تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَثَلُ الَّذِينَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (171)
بعد از آن ضرب المثلى بيان فرمايد براى تحقق مطلب:
وَ مَثَلُ الَّذِينَ کَفَرُوا: و مثل صفت خواننده کافران به توحيد و حق، کَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ: مانند کسى است که فرياد مى‌زند به جانورى که نمى‌شنود، إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً: مگر خواندنى و آوازى که هيچ از آن نمى‌فهمد، يعنى چنانچه حيوان درک نکند صداى ناعق خود را و فقط صوتى مى‌شنود، همچنين کفار از دعوت به حق و بيان بشير و نذير بر خود جز آوازى نمى‌شنوند و حقيقت سخن او را درنيابند به جهت تفکر نکردن و تأمل ننمودن در آن به سبب عناد و انکار و استکبار.
صُمٌّ بُکْمٌ عُمْيٌ: کرانند از شنيدن کلام حق و حجت، گنگانند از گفتن سخن درست، کورانند از ديدن راه راست. فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ: پس ايشان تعقل نکنند و درک ننمايند آنچه پيغمبر به آنها فرمايد. مراد آنست که چون ايشان از حواس شريفه خود منتفع نشوند و بوسيله آن به طريق حق مهتدى نگردند، پس به منزله کسانى هستند که اين حواس از آنها سلب شده باشد.
تحقيق: بعض از افاضل فرموده اولى و احق آنست که کلام الهى حمل
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 315
شود مهما امکن بر حقيقت نه مجاز، بدين تقرير: عالم انسانيت را غير از گوش حسّى، گوش عقلى است که مى‌شنود معقولات را و درک کند آن را با ادراک عقلى. و نيز براى او غير از چشم ظاهرى، چشم عقلى است که مى‌بيند به آن صور عقليه را و مشاهده نمايد آن را مشاهده واضحتر و جلى‌تر از ديدن چشم حسّى. و نيز براى او نطق عقلى است که تکلم نمايد به آن اقوال عقليه را که عبارت است از القاء علوم مفصله و اعلام معقولات قدسيه.
پس از ثبوت اين مقدّمه محقّق يابد که حقيقت انسانيت منوط به صفات سه گانه است، و آنها که فاقدند، هر آينه از دائره انسانيت خارج باشند، اگرچه صورت انسانى را دارا هستند. بنابراين کفار به سوء اختيار سلب نمودند آثار و خواص انسانيت را، لا جرم کور و کر و لال و جزو حيوان لا يعقل محسوب شوند.