المیزان جلد۲ بخش۴۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۱
طرح يک سؤ ال و پاسخ به آن
در اينجا سؤ الى باقى مى ماند و آن اين است که شما قبلا مساله شفاعت را عموميت داده و شفاعت زبانى و سببيت تکوينى و تشريعى ، همه را شفاعت دانستيد، در حالى که درآيه مورد بحث هر چه ضمير به «شفعاء» برگردانيده ضمير مخصوص به عقلا است يعنى ضمير هم که سه بار آمده ، يکى در «ما بين ايديهم »، و يکى در «ما خلفهم »، و ديگر در «يحيطون »، و حال آنکه مطلق اسباب و علل تکوينى عقلا نيستند؟.
جواب اين سؤ ال اين است که چون معهود از کلمات شفاعت ، وساطت ، «تسبيح » و «تحميد» اين است که اينگونه کارها از عقلا و صاحبان شعور سر مى زند، و تعبير به اين کلمات بيشتر در مورد صاحبان عقل شايع است ، لذا قرآن کريم اينگونه اعمال را هر چند از علل تکوينى و فاقد شعور هم سر بزند، با تعبير خاص به عقلا تعبير مى کند، و اين عرف و عادت قرآن است ، همچنانکه مى بينيم درباره تسبيح تمامى کائنات همين تعبير را آورده و مى فرمايد: «و ان من شى ء الا يسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبيحهم ».
و نيز مى فرمايد: «ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او کرها قالتا اتينا طائعين » که ترجمه اش در چند صفحه قبل گذشت و همچنين آياتى ديگر از اين قبيل .
گفتيم که جمله : «و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بما شاء»، معناى تماميت تدبير خدا و کمال آن را مى رساند، زيرا يکى از نشانى هاى کمال تدبير، اين است که موجود تدبير شده ، خودش نفهمد که تدبير کننده او چه منظورى از او و از تدبير او دارد، و چه آينده اى برايش در نظر گرفته تا براى خلاصى از آن آينده (اگر ناگوار است ) دست و پا نکند و نقشه مدبر را خنثى نسازد، و تدبير شدگان ، مانند قافله چشم و گوش بسته اى باشند که بر خلاف ميل به طرفى سوقشان مى دهند، و آن قافله هم مى رود صاحب قافله کمال جديت را به خرج مى دهد تا از هيچ ناحيه اى به افراد قافله آگهى نرسد و افراد ندانند به کجا مى روند و کجا منزل مى کنند و مقصد نهائى شاءن کجا است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۲
خداى سبحان با اين جمله ، اين معنا را بيان مى کند که تدبير عالم خاص او است براى اينکه تنها او است که به روابط بين موجودات آگاه است ، چون او موجودات و روابط آنها را آفريده ، و اما بقيه اسباب و علل و مخصوصا علل و اسبابى که از صاحبان عقل هستند هر چند که دخل و تصرفى ، و علمى دارند و ليکن هرچه دارند آن را مورد استفاده قرار مى دهند، خود مرتبه اى است از شؤ ون علم الهى ، و هر چه تصرف دارند، خود شانى است از شؤ ون تصرفات الهى و نحوه اى است از انحاى تدابير او پس ديگر کسى نمى تواند به خود اجازه دهد که بر خلاف اراده خداى سبحان و تدبير جارى در مملکتش قدمى بردارد، و اگر برداشت ، آن نيز از تدبير خداوند است .
علم ، هر چه هست از خدا هست همچنان که قوت و عزت و حيات منحصر در خدا است
و جمله : «و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بما شاء»، بنابراينکه مراد از «علم » معناى مصدرى آن (دانستن ) و يا معناى اسم مصدرى آن باشد، و مراد از آن معلوم (دانسته شده ) نباشد، دلالت دارد بر اينکه علم هر چه هست ، از خدا است ، و هر علمى هم که نزد عالمى يافت شود آن هم از علم خدا است ، و نظير اين مطلب از کلام خدا درباره اختصاص قدرت و عزت و حيات به خداى تعالى استفاده مى شود، از آن جمله ، درباره انحصار قدرت در خدا مى فرمايد: «و لو يرى الذين ظلموا اذ يرون العذاب ان القوة لله جميعا».
و نيز در مورد انحصار عزت در خدا مى فرمايد: ايبتغون عندهم العزة ؟ فان العزة لله جميعا)).
و نيز در مورد انحصار حيات در خدا مى فرمايد : «هو الحى لا اله الا هو» و در خصوص انحصار علم در خداى تعالى که مورد بحث ما بو ممکن است به دو آيه زير تمسک کرد: «انه هو العليم الحکيم » «والله يعلم و انتم لاتعلمون » و آياتى ديگر که اين معنا از آنها استفاده مى شود، و اگر در آيه مورد بحث علم را به احاطه تعبير کرده ، خواسته است لطفى در تعبير کرده باشد.
وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السمَوَتِ وَ الاَرْض
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۳
مراد از کرسى و وصعت کرسى خداوند در «وسع کرسيه ...»
کلمه «کرسى » (از ماده کاف - راء - سين ) گرفته شده که به معناى به هم وصل کردن اجزاى ساختمان است و اگر تخت را کرسى خوانده اند به اين جهت بوده که اجزاى آن به دست نجار (اگر چوبى باشد) و يا صنعتگر ديگر، در هم فشرده و چسبيده شده است ، و بسيارى از مواقع اين کلمه را کنايه از ملک و سلطنت مى گيرند، و مى گويند فلانى از کرسى نشينان است ، يعنى او منطقه نفوذى و قدرت وسيعى دارد.
و به هر حال جمله هائى که قبل از اين جمله بودند، يعنى جمله «له ما فى السموات و ما فى الارض » اين معنا را مى فهماندند که مراد از وسعت کرسى احاطه مقام سلطنت الهى است ، و بنابراين در ميان معانى محتملى که مى شود براى کرسى کرد، اين معنا متعين مى شود که مراد از آن مقام ربوبى است ، همان مقامى که تمامى موجودات آسمانها و زمين قائم به آن هستند چون مملوک و مدبر (به فتح باء) و معلوم آن مقام هستند، پس بايد گفت : کرسى ، مرتبه اى از مراتب علم است ، در نتيجه از معانى محتمل که براى وسعت هست اين معنا معلوم مى شود که اين مقام تمامى آنچه در آسمانها و زمين است ، هم ذاتشان و هم آثارشان را حافظ است (پس وسعت کرسى خدا به اين معنا شد که مرتبه اى از علم خدا، آن مرتبه اى است که تمامى عالم قائم به آن است ، و همه چيز در آن محفوظ و نوشته شده است ) و به همين جهت به دنبال جمله مورد بحث فرمود: «و لا يوده حفظهما».
وَ لا يَئُودُهُ حِفْظهُمَا وَ هُوَ الْعَلىُّ الْعَظِيمُ
کلمه «يؤ د» مضارع از مصدر «اءود» است ، که به معناى سنگينى وخسته کنندگى است ، و چون گفته شود: «العمل الفلانى آد زيدا» معنايش اين است که فلان عمل ، زيد را خسته کرد و به ستوه آورد، و ظاهرا مرجع ضمير در «يؤ ده » همان کرسى باشد، هر چند که ممکن است آن را به خود خداى تعالى برگردانيد، و اگر در دنباله مطالب قبلى فرمود: حفظ آسمانها و زمين ، خدا و يا کرسى را خسته نمى کند، براى اين بود که ذيل آيه با صدر آن آيه (که سخن از نفى چرت و خواب داشت ) وصل و متناسب شود، چون آنجا هم مى فرمود: چرت و خواب ندارد، تا او را از قيوميت آسمانها و زمين باز بدارد.
و حاصل آن معنائى که از آيه استفاده مى شود اين است که خداى تعالى که هيچ معبودى به جز او نيست ، تمام حيات و زندگى مال اوست ، و او قيوميتى مطلق دارد، قيوميتى که هيچ عاملى آن را دستخوش ضعف و سستى نمى سازد، و به همين جهت وقتى مى خواهد اين معنا را تعليل کند با دو نام مقدس «على » و «عظيم »، تعليل مى کند، و مى فهماند که خدا به خاطر علو مقامى که دارا است مخلوقات به او نمى رسند تا به وسيله اى در وجود او سستى و در کار او ضعفى پديد آورند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۴
و به خاطر عظمتش از کثرت مخلوقات به تنگ نيامده ، و عظمت آسمانها و زمين طاقتش را طاق نمى سازد، و جمله : «و هو العلى العظيم »، خالى از دلالت بر حصر نيست ، و تا حدى از آن بر مى آيد که مى خواهد علو و عظمت را منحصر در خدا کند، و اين حصر، يا حصر حقيقى است که حق هم همين است ، براى اينکه علو و عظمت ، خود از کمالات است ، و حقيقت هر کمالى از آن او است ، و يا حصرى ادعائى است ، که چون مقام ، مقام تعليل بود احتياج پيدا شد که بطور ادعا، علو و عظمت را منحصر در خدا کند، تا آسمانها و زمين در قبال علو و عظمت خداى تعالى از علو و عظمت ساقط شود.
بحث روايتى
رواياتى در فضيلت و اهميت آية الکرسى
در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: ابوذر به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) عرض کرد: يا رسول الله ، مهم ترين و پر فضيلت ترين آيه اى که بر تو نازل شده کدام است ؟ فرمود: آيت الکرسى ، و آسمانهاى هفتگانه در مقابل کرسى ، در مقام مقايسه بيش از حلقه اى نيست که در سرزمينى افتاده باشد، آنگاه فرمود: و برترى عرش بر کرسى مانند برترى بيابانى است بر همان حلقه اى که در گوشه اى از آن افتاده است .
مولف : صدر اين روايت را سيوطى در الدرالمنثور از ابن راهويه و او در کتاب مسند خود از عوف بن مالک از ابى ذر نقل کرده ، و احمد و ابن الفريس و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته ) و بيهقى (در کتاب شعب الايمان ) همگى از ابى ذر روايت کرده اند.
و در الدرالمنثور است که احمد و طبرانى از ابى امامه روايت کرده اند که گفت : به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) عرض کردم : يا رسول الله کدام يک از آيات که بر تو نازل شده عظيم تر است ؟ فرمود: ((الله لا اله الا هو الحى القيوم (آيه الکرسى ).
مولف : اين معنا را در الدر المنثور از تاريخ خطيب بغدادى نيز از انس از آن جناب روايت کرده است .
باز در همان کتاب است که دارمى از ايفع بن عبد الله کلاغى روايت کرده که گفت : مردى عرض کرد: يا رسول الله ، کدام آيه در کتاب خدا عظيم تر است فرمود: آيه الکرسى ، (الله لا اله الا هو الحى القيوم ) تا آخر حديث
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۵
مولف : ناميدن اين آيه به آيه الکرسى از همان صدر اول اسلام مشهور بوده ، حتى در زمان حيات رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و حتى در زبان خود آن جناب به اين نام بيان مى شد، همچنانکه اين نامگذارى در روايات وارده از آن جناب و از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) و از صحابه ، به چشم مى خورد، و اين براى اعتنا و احترام زيادى بوده که نسبت به اين آيه داشتند، و اين احترام هم بدون جهت نبوده ، بلکه به خاطر معارف دقيق و لطيفى است که در اين آيه آمده ، و آن معارف عبارت است از توحيد خالصى که جمله «الله لا اله الا هو»، بر آن دلالت دارد، و قيوميت مطلقه اى که بازگشت تمامى اسماى حسناى الهى به جز اسماى ذات او که بيان آن گذشت ، به آن است .
و نيز در صدر و ذيل اين آيه جريان قيوميت در تمامى موجودات خرد و کلان عالم ، شرح داده شده ، به اين بيان که آنچه از موجودات که به نظر مى رسد از تحت سلطنت الهيه خارج شده ، به همان جهت که خارج است ، داخل در سلطنت است ، و به همين جهت در روايات آمده که آيه الکرسى عظيم ترين آيه در کتاب خدا است ، و به راستى نيز چنين است ، براى اينکه بيان اين آيه بيانى است شکافته و مفصل ، مثلا آيه : «الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى » را داريم که همان مضمون آيه الکرسى را دارد، اما اجمالى از معنا را دارد و مطلب در آن باز نشده ، و لذا در پاره اى اخبار آمده است که آيه الکرسى ، سيد و آقاى آيه هاى قرآن است .
اين روايت را سيوطى در الدرالمنثور از ابى هريره از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نقل کرده و در بعضى ديگر آمده : براى هر چيزى يک نقطه برجسته اى است و نقطه برجسته قرآن آيه الکرسى است ، اين روايت را عياشى در تفسير خود از عبد الله بن سنان از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده است .
و شيخ طوسى در امالى به سند خود از ابى امامة باهلى روايت کرده که گفته است : از على بن ابيطالب (عليه السلام ) شنيدم که مى فرمود: باور نمى کنم که کسى اسلام را فهميده باشد و يا در اسلام متولد شده باشد، و سياهى شب را به صبح سر کند و اين آيه را نخواند، «الله لا اله الا هو الحى القيوم ... و هو العلى العظيم » عرض کردم منظور از سياهى شب چيست ؟ فرمود: يعنى همه شب ، آنگاه فرمود: اگر بدانيد که اين آيه چيست و يا فرمود اگر بدانيد در اين آيه چيست در هيچ حالى آن را ترک نخواهيد کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۶
رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: آيه الکرسى را از گنجينه اى که در زير عرش است به من داده اند و به هيچ پيغمبرى قبل از من نداده بودند، على (عليه السلام ) سپس اضافه کرد از آن وقت که من اين مطلب را از رسول خد ا (صلى الله عليه و آله و سلم ) شنيدم هيچ شبى را به سر نبردم مگر آنکه آن را قرائت کردم (تا آخر حديث ).
مولف : اين معنا در الدر المنثور هم از عبيد و ابن ابى شيبه و دارمى و محمد بن نصر و ابن الضريس از آن حضرت نقل شده ، ديلمى هم آن را از آن جناب نقل کرده است ، و روايات از طريق شيعه و سنى در فضيلت آيه الکرسى بسيار است ، و اين هم که على (عليه السلام ) فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود اين آيه را از گنجينه اى که در زير عرش بود به من داده اند، در الدر المنثور نقل از تاريخ بخارى و ابن الضريس از انس آمده ، چيزى که هست در نقل نامبردگان به اين عبارت آمده : رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرموده آيه الکرسى را از عرش به من داده اند و اين اشاره است به اينکه منظور از کرسى همان زير عرش است ،و عرش محيط به آن است ، و به زودى بيانى در اين باره از نظر خوانندگان خواهد گذشت انشاء الله .
مراد از کرسى
و در کافى از زراره روايت آورده که گفت : من از امام صادق (عليه السلام ) از قول خداى عزوجل پرسيدم ، که مى فرمايد: «وسع کرسيه السموات و الارض » آيا آسمانها و زمين گنجايش کرسى را و يا کرسى گنجايش آسمانها و زمين را دارد؟ فرمود: هر چه تو تصور کنى در کرسى هست ، و کرسى گنجايش آن را دارد.
مولف : اين معنا در تعدادى از روايات وارده از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) آمده که همه نزديک به معناى سؤ ال و جواب در روايت بالا است ، و اين سؤ ال و جواب ظاهرا غريب است ، براى اينکه وقتى اين سؤ ال جا دارد که کلمه «کرسى » به دو جور قرائت شده باشد، يکى به صداى بالا، که در آن صورت معناى جمله چنين مى شود: «آسمانها و زمين کرسى خدا را در خود جاى داده اند»، و يکى به صداى پيش که در آن صورت معناى جمله چنين مى شود: «کرسى خدا آسمانها و زمين را در خود مى گنجاند»، و آن وقت زراره بپرسد کدامش درست است ؟ ولى در ميان قرائت کنندگان قرآن کسى جمله را به صورت اول قرائت نکرده بود، تا جائى براى اين سؤ ال باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۷
پس ، از ظاهر قضيه چنين به نظر مى رسد که سؤ ال نامبرده ناشى از يک توهم عاميانه است که از کلمه کرسى ، تختى در نظرشان مى آيد که در بالاى آسمانها و يا آسمان هفتم و در حقيقت ما فوق عالم اجسام کار گذاشته شده ، و احکام عالم جسمانى از آنجا صادر مى شود و قهرا از اين نقطه نظر، آسمانها و زمين ، کرسى را در خود جاى داده اند، نه کرسى آنها را، آن وقت معناى سؤ ال اين مى شود که يا بن رسول الله ، مناسب آن است که آيه شريفه رابه صورت «وسع کرسيه » به صداى بالا بخوانيم ، چرا به صداى ضمه قرائت شده ؟، مگر کرسى ، آسمانها و زمين را در خود جاى نمى دهد همچنانکه نظير اين سؤ ال درباره عرش شده ، امام هم جواب داده ، وسعت در اينجا از سنخ وسعت و جا گرفتن جسمى در جسم ديگر نيست .
در معانى الاخبار از حفص بن غياث روايت آورده که گفت : من از امام صادق (عليه السلام ) از قول خداى عزوجل پرسيدم که مى فرمايد: «وسع کرسيه السموات و الارض » فرمود: منظور از کرسى ، علم خداست .
و نيز در همان کتاب است که آن جناب در ذيل جمله : «وسع کرسيه السموات و الارض » فرمود: آسمانها و زمين و آنچه بين اين دو است همه در کرسى است و اما عرش خدا علمى است که احدى نمى تواند اندازه اش را تقدير کند.
مولف : از اين دو روايت بر مى آيد که کرسى ، مرتبه اى از مراتب علم خداى تعالى است همچنانکه قبلا هم از روايات ديگر چنين استفاده شد و در معناى دو روايت نامبرده ، رواياتى ديگر نيز هست .
و همچنين از اين دو روايت و رواياتى که مى آيد استفاده مى شود که در عالم وجود مرتبه اى از علم وجود دارد که غير محدود است ، و به عبارت ديگر در مافوق اين عالم که ما جزئى از آن هستيم عالمى ديگر است که موجوداتش امورى غير محدودند، يعنى وجودشان حدود جسمانى اين عالم را ندارد، و آن تعينات که براى هستى ما هست براى آنها نيست ، و اين موجودات در عين اينکه نامحدودند، براى خداى سبحان معلوم هستند، يعنى وجودشان عين علم است ، همچنانکه موجودات محدودى که در عالم وجودند در مرتبه وجودشان ، براى خداى سبحان معلوم هستند، يعنى وجودشان همان علم خدا است به آنها، و حضورشان است نزد خدا و اميد است که ما موفق شويم اين علم را که علم فعلى مى نامند بيان کنيم ، و انشاء الله در جاى مناسبى بيان خواهيم کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۸
و اين علم نامحدود که ذکر کرديم همان مطلبى است که در روايت به اين عبارت آمده بود: (عرش همان علمى است که احدى نمى تواند اندازه گيرى و تقديرش کند) و پر واضح است که اين نه به آن جهت است که مقدار معلومات اين علم نامحدود است ، براى اينکه وجود عدد نامحدود، امرى است محال و هر عددى در داخل عالم وجود بالاخره متناهى خواهد بود، چون اين عدد هر چه باشد در مقابل عددى که برابر آن فرض شود و يک عدد بيشتر باشد به يک عدد کمتر است و اگر متناهى نبودن علم ، يعنى اگر عرش خدا به خاطر نامتناهى بودن عدد معلومات آن باشد، بايد کرسى ، قسمتى از عرش باشد، چون کرسى هم عبارت بود از علم ، هر چند علمى محدود.
پس نامتناهى بودن علم تنها از جهت کمال وجودى آن است و حدود و قيود وجودى که در اين عالم يعنى در عالم ماده باعث افزايش موجودات و تمايز و امتياز هر يک از ديگرى شده و از اين تمايزات انواع و اصناف و افراد زائيده شده ، و افراد هم داراى حالاتى و اضافاتى شده اند، نمى تواند آن کمال نامتناهى را اندازه گيرى و تحديد کند، همچنانکه آيه زير هم بر اين معنا دلالت دارد: «وان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم »، و همانطور که وعده داديم انشاء الله به زودى دنباله اين بحث خواهد آمد.
و اين موجودات همانطور که معلوم است به علمى بى نهايت و غيرمقدر، يعنى موجود در ظرف علم است به وجودى غير مقدر و بى اندازه ، همچنين با حدودى که دارند معلوم و موجود در ظرف علم هستند و اين علم يعنى علم به محدودات بطورى که توضيحش خواهد آمد، همان کرسى است .
و چه بسا همين معنا از جمله : «يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم » نيز استفاده شود، براى اينکه معلوم خدا را عبارت دانسته از ما بين ايديهم و ما خلفهم ، و اين دو معنا: (ما بين ايدى و ما خلف ) در عالم ماده با هم جمع نمى شوند، پس ناگزير بايد مقامى باشد که حال و آينده ، و خلاصه تمامى چيزهائى که در زمان و مکان و امثال آن متفرق هستند، در آنجا به يک مکان جمع باشند، و مسلما اين وجودات که در آن مقام يک جا جمع هستند وجودات غير متناهى نيستند، زيرا اگر وجود و کمالى غير محدود و غير مقدر مى داشتند، ديگر صحيح نبود با جمله : «و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بما شاء»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۱۹
علم به پاره اى از آن موجودات را استثنا کند، و بفرمايد: شفيعان به مقدارى از آنها که خدا خواسته باشد علم پيدا مى کنند، پس معلوم مى شود آن مقام ، مقامى است که شفيعان مى توانند به بعضى از حقايق آن احاطه يابند، در نتيجه معلوم مى شود آن مقام مرحله علم به محدودات و مقدرات است ، البته به آن جهت که محدود ومقدر هستند، (و خدا داناتر است ).
عرش و نسبت آن با کرسى
و در توحيد از حنان روايت آورده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) از عرش و کرسى پرسيدم ، فرمود عرش صفاتى بسيار مختلف دارد، در هر سببى و صنعى که در قرآن آمده ، صفت جداگانه اى دارد، در جمله : «رب العرش العظيم » منظور ملک عظيم است .
و همچنين در جمله : «الرحمن على العرش استوى » که مى فرمايد رحمان بر ملک مسلط است ، و اين عرش همان علم به کيفيت دادن به اشياء است ، و در جائى که عرش و کرسى جداى از هم ذکر شوند هر يک معنائى جداگانه دارند، براى اينکه عرش و کرسى دو باب از بزرگترين ابواب غيب بوده ، و خود آن دو نيز غيب هستند و همچنين آن دو مقرون با غيب هستند، چون کرسى باب ظاهر از غيب است که براى اولين بار موجودات بى سابقه از آن باب طلوع مى کنند، وآنگاه همه اشياء از همانجا به وجود مى آيند، اما عرش ، باب باطن غيب است که علم چگونگى ها و علم عالم کون و علم قدر و اندازه گيريها، و نيز مشيت و صفت اراده و علم الفاظ و حرکات و سکنات و علم بازگشت و ابتدا، همه در آن باب است ، پس عرش و کرسى در علم دو باب قرين همديگرند، چون ملک عرش ، غير ملک کرسى است ، و علم آن پنهان تر از علم کرسى است .
از اين جهت است که خداى تعالى درباره عرش مى فرمايد: «رب العرش العظيم » يعنى عرشى که صفتش عظيم تر از صفت کرسى است ، در عين اينکه هر دو، علم قرين هم هستند.
عرض کردم : فدايت شوم ، پس چراعرش در فضيلت ، همسايه کرسى شد؟ فرمود: براى اين همسايه آن شد که علم کيفيت ها در آن است ، و از ابواب بداء و انيت و حد رتق و فتق آن هر چه ظاهر مى شود، در آن ظاهر مى گردد، به اين جهت عرش و کرسى ، همسايه يکديگر شدند، چيزى که هست يکى ديگرى را در ظرفيت خود گنجانيده ، و خداى تعالى با الفاظى از قبيل عرش و کرسى براى دانشمندان مثلى زده ، تا بر درستى ادعاى آن دوکنند، چون خدا هر کس را که بخواهد به رحمت خود مخصوص مى دارد و او قوى و عزيز است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۲۰
مولف : اينکه فرمود: چون کرسى باب ظاهر از غيب است وجهش را بطور اجمال فهميدى ، پس يک مرتبه اى از علم که مرتبه مقدر و محدود آن است به عالم ما، که عالم جسمانى است و عالم مقدر و محدود است ، نزديک تر از آن مرتبه اى است که قدر و حد ندارد، و به زودى شرح فقرات اين روايت در تفسير آيه : «ان ربکم الله الذى خلق السموات و الارض » خواهد آمد انشاء الله تعالى .
و اينکه فرمود: «و بمثل صرف العلماء...» اشاره است به اينکه الفاظ عرش و کرسى و نظاير آنها مثلهائى است که مردم را توجه مى دهد به اينکه چگونه استدلال کنند، ليکن غير از کسانى که عالم هستند اين مثل ها را نمى فهمند.
و در احتجاج از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در حديثى فرمود: خداى تعالى هر چيزى را در داخل کرسى خلق کرد، به غير از عرش خود که او عظيم تر از آن است که در کرسى جاى بگيرد.
مؤ لف : توضيح معناى اين حديث در سابق گذشت ، و اين روايت موافق با ساير روايات است ، پس اينکه در بعضى از اخبار واقع شده که عرش ، علمى است که خدا، انبياء و رسولان خود را به آن آگاه نموده ، و کرسى ، علمى است که احدى را به آن آگاه نکرده ، مانند خبرى که شيخ صدوق آن را از مفضل از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده ، درست نيست ، و گويا اشتباهى است از راوى که جاى دو کلمه عرش و کرسى را عوض نموده ، و يا اصلا روايت صحيح نيست ، و مانند روايتى است که به زينب عطر فروش نسبت داده اند، بايد دور انداخته شود.
و در تفسير عياشى از على (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: آسمان و زمين و همه مخلوقى که بين آن دو است همه در داخل کرسى قرار دارند، و اين کرسى را چهار فرشته به امر خدا حمل مى کنند.
مولف : اين روايت را شيخ صدوق هم آورده ، و آن را از اصبغ بن نباته از امير المؤ منين (عليه السلام ) نقل کرده ، و جمله «و اين کرسى را چهار فرشته حمل مى کنند»، در روايات ائمه اهل بيت (عليه السلام ) تنها در اين روايت آمده و ساير روايات تنها به اثبات حاملين براى عرش اکتفا کرده و در حقيقت همان را گفته که قرآن کريم مى گويد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۲۱
چون در قرآن به همين معنا اکتفاء شده ، که عرش ، حاملينى دارد، فرموده : «الذين يحملون العرش و من حوله ».
و نيز فرموده : «ويحمل عرش ربک فوقهم يومئذ ثمانية » ممکن هم هست که خبر نامبرده را بتوان اينطور تصحيح کرد: که کرسى (به بيانى که خواهد آمد) با عرش متحد است ، و هر دو يک چيز هستند،يک چيزى که ظاهر و باطنى دارد، ظاهر آن کرسى و باطن آن عرش است قهرا وقتى يکى از آن دو، حاملين داشته باشد، ديگرى هم دارد.
و نيز در تفسير عياشى از معاويه بن عمار از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که معاويه گفت : از آن جناب پرسيدم : معناى جمله : «من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه » چيست ؟ و منظور از اين شفيعان چه کسانى هستند؟ فرمود: مائيم آن شفيعان .
مولف : اين روايت را برقى هم در کتاب محاسن خود آورده ، و خواننده توجه فرمود که شفاعت در آيه مطلق است ، هم شفاعت تکوينى يعنى وساطت اسباب را شامل مى شود، و هم شفاعت تشريعى و اصطلاحى راکه همان شفاعت آل محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) است .
پس بايد گفت روايت خواسته است آيه شريفه را با مصداق روشنى از شفيعان تطبيق کرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۲۲
آيات ۲۵۷ - ۲۵۶، سوره بقره
لا إِکْرَاهَ فى الدِّينِ قَد تَّبَينَ الرُّشدُ مِنَ الغَىِّ فَمَن يَکْفُرْ بِالطغُوتِ وَ يُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ استَمْسک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انفِصامَ لَهَا وَ اللَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ(۲۵۶)
اللَّهُ وَلىُّ الَّذِينَ ءَامَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظلُمَتِ إِلى النُّورِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطغُوت يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلى الظلُمَتِ أُولَئک أَصحَب النَّارِ هُمْ فِيهَا خَلِدُونَ(۲۵۷)
ترجمه آيات
هيچ اکراهى در اين دين نيست ، همانا کمال از ضلال متمايز شد، پس هر کس به طغيانگران کافر شود و به خدا ايمان آورد، بر دستاويزى محکم چنگ زده است ، دستاويزى که ناگسستنى است و خدا شنوا و دانا است . (۲۵۶)
خدا سرپرست و کارساز کسانى است که ايمان آورده باشند، ايشان را از ظلمت ها به سوى نور هدايت مى کند و کسانى که (به خدا) کافر شده اند، سرپرستشان طاغوت است که از نور به سوى ظلمت سوقشان مى دهد، آنان دوزخيانند و خود در آن بطور ابد خواهند بود.(۲۵۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۲۳
بيان آيات
معناى رشد و غى و فرق آن دو با هدايت و ضلالت
لا إِکْرَاهَ فى الدِّينِ قَد تَّبَينَ الرُّشدُ مِنَ الغَىِّ...
«اکراه » به معناى آن است که کسى را به اجبار وادار به کارى کنند.
کلمه رشد که هم با ضمه «راء» و هم با ضمه «راء و شين » خوانده مى شود به معناى رسيدن به واقع مطلب و حقيقت امر و وسط طريق است ، مقابل «رشد» کلمه «غى » قرار دارد، که عکس آن را معنا مى دهد، بنابر اين رشد و غى اعم از هدايت و ضلالت هستند، براى اينکه هدايت به معناى رسيدن به راهى است که آدمى را به هدف مى رساند، و ضلالت هم (بطورى که گفته شده ) نرسيدن به چنين راه است ولى ظاهرا استعمال کلمه رشد در رسيدن به راه اصلى و وسط آن از باب انطباق بر مصداق است .
ساده تر بگويم : يکى از مصاديق رشد و يا لازمه معناى رشد، رسيدن به چنين راهى است ، چون گفتيم رشد به معناى رسيدن به وجه امر و واقع مطلب است و معلوم است که رسيدن به واقع امر، منوط بر اين است که راه راست و وسط طريق را پيدا کرده باشد، پس رسيدن به راه ، يکى از مصاديق وجه الامر است .
پس حق اين است که کلمه «رشد» معنائى دارد و کلمه «هدايت » معنائى ديگر، الا اينکه با اعمال عنايتى خاص به يکديگر منطبق مى شوند، و اين معنا واضح است و در آيات زير کاملا به چشم مى خورد: «فان آنستم منهم رشدا» «و لقد آتينا ابراهيم رشده من قبل ».
و همچنين کلمه «غى » و «ضلالت » به يک معنا نيستند، بلکه هر يک براى خود معنائى جداگانه دارند، اما اين دو نيز با اعمال عنايتى مخصوص ، در موردى هر دو با يک ديگر منطبق مى شوند، و به همين جهت قبلا گفتيم که «ضلالت » به معناى انحراف از راه (با در نظر داشتن هدف و مقصد) است ، ولى «غى » به معناى انحراف از راه با نسيان و فراموشى هدف است ، و «غوى » به کسى مى گويند که اصلا نمى داند چه مى خواهد و مقصدش چيست .
نفى اکراه و اجبار در دين
و در جمله : «لا اکراه فى الدين »، دين اجبارى نفى شده است ، چون دين عبارت است از يک سلسله معارف علمى که معارفى عملى به دنبال دارد، و جامع همه آن معارف ، يک کلمه است و آن عبارت است از «اعتقادات »، و اعتقاد و ايمان هم از امور قلبى است که اکراه و اجبار در آن راه ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۲۴
چون کاربرد اکراه تنها در اعمال ظاهرى است ، که عبارت است از حرکاتى مادى و بدنى (مکانيکى )، و اما اعتقاد قلبى براى خود، علل و اسباب ديگرى از سنخ خود اعتقاد و ادراک دارد و محال است که مثلا جهل ، علم را نتيجه دهد، و يا مقدمات غير علمى ، تصديقى علمى را بزايد.
رده:تفسیر المیزان