المیزان جلد۳ بخش۳
«مِنْهُ آيَاتٌ محْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشبِهَاتٌ»:
ماده «حا - کاف - ميم » ماده اى است که در همه مشتقاتش اين معنا خوابيده که مثلا فلان چيز که محکم است ، بدين جهت محکم است که فساد در آن رخنه نمى کند، و چيزى آنرا پاره پاره نساخته و کار آن را مختل نمى سازد، و همچنين احکام ، و تحکيم ، و حکم - به معناى داورى - و نيز حکمت ، - به معناى معرفت تام و علم جازم و نافع - و همچنين حکمت بضم حا - به معناى افسار اسب - که در همه اين مشتقات معنايى از نفوذ ناپذيرى و محکم بودن ساختمان ، خوابيده ، بعضى از دانشمندان گفته اند که : ماده مورد بحث ، دلالت دارد بر دو چيز: نفوذناپذيرى و منعى که توام با اصلاح باشد.
و در آيه مورد بحث ، من ظور از احکام محکمات ، صراحت و اتقان اين آيات است ، و مى خواهد بفرمايد آيات محکم مانند آيات متشابه هيچ تشابهى در آنها نيست ، و خواننده بدون ترديد و اشتباه به معنايش پى مى برد، نه اينکه «العياذ باللّه» معنايش اين باشد که بعضى از آيات قرآن معنادار است ، و بعضى ديگر سست و بى معنا است چون خداى عزوجل در سوره هود آيه اول تمامى آيات قرآن را محکم و متقن خوانده ، و فرموده : «کتاب احکمت آياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۰
چيزى که هست از آنجائى که دنبال جمله احکمت «آياته » فرموده : «ثم فصلت »، مى فهميم که مراد از احکام ، حالى است از حالات تمامى آيات کتاب ، مى خواهد بفرمايد قرآن کريم قبل از نزول ، امرى واحد بوده ، و هنوز دستخوش تجزى و تبعض نشده بود، در آن موقع آياتش متعدد نبود (و وقتى قرار شد نازل شود يعنى در خور فهم بشر گردد داراى آيات و اجزا شد «مترجم».
پس کلمه احکام در آيه سوره هود وصف تمامى کتاب است ، و در آيه مورد بحث وصف بعضى از آيات نسبت به بعضى ديگر است چون معناى بعضى از آيات قرآن روشن است ، و تشابهى در آنها نيست و بعضى ديگر اينطور نيست .
به عبارت ساده تر، از آنجايى که در آيه مورد بحث ، آيات قرآن را به دو قسمت محکم و مت شابه تقسيم کرده مى فهميم منظور از احکام در اين آيه ، غير از احکام در آيه سوره هود است ، و همچنين منظور از تشابه در آيه مورد بحث غير از آن تشابهى است که درسوره زمر تمامى قرآن را متصف به آن دانسته ، و فرموده : «کتابا متشابها مثانى ».
توضیحی در بارۀ آيات محکم و متشابه، در قرآن
حال ببينيم معناى «ام الکتاب » چيست؟ و چرا آيات محکم را «ام الکتاب » خوانده؟
کلمه «ام» به حسب اصل لغت به معناى مرجعى است که چيزى و يا چيزهايى بدان رجوع مى کنند، و آيات محکم را نيز از همين جهت «ام الکتاب » خوانده که مرجع آيات متشابه است ، پس معلوم مى شود بعضى از آيات قرآن ، يعنى متشابهات آن ، به بعضى ديگر، يعنى آيات محکم ، رجوع دارند، و از همينجا روشن مى شود که اضافه کلمه «ام » بر کلمه «الکتاب »، اضافه لاميه ، نظير اضافه «ام» بر کلمه «الاطفال مادر کودکان » نيست ، بلکه به معناى «من از» است ، نظير اضافه در «نساء القوم » و «قدماء الفقهاء» و امثال آن است.
و بنابراين قرآن کريم مشتمل بر آياتى است که مادر و مرجع آيات ديگر است ، و اگر کلمه «ام » را مفرد آورده ، با اينکه آيات محکم متعدد است و جا داشت کلمه نامبرده را به صيغه جمع يعنى «امهات » بياورد، و بفرمايد: «هن امهات الکتاب »، براى اين بود که بفرمايد: آيات محکم در بين خود هيچ اختلافى ندارند بطورى که گوئى يکى هستند.
نکته ديگر اين که : در آيه شريفه ، کلمه «محکمات » در مقابل «اخر متشابهات » قرار گرفته ، پس معلوم مى شود، همان طور که گفتيم آيات قرآن دو قسمند، آن دسته که محکم است متشابه نيست، و آنکه متشابه است محکم نيست و تشابه به معناى توافق چند چيز مختلف و اتحاد آنها در پاره اى از اوصاف و کيفيات است ، و از سوى ديگر قرآن را چنين توصيف کرده که کتابى متشابه و مثانى است ، بطورى که پوست بدن مردم خدا ترس ، از شنيدن آن جمع مى شود، و فرموده :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۱
«کتابا متشابها مثانى تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ...» ومنظور از اين تشابه غير از آن تشابه است ، منظور از اين آنست که آيات اين کتاب (چه محکمش و چه متشابهش ) از اين نظر که يک اسلوب بى نظير دارند، و همه آنها در بيان حقايق و حکمت ها و هدايت به سوى حق صريح و اسلوبى متقن دارند، متشابه و نظير هم هستند، و منظور از تشابه در آيه مورد بحث ، (بدليل اين که ، در مقابل محکم قرار گرفته ، و نيز به قرينه اين که ، فرموده بيماردلان تنها آيات متشابه را گرفته ، جار و جنجال بپا مى کنند، و مى خواهند آنها را به دلخواه خود تاءويل نمايند «مترجم»).
اين است که آيات متشابه طورى است که مقصود از آن براى فهم شنونده روشن نيست ، و چنان نيست که شنونده به مجرد شنيدن آن، مراد از آنرا درک کند، بلکه در اين که منظور، فلان معنا است يا آن معناى ديگر ترديد مى کند، و ترديدش بر طرف نمى شود تا آن که به آيات محکم رجوع نموده و به کمک آنها معناى آيات متشابه را مشخص کند، و در نتيجه همان آيات متشابه نيز محکم شود، پس آيات محکم به خودى خود محکم است ، و آيات متشابه به وسيله آيات محکم ، محکم مى شود.
مثلا آيه شريفه : «الرحمن على العرش استوى » آيه متشابه است ، چون معلوم نيست منظور از برقرار شدن خدا بر عرش چيست ؟ شنونده در اولين لحظه که آنرا مى شنود در معنايش ترديد مى کند، ولى وقتى مراجعه به آيه : «ليس کمثله شى ء» مى کند مى فهمد که قرار گرفتن خدا مانند قرار گرفتن ساير موجودات نيست و منظور از کلمه «استوا برقرار شدن » تسلط بر ملک و احاطه بر خلق است، نه روى تخت نشستن ، و بر مکانى تکيه دادن ، که کار موجودات جسمانى است ، و چنين چيزى از خداى سبحان محال است.
و باز نظير آيه شريفه : «الى ربها ناظرة » که وقتى شنونده آن را مى شنود، بلافاصله به ذهنش خطور مى کند که خدا هم ، مانند اجسام ديدنى است ، و وقتى به آيه : «لا تدرکه الابصار و هو يدرک الابصار» مراجعه مى کند آن وقت مى فهمد که منظور از «نظر کردن » تماشا کردن با چشم مادى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۲
و همچنين وقتى آيه نسخ شده را با آيه ناسخ مقايسه مى کند آنوقت مى فهمد که عمر اولى در اصل کوتاه بوده ، و حکمش محدود به حدى از زمان بوده و بعد از آن زمان ، که همان زمان نزول آيه ناسخ باشد، حکمش از اعتبار مى افتد، و همچنين مثالهائى نظير اين سه مثل.
پس اين بود آن معنايى که از دو کلمه «محکم » و «متشابه » به ذهن مى رسد، و فهم ساده ، آنرا از مجموع آيه مورد بحث مى فهمد، چون اگر فرض کنيم که حتى تمامى آيات قرآنى متشابه است، آيه مورد بحث ، بطور قطع آيه ايست محکم که حتى ساده ترين فهم ها هم آنرا مى فهمد.
و اگر فرض کنيم که اين آيه از آيات متشابه است آنوقت تمامى آيات قرآن متشابه مى شود، ديگر جا ندارد که آيات را به دو قسم ، محکم و متشابه تقسيم کند، و بفرمايد: «هن ام الکتاب و اخر متشابهات » و ديگر جمله: «هن ام الکتاب» دردى را دوا نخواهد کرد، براى اين که فرض کرديم خودش هم متشابه است.
و نيز، ديگر آيه شريفه : «کتاب فصلت آياته قرآنا عربيا لقوم يعلمون بشيرا و نذيرا» معناى صحيحى نخواهد داشت.
و نيز احتجاج خداى عزوجل در آيه شريفه : «افلا يتدبرون القرآن و لو کان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافا کثيرا»، عليه آنهايى که در آيات قرآن تدبر نمى کنند احتجاجى صحيح نمى بود.
و همچنين آيات ديگر که قرآن را «هدايت »، «نور»، «تبيان »، «بيان»، «مبين »، «ذکر» و امثال آن توصيف کرده ، معناى صحيحى نخواهد داشت.
«محاکمات » آيات متضمن اصول مسلمه قرآنى است و «متشابهات » آيات متضمن روعاست
علاوه بر اينکه هرکس آيات قرآن را از اول تا آخر مورد دقت قرار دهد، هيچ شکى نمى کند در اينکه حتى يک آيه از آن ، بدون مدلول و معنا (بطورى که خواننده هيچ معنايى از آن نفهمد) وجود ندارد، بلکه تمامى آيات آن ، ناطق به مدلول خود هست ، حال يا مانند آيات محکم ناطق به يک مدلول و معنا است ، بطورى که هيچ عارف به کلامى در آن شک نمى کند و يا مانند آيات متشابه که بين چند معنا مشتبه است و با صراحت مى دانيم که يکى از آن معانى مراد است.
چيزى که هست اين است که خواننده در اينکه کداميک از آن معانى مقصود است شک و ترديد مى کند، و مى دانيم آن معناى واحدى که مقصود خداى تعالى است ، لابد بيگانه از اصول مسلمه در قرآن ، از قبيل :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳
«وجود صانع » و «يگانگى او»، «بعثت انبيا» «تشريع احکام »، «معاد» و... نيست ، بلکه موافق با آن اصول است ، و آن اصول هم همان معنا را نتيجه مى دهد، و در فرض مساءله ، مرجع ما همان اصول است ، که بايد به وسيله آن ها آن معناى حق را از ميان ساير معانى معين کنيم.
پس قرآن خودش مفسر خويش است و بعضى از آياتش اصل و مرجع براى بعضى ديگر است.
و آنگاه اگر اهل نظر بعد از توجه به اين مطالب به آيه مورد بحث که مى فرمايد: «منه آيات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات » برخورد کند، ديگر هيچ شکى نمى کند در اينکه مراد از کلمه «محکمات » آياتى است که متضمن اصول مسلمه اى از قرآن است و مراد از کلمه «متشابهات» آياتى است که معانى آنها به وسيله آيات دسته قبل روشن مى گردد.
ثابت نبودن و احيانا متغير بودن احکام اجتماعى و فروعى، موجب تشبه مى گردد
خواهى گفت : کسى در رجوع فروع به اصول ، حرفى ندارد، البته همه مى دانيم وقتى اصول متفرقه اى در قرآن هست ، و در مقابل فروعى هم در قرآن متفرق است ، اين فروع بايد به آن اصول برگردد، ليکن اين باعث نمى شود که فروع «متشابه » ناميده شود، و شما بايد توضيح دهيد که چرا قرآن آنها را متشابه خوانده است؟
در پاسخ مى گوئيم به يکى از دو جهت ، چون معارفى که قرآن کريم بر بشر عرضه کرده دو قسم است .
بعضى از آنها درباره ماوراى طبيعت است که خارج از حس مادى است ، و فهم مردم عادى وقتى به آنها برمى خورد دچار اشتباه مى شود، و نمى تواند معنائى غير مادى براى آنها تصور کند، مثل آيه : «ان ربک لبالمرصاد» و «آيه و جاء ربک » که در برخورد با آنها به خاطر انسى که فهم او با ماديات دارد، از کمين کردن خدا و آمدنش همان معنايى را درک مى کند که از آمدن و کمين کردن يک جاندار مى فهمد، ولى وقتى به آياتى که درباره اصول معارف اسلام است ، مراجعه مى کند از اين اشتباه در مى آيد.
و اين جريان در تمامى معارف و ابحاث غير مادى و غايب از حس هست و اختصاصى به معارف قرآن ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴
معارف ساير کتب آسمانى ، البته آن معارف عاليه اى که دستخوش تحريف نشده ، و همچنين مباحث الهى که در فلسفه عنوان مى شود همينطور است ، و قرآن کريم به همين جريان اشاره نموده مى فرمايد: «انزل من السماء ماء فسالت اوديه بقدرها».
و نيز مى فرمايد: «انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون ، وانه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم ».
قسم دوم ، آياتى است مربوط به قوانين اجتماعى و احکام فرعى ، و چون مصالح اجتماعى که احکام دينى بر اساس آن تشريع مى شود وضع ثابتى ندارد، و احيانا متغير مى شود، و از سوى ديگر قرآن هم به تدريج نازل شده قهرا آيات مربوط به قوانين اجتماعى و احکام فرعى دستخوش تشابه و ناسازگارى مى شوند، وقتى به آيات محکم رجوع شد آن آيات ، اين آيات را تفسير نموده ، تشابه را از بين مى برد، آيات محکم تشابه آيات متشابه را، و آيات ناسخ تشابه آيات منسوخ را از بين مى برد.
«فَأَمَّا الَّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشبَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِه»:
کلمه «زيغ » به معناى انحراف از استقامت (راست بودن ) است ، که لازمه اش اضطراب قلب و پريشانى خاطر است . به قرينه اينکه در مقابلش رسوخ در علم قرار گرفته ، که درباره اثرش مى فرمايد: دارندگان آن اضطراب ندارند و با اطمينان خاطر مى گويند همه آيات قرآن ، چه محکم و چه متشابه آن ، از طرف پروردگار ما است ، و اما آنهائى که زيغ و انحراف قلب دارند، مضطرب هستند، و دنبال آيات متشابه را مى گيرند، تا از پيش خود آن را تاءويل نموده فساد راه بيندازند و کسانى که دچار چنين زيغ و انحرافى نيستند همواره از خدا مى خواهند: که خدايا قلب ما را بعد از هدايت منحرف مساز. «ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا».
از اينجا روشن مى شود که مراد از پيروى از آيات متشابه ، پيروى عملى است ، نه پيروى ايمانى ، و پيروى عملى از متشابه هم وقتى مذموم است که بدون رجوع به محکم باشد چون پيروى آن بعد از رجوع به محکم ، ديگر پيروى متشابه نيست بلکه پيروى محکم و عملى صحيح است نه مذموم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵
و منظور از «ابتغاء الفتنه » اين است که متشابه را دنبال کنند، و بخواهند به اين وسيله مردم را گمراه کنند، چون کلمه : «فتنه » با کلمه «اضلال » معنايى نزديک بهم دارند.
خداى تعالى نتيجه خطرناکترى براى اين عمل شيطانى ذکر کرده ، و آن دست يابى به تاءويل قرآن ، و به اصطلاح امروز فلسفه احکام حلال و حرام است مى خواهند از اين راه ، خود را از پيروى محکمات دين بى نياز نموده و در آخر دين خدا را از اصل منسوخ و متروک کنند.
بررسى اقوال گفته شده در معناى «تأويل»، در آيات قرآنى
کلمه «تاءويل » از ماده «اول » است و اين ماده به معناى رجوع است ، که وقتى به باب تفعيل مى رود معناى برگرداندن را مى دهد، پس تاءويل متشابه به معناى برگرداندن آن به يک مرجع و ماخذ است ، و تاءويل قرآن به معناى ماخذى است که معارف قرآن از آنجا گرفته مى شود.
خداى تعالى کلمه «تاءويل » را در چند مورد در کلام مجيدش آورده ، از آن جمله فرموده : «و لقد جئناهم بکتاب فصلناه على علم ، هدى و رحمه لقوم يومنون ، هل ينظرون الا تاءويله يوم ياتى تاءويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق». يعنى در آنچه خبر مى دادند و مى گفتند: مولاى حقيقى ما خدا است ، بر حق بودند، و آنچه بغير خدا مى پرستيديم باطل بود، و نيز اعتراف خواهند کرد که نبوت ، حق بود و دين خدا حق بود، و مساءله بعثت از قبور حق بود.
و خلاصه کلام اين است که در آن روز حقيقت همه آن معارفى که انبيا آورده اند ظاهر مى شود.
از اين بيان فساد اين گفتار روشن مى شود که بعضى گفته اند: ((تاءويل در آيه مورد بحث به معناى حقايق خارجيه است که خبر صحيح با آن مطابق باشد، مانند امورى که در روز قيامت رخ مى دهد، که اخبار انبيا و رسل و کتب آسمانى مطابق با آنها و آنها مطابق (به فتح با) با اينها است )).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶
وجه فسادش اين است که اگر معناى تاءويل اين باشد، تنها آياتى تاءويل خواهد داشت که درباره صفات خدا و بعضى از افعال او و پاره اى از حوادث قيامت باشد، و اما آيات مربوط به احکام و تشريع ، اينها از آنجا که همه از باب انشا يعنى امر و نهى است ، ديگر مطابق و غير مطابق ندارد، تا مطابقتش با حوادث قيامت تاءويل خوانده شود.
و همچنين است آيات ارشادى که بشر را به فضايل اخلاقى امر، و از رذايل اخلاقى نهى مى کند، چون تاءويل اين گونه آيات و فلسفه احکامش همراه خودش هست ، و نيز آياتى که قصص انبيا و امتهاى گذشته را شرح مى دهند که تاءويل آنها به اين معنائى که براى تاءويل گفته اند، در سابق گذشته و ديگر در قيامت تاءويل ندارد، علاوه بر اين که در آيه شريفه ، کلمه «تاءويل » را اضافه به همه کتاب کرده ، نه به يک قسم خاصى از آياتش
و نظير آيه مورد بحث ، آيه شريفه «و ما کان هذا القرآن ان يفترى ... ام يقولون افتراه ... بل کذبوا بما لم يحيطوا بعلمه و لما ياتهم تاءويله کذلک کذب الذين من قبلهم فانظر کيف کان عاقبه الظالمين». است ، بطورى که ملاحظه مى فرماييد تمامى قرآن را داراى تاءويل مى داند، چون مى فرمايد: «با اينکه هنوز تاءويل قرآن نيامده ».
و به همين جهت است که بعضى از مفسرين گفته اند: تاءويل عبارت است از امر عينى خارجى که گفتار تاءويل دار بر آن امر خارجى اتکا دارد، و معلوم است که اين امر خارجى در هر موردى معناى خاص به خود را دارد مثلا تاءويل در مورد اخبار عبارت است از همان چيزى که از آن خبر داده شده ، و حادثه اى که در خارج واقع شده ، مانند قصص انبيا و امتهاى گذشته ، و يا واقع مى شود، مانند آياتى که از صفات خدا و اسماى او و عده هايش و همه حوادثى که در قيامت رخ مى دهد.
و تاءويل در مورد انشاء (يعنى امر و نهى و امثال آن ) عبارت است از مصلحتى که آمر را واداشته تا براى به دست آوردن آن مصلحت ، امر کند، و مفسده اى که براى جلوگيرى از آن ، نهى نمايد، مثلا تاءويل در آيه: «و اوفوا الکيل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقيم ذلک خير و احسن تاويلا» همين است که با برقرارى وزن عادلانه در هر کالاى کشيدنى و پيمان کردنى ، امر اجتماع بشرى ، استقامت يابد.
اين بود آن معنائى که اين گروه از مفسرين براى تاءويل همه قرآن کردند، و ليکن اين معنا با ظاهر آيه سازگار نيست ، چون اولا، ظاهر آن اين است که تاءويل امرى است خارجى و اثرى است عينى که مترتب مى شود بر عمل خارجى مسلمانان که همان ايفاى کيل و اقامه وزن باشد، نه امر تشريعى ، که جمله «و اوفوا الکيل اذا کلتم و زنوا»... متضمن آن است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷
پس تاءويل امرى است خارجى که مرجع و مال امر خارجى ديگر است ، نه مرجع و مال کلام خدا، بنابراين توصيف آيات کتاب خدا به اين که اين کلام تاءويل دارد، چون حکايت مى کند از معانى خارجى ، توصيف آيات نيست ، بلکه توصيف متعلق آيات است ، در انشائيات قرآن که عمل مسلمين باشد و در اخبارياتش که معانى خارجيه است .
و ثانيا، گو اين که تاءويل مرجعى است که صاحب تاءويل به آن بازگشت دارد اما بازگشت دراينجا به معناى خاصى است ، و هر بازگشتى تاءويل نيست ، مثلا کارمند يک اداره درامور ادارى به رئيس مراجعه مى کند ولى اين مراجعه را تاءويل نمى گويند.
پس تاءويل مراجعه خاصى است ، نه مطلق مراجعه ، به دليل اين که در آيات زير در مورد مراجعه خاص استعمال شده ، خضر به موسى (عليهماالسلام ) مى فرمايد: «سانبئک بتاءويل ما لم تستطع عليه صبرا».
و نيز مى فرمايد: «ذلک تاءويل ما لم تسطع عليه صبرا» و آنچه خضر به موسى خبر داد صورت و عنوان کارهايى بود که در مورد کشتى و ديوار و پسر بچه انجام داد، موسى (عليه السلام ) از آن صورتها و عناوين بى خبر بود، و به جاى آن صورتها و عناوينى ديگر تصور کرده بود، عناوينى که با عقلش وفق نمى داد، و وادارش مى کرد با بى طاقتى هر چه بيشتر اعتراض کند، که قرآن کريم اعتراض هايش را به ترتيب در سوره کهف آيه ۷۱ و آيه ۷۷ و آيه ۷۴ حکايت کرده است.
صورتى که موسى (عليه السلام ) از سوراخ کردن کشتى تصور کرده بود اين بود که خضر مى خواهد اهل کشتى را غرق کند، پرسيد: «اخرقتها لتغرق اهلها لقد جئت شيئا امرا».
و صورتى که از چيدن ديوار تصور کرده بود اين بود که مى خواهد مزدى بگيرد، و به اصطلاح سور و ساتى فراهم کند، و وقتى ديد مزد نگرفت پرسيد: «لو شئت لتخذت عليه اجرا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸
و صورتى که از کشتن آن پسر بچه تصور کرده بود اين بود که وى مردى آدم کش است ، و از اين عمل لذت مى برد، لذا پرسيد: «اقتلت نفسا زکيه بغير نفس ؟ لقد جئت شيئا نکرا».
و تاءويلى که خضر براى کارهاى خود ذکر کرد اين بود که گفت: «اما السفينه فکانت لمساکين يعملون فى البحر فاردت ان اعيبها و کان وراءهم ملک ياخذ کل سفينه غصبا، و اما الغلام فکان ابواه مؤ منين فخشينا ان يرهقهما طغيانا و کفرا، فاردنا ان يبدلهما ربهما خيرا منه زکوه و اقرب رحما، و اما الجدار فکان لغلامين يتيمين فى المدينه و کان تحته کنز لهما، و کان ابوهما صالحا فاراد ربک ان يبلغا اشدهما و يستخرجا کنزهما رحمة من ربک».
و منظورش از تاءويل در اين آيات همانطور که ملاحظه مى کنيد برگشت هر کارى به صورت و عنوان واقعى خويش است همانطور که زدن کودک به تاديب بر مى گردد، و زدن رگ و خون گرفتن به غرض معالجه بر مى گردد.
ولى در جمله : «زيد آمد» نمى توان گفت که تاءويل آن آمدن زيد در خارج است. قريب به همين معنا، تاءويل هايى است که در چند جاى داستان يوسف آمده.
يکجا فرموده: «اذ قال يوسف لابيه يا ابت انى رايت احد عشر کوکبا، و الشمس و القمر رايتهم لى ساجدين» و در جاى ديگر فرموده: «و رفع ابويه على العرش و خروا له سجدا و قال يا ابت هذا تاءويل روياى من قبل ، قد جعلها ربى حقا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹
در آغاز داستان از يوسف (عليه السلام ) حکايت مى کند که به پدر بزرگوارش گفت : «پدرجان در خواب يازده ستاره و خورشيد و ماه را مى بينم که دارند برايم سجده مى کنند» و در آخر داستان حکايت مى کند که: «پدر و مادرش را بر تخت سلطنت جاى داد، پدر و مادر و برادران در برابرش سجده کردند، آنوقت به پدرش گفت: پدر جان اين بود تاءويل آن خوابى که من قبلا ديده بودم ، پروردگارم آن رويا را صادق و محقق ساخت».
که در اين مورد سجده کردن والدين و برادران يوسف براى او تاءويل رويايش خوانده شده ، و اين رجوع از قبيل رجوع مثال به ممثل است .
در جاى ديگر درباره روياى پادشاه مصر و تعبير يوسف (عليه السلام ) مى فرمايد:
«و قال الملک انى ارى سبع بقرات سمان ياکلهن سبع عجاف و سبع سنبلات خضر و اخر يابسات يا ايها الملا افتونى فى روياى ان کنتم للرويا تعبرون ، قالوا اضغاث احلام و ما نحن بتاءويل الاحلام بعالمين ، و قال الذى نجا منهما و ادکر بعد امه انا انبئکم بتاءويله ، فارسلون ، يوسف ايها الصديق افتنا فى سبع بقرات سمان ياکلهن سبع عجاف ، و سبع سنبلات خضر و اخر يابسات لعلى ارجع الى الناس لعلهم يعلمون ، قال تزرعون سبع سنين دابا فما حصدتم فذروه فى سنبله الا قليلا مما تاکلون...».
و در جاى ديگر همين داستان را در نقل روياى آن دو زندانى مى فرمايد:
«و دخل معه السجن فتيان ، قال احدهما انى ارينى اعصر خمرا، و قال الاخر انى ارينى احمل فوق راسى خبزا، تاکل الطير منه ، نبئنا بتاءويل ه انا نريک من المحسنين ... يا صاحبى السجن اما احدکما فيسقى ربه خمرا، و اما الاخر فيصلب فتاکل الطير من راسه ، قضى الامر الذى فيه تستفتيان».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰
و در جاى ديگر خطاب به يوسف مى فرمايد: «و يعلمک من تاءويل الاحاديث ».
و نيز مى فرمايد: «و لنعلمه من تاءويل الاحاديث ».
باز در جاى ديگر از يوسف نقل فرموده که در مناجاتش با خداى تعالى گفت: «و علمتنى من تاءويل الاحاديث».
پس ملاحظه کرديد که در تمامى اين موارد از داستان يوسف کلمه «تاءويل » در حوادثى استعمال شده که سرانجام رويا به آن حوادث منجر مى شود، و آنچه صاحب رويا در خواب مى بيند صورت و مثالى از آن حوادث است ، پس نسبتى که ميان آن حوادث و ميان روياها هست همان نسبتى است که ميان صورت و معنا است ، صورتى که ، معنا به آن صورت جلوه مى کند.
و به عبارت ديگر نسبتى است که ميان حقيقت مجسم شده با مثال آن حقيقت است همچنان که در آياتى که از داستان موسى و خضر (عليه الس لام) نقل کرديم جريان از اين قرار بود و در آيه شريفه : «و اوفوا الکيل اذا کلتم ... و احسن تاويلا» نيز از همين باب است .
از دقت در آيات قيامت به دست مى آيد که در آن آيات نيز جريان بدين منوال است ، و لفظ تاءويل در آن آيات هم همين معنارا مى دهد، مثلا در آيه : «بل کذبوا بما لم يحيطوابعلمه و لما ياتهم تاءويله...»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۱
و نيز در آيه : «هل ينظرون الا تاءويله يوم ياتى تاءويله ...» منظور از آمدن تاءويل مجسم شدن حقايق است ، چون امثال آيه: «لقد کنت فى غفله من هذا فکشفنا عنک غطائک فبصرک اليوم حديد» کاملا دلالت مى کند بر اينکه مشاهده وقوع آنچه انبيا و کتب آسمانى از وقوعش در قيامت خبر مى دادند از سنخ مشاهده با چشم سر و خلاصه مشاهده حسى و دنيايى نيست ، همچنان که اصل وقوع قيامت و جزئيات نظام آن عالم از سنخ وقوع حوادث دنيايى و نظامى که ما در دنيا با آن آشنا هستيم نيست ، هم وقوعش طورى ديگر است ، و هم نظام حاکم در آن نظامى ديگر، و ان شاء اللّه بزودى بيان بيشترى در اين باره خواهد آمد.
پس رجوع و برگشت خبرهاى کتاب به حوادثى که در قيامت ظهور مى کند از قبيل رجوع خبرهاى معمولى به حوادث آينده دنيائى نيست ، رجوع در آنجا هم غير رجوع در اينجاست . پس از آنچه گذشت سه نکته روشن گرديد:
سه نکته که از توضيحات درباره معناى «تاءويل » به دست آمده است
اول اينکه : تاءويل داشتن آيه اى از آيات که معناى آن برگشت کند به آن تاءويل ، غير از اين است که آيه اى متشابه باشد و به آيه محکمى برگشت داده شود.
دوم اينکه : تاءويل اختصاص به آيات متشابه ندارد بلکه تمامى آيات قرآن تاءويل دارد، پس همانطور که آيات متشابه تاءويل دارد، آيات محکم نيز تاءويل دارد.
سوم اينکه : تاءويل از مفاهيمى که معنا و مدلول لفظى دارند نيست ، بلکه از امور خارجى و عينى است ، و اگر گفته مى شود که آيات قرآن تاءويل دارد در حقيقت وصف تاءويل ، صفت خود آيات نيست ، بلکه صفت متعلق آنها است ، که اعمال انسانها و يا چيز ديگر است .
و اما اينکه گاهى کلمه «تاءويل » در معناى «مخالف ظاهر لفظ» استعمال مى شود، يک استعمال نوظهور است ، که بعد از نزول قرآن پيدا شده ، و هيچ دليلى نداريم بر اين که منظور قرآن مجيد هم از «تاءويل » اين باشد، و وقتى مى فرمايد «وابتغاء تاءويله » بگوييم منظورش از تاءويل معناى مخالف ظاهر کلمه است ، همچنان که هيچ دليلى نداريم بر اين که آن معناى ديگرى که براى تاءويل کرده اند درست باشد، بلکه بيشتر آن معانى که به زودى آنها را نقل مى کنيم معناهايى بدون دليل است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۲
علم به تأويل کتاب، مختص به خداى تعالى است
«وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلا اللَّهُ»:
از ظاهر کلام برمى آيد که ضمير «تاءويله تاءويلش » تنها به متشابه برمى گردد، براى اينکه نزديک ترين مرجع است ، و هيشه ضمير به نزديک ترين مرجع برمى گردد (وقتى مى گوييم زيد به منزل ما آمد و به دنبالش عمرو هم آمد و گفت ... معنايش اين است که عمرو گفت ، چون عمرو به ضميرى که در کلمه گفت خوابيده نزديک تر است «مترجم »).
همچنان که ظاهر کلمه «تاءويل » در جمله «ابتغاء تاءويله » نيز همين است ، قبلا توجه فرموديد که صرف برگشتن ضمير ب ه کلمه «متشابه » مستلزم اين نيست که تاءويل هم تنها از آن متشابه باشد، و آيات محکمات تاءويل نداشته باشند، ممکن هم هست که ضمير «تاءويله » را بکلمه «کتاب » برگردانيم ، همچنان که ضمير در جمله : «ما تشابه منه » به همه کتاب برمى گردد.
جمله مورد بحث ، افاده حصر مى کند، چون مى فرمايد: تاءويل کتاب را به جز خدا کسى نمى داند، و ظاهر اين حصر اين است که علم به تاءويل تنها نزد خدا است .
و اما جمله : «و الراسخون فى العلم » عطف به آن نيست ، تا معنا چنين شود: «تاءويلش را نمى داند مگر خدا و راسخون در علم »، بلکه جمله اى از نو و در حقيقت فراز دوم جمله : «فاما الذين فى قلوبهم زيغ » است ، و معناى دو جمله اين است که مردم نسبت به کتاب خدا دو گروه هستند، گروهى از آنها که بيمار دلند آيات متشابه آن را دنبال مى کنند، و بعضى ديگر وقتى به آيات متشابه برمى خورند مى گويند: ما به همه قرآن ايمان داريم ، چون همه اش از ناحيه پروردگار ما آمده ، و اينگونه اختلاف کردن مردم به خاطر اختلاف دلهاى ايشان است.
دسته اول دلهاشان مبتلا به انحراف است ، و دسته دوم ، علم در دلهاشان رسوخ کرده .
علاوه بر اينکه اگر واو مذکور عاطفه باشد، و مراد اين باشد که تنها خدا و راسخين در علم تاءويل کتاب را مى دانند در اين صورت يکى از راسخين در علم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) محسوب مى شود. چون آن حضرت افضل همه اين طايفه است، و چگونه ممکن است قرآن کريم بر قلب مبارکش نازل بشود، و او آيات متشابهش را نفهمد، و بگويد «چه بفهمم و چه نفهمم به همه ايمان دارم ، چون همه اش از ناحيه خدا است».
و از سوى ديگر يکى از عادت هاى قرآن اين است که وقتى مى خواهد امت اسلام و يا جماعتى را که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) هم در بين آنها است توصيف کند، نخست به صورت خاص ، آن حضرت را ذکر کرده و سپس ساير افرادرا جداگانه بيان مى کند تا رعايت شرافت و عظمت او را کرده باشد، و بعد از ذکرآن جناب آنگاه نام امت و يا آن جماعت را مى برد مانند اين آيه که مى فرمايد: «آمن الرسول بما انزل اليه من ربه و المؤمنون» و آيه: «ثم انزل اللّه سکينته على رسوله و على المؤمنين» و آيه: «لکن الرسول و الذين آمنوا معه و آيه : و هذا النبى و الذين آمنوا معه».
رده:تفسیر المیزان