارم و به سينه معاويه بزنم در شام که او را از تختش سرنگون کنم؛ و انکار نمى‌کنند اين را که آصف وصىّ سليمان در يک چشم بهم زدن تخت بلقيس را نزد سليمان حاضر ساخت! آيا پيغمبر ما بهترين پيغمبران نيست و وصى او بهترين وصى پيغمبران، آيا وصى پيغمبر ما را کمتر از وصى سليمان مى‌دانند؟ خدا حکم کند ميان ما و آنها که انکار حق ما مى‌کنند و فضيلت ما را منکر مى‌شوند.
فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ: پس آن هنگام که ديد سليمان تخت را در حالتى که قرار يافته بود نزد او، قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي: گفت بر وجه شکرگزارى چنانچه دأب بندگان مخلصين است: اين از فضل پروردگار من است، يعنى
«1» تحف العقول، چاپ مکتبة الصّدوق، ص 476 و 478- مجمع البيان، چ 1403 هجرى ج 4 ص 225 به نقل از عياشى.
جلد 10 - صفحه 49
اين تمکن من بر تخت بلقيس و احضار آن در زمان چشم بهم زدن از مسير دو ماه، محض فضل خدا باشد بر من، لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْکُرُ: تا بيازمايد مرا که در مثل اين امور آيا شکر مى‌گزارم و به حقوق سپاسدارى او قيام مى‌نمايم به اين وجه که آن را از فضل الهى دانم بدون حول و قوت خود، أَمْ أَکْفُرُ: يا ناسپاسى کنم بر آن به اينکه نفس خود را در آن دخالت دهم، يا در اداء مواجب آن تقصير کنم.
وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ: و هر که سپاسدارى کند نعمت خداى را، پس جز اين نيست که سپاسدارى مى‌نمايد براى نفس خود، يعنى جزاى شکرگزارى براى خود شخص باشد، زيرا شکر موجب دوام نعمت و سبب مزيد آن است چنانچه فرمايد (لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ). وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ کَرِيمٌ: و هر که کفران ورزد و ناسپاسى کند پس بدرستى که پروردگار من بى‌نياز است از شکرگزارى و سپاس مردمان، کرم نماينده به انعام و افضال بر بندگان کافر نعمت، يعنى با وجود کفران باز هم نعمت خود را محض کرم و فضل خود انزال فرمايد و کفر کافران و فرط عصيان بندگان مانع از افضال و احسان نامتناهى ذات اقدس سبحانى نشود.
تبصره: آيه شريفه تذکرى است در مواقع وصول به نعمتى که آن را شخص از خدا و موجب آزمايش خود دانسته و در مقابل چنين نعمتى آيا به شکرانه آن قيام و اقدام و به لوازمات آن رفتار مى‌نمايد يا آنکه کفران و ناسپاسى را منظور دارد.
و البته مسلم است نتيجه هر عملى بازگشت به صاحبش نمايد، شکران و حق شناسى موجب بقا و زيادتى نعم و به جزاى خير و ثواب فائز، و کفران و ناسپاسى سبب فنا و زوال نعم و به سزاى بدى و عقاب نائل گردد.