المیزان جلد۳ بخش۴
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳
و آيات ديگر از اين قبيل هست که قبل از ذکر نام امت ، نام آن جناب را ذکر مى کند. و با اين حال اگر مراد از جمله: «و الراسخون فى العلم» اين باشد که راسخون در علم به تاءويل قرآن دانا هستند - و با در نظر گرفتن اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بطور قطع يکى از آنان است - جا داشت همانطور که گفتيم بفرمايد: «و ما يعلم تاءويله الا اللّه و رسوله و الراسخون فى العلم» چون گفتيم عادت قرآن بر اين است که هر جا بخواهد مطلبى مشترک ميان امت و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) را ذکر کند نام رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) را جداگانه ذکر مى کند و اينجا ذکر نکرده ، اگرچه ممکن است کسى در پاسخ ما بگويد: از آنجا که صدر آيه که مى فرمايد: «هو الذى انزل عليک الکتاب...» دلالت داشت بر اينکه آن جناب عالم به کتاب هست ، ديگر حاجت نبوده دوباره نام آن حضرت را به خصوص ذکر کند.
پس تا اينجا معلوم شد که رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) جزء راسخين در علم - که بعضى آيات را مى فهمند و بعضى را نمى فهمند - نيست ، در نتيجه ظاهر آيه اين مى شود که علم به تاءويل منحصرا از آن خداى تعالى است، و اين انحصار منافات با استثناى آنجناب ندارد، همچنان که آياتى از قرآن علم غيب را منحصر در خداى تعالى مى کند، و در عين حال در آيه : «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول» بعضى از رسولان را استثنا مى نمايد.
در اين آيه نيز منافات ندارد که بفرمايد راسخان در علم مى گويند: «چه آيه اى را بفهميم و چه نفهميم به همه قرآن ايمان داريم».
و در آيات ديگر بفرمايد: همين راسخين در علم که چنين سخنى دارند به تاءويل قرآن دانا هستند، براى اينکه آيه مورد بحث شاءنى از شؤ ون راسخين در علم را بيان مى کند، و آن اين است که همين دانايان به تاءويل با اينکه عالم به حقيقت قرآن و تاءويل آياتش هستند، مع ذلک اگر احيانا در جايى دچار شبهه شدند توقف مى کنند، زيرا بر خلاف آنهايى که در دل انحراف دارند، اينان در مقابل خداى تعالى تسليم هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴
موضع «راسخون در علم» در برابر آيات متشابه، ايمان به آنها و توقف در مقام عمل است
«وَ الرَّاسِخُونَ فى الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کلُّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا»:
کلمه «رسوخ » به معناى ثبوت و استحکام است ، و اين که راسخين در علم را، مقابل آنهايى قرار داده که در دل انحراف و کژى دارند، و نيز اين که راسخين در علم را چنين معرفى کرده که مى گويند «همه قرآن ازناحيه پروردگارمان است »، دلالت مى کند بر تماميت تعريف آنان ، و مى فهماند که راسخين در علم آنچنان علمى به خدا و آياتش دارند که آميخته با ذره اى شک و شبهه نيست در نتيجه علمى که به محکمات دارند هرگز دستخوش تزلزل نمى شود، و به آن محکمات ايمان دارند، و عمل هم مى کنند، و چون به آيه اى از آيات متشابه بر ميخورند، آن تشابه نيز اضطراب و تزلزلى در علم راسخشان پديد نمى آورد، بلکه به آن نيز ايمان دارند، و در عمل کردن به آن توقف و احتياط مى کنند.
و در اين که فرمود: «مى گويند همه اش از ناحيه پروردگارمان است »، هم دليل ، ذکر شده و هم نتيجه ، چون از ناحيه خدا بودن محکم و متشابه باعث مى شود که به هر دو قسمت ايمان داشته باشد، و روشن بودن آيات محکم باعث مى شود که به آن عمل هم بکنند، و روشن نبودن متشابه باعث مى شود که تنها در مرحله عمل توقف کنند، نه اين که آن را رد کنند، چون ايمان دارند که آن نيز از ناحيه خدا است ، چيزى که هست جايز نيست به آن عمل کنند براى اينکه عمل به آن مخالفت با آيات محکم است ، و اين عينا همان ارجاع متشابه به محکم است .
پس جمله : «کل من عند ربنا» به منزله دليل براى هر دو معنا است ، هم براى ايمان آوردن به تمام قرآن ، و هم براى عمل کردن به محکم و توقف نمودن در متشابه ، و به عبارت ديگر، هم دليل است براى ايمان و عمل در محکم ، و هم دليل است بر ايمان داشتن به تنهايى نسبت به متشابه و ارجاع آن به محکم.
«وَ مَا يَذَّکَّرُ إِلا أُولُوا الاَلْبَابِ»:
منظور از تذکر اين است که انسان به دليل چيزى پى ببرد، تا هر جا آن دليل را ديد آن چيز را نتيجه بگيرد، و چون جمله : «کل من عند ربنا» همانطور که گفتيم استدلالى بود از راسخين در علم و انتقالى بود به آن چيزى که عملشان بر آن دلالت مى کرد، لذا خداى تعالى آن را تذکر ناميد، و ايشان را به اين تذکر بستود.
کلمه «الباب » جمع لب (بضمه لام و تشديد باء) است ، و لب به معناى عقل صاف و خالص از شوائب است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۵
و خداى تعالى در مواردى در کلام مجيدش، صاحبان چنين عقلى را ستوده ، و فرموده: «و الذين اجتنبوا الطاغوت ان يعبدوها و انابوا الى اللّه لهم البشرى فبشر عباد، الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه ، اولئک الذين هديهم اللّه و اولئک هم اولوا الالباب».
و نيز فرموده : «ان فى خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات لاولى الالباب ، الذين يذکرون اللّه قياما و قعودا و على جنوبهم». که در آيه اول ايشان را به اجتناب از پرستش طاغوت ، و برگشت بسوى خدا و شنيدن هر سخن ، و عمل کردن به بهترين آن ، ستوده و مى فرمايد اينان هستند که خدا هدايت شان کرده ، و آنها صاحبان عقل هستند.
و در آيه دوم فرمود: در خلقت آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز براى صاحبان لب نشانه هائى است ، همان کسانى که خدا را ايستاده و نشسته و به پهلو ياد مى کنند، و اين ياد کردن در هر حال ، و لوازم آن که همان تذلل و خشوع باشد، همان انابه اى است که موجب تذکر آنان به آيات خدا و انتقالشان به معارف حقه است ، همچنان که مى بينيم يکجا فرمود: «و ما يتذکر الا من ينيب ».
و جاى ديگر مى فرمايد: «و ما يذکر الا اولوا الالباب ».
پس معلوم مى شود اولوا الالباب همان کسانى هستند که انابه دارند.
دعاى راسخون در علم: «ربنّا لا تزغ قلوبنا...»
«رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَب لَنَا مِن لَّدُنک رَحْمَةً إِنَّک أَنت الْوَهَّاب»:
اين درخواست يکى از آثار رسوخ و ثبات آنان در علم است ، که چون خدا را آنطور که بايد شناختند يقين کردند که از ناحيه خود مالک هيچ چيز نيستند، و مالکيت ، منحصر در خداى عزوجل است ، و چون چنين ايمانى دارند در هر حال اين ترس را دارند که خدا دلهايشان را بعد از رسوخ علم منحرف سازد، لذا به پروردگار خود پناه مى برند و درخواست مى کنند که پروردگارا دلهاى ما را بعد از آنکه هدايتمان کردى منحرف مساز، و از ناحيه خود رحمتى به ما ببخشاى ، تا نعمت رسوخ در علم براى ما باقى بماند، و ما را در سير بر صراط مستقيم هدايت ، کمک کند، و در سلوک در مراتب قرب ، يارمان باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶
ممکن است بپرسيد چرا بعد از اين درخواست (پروردگارا دلهاى ما را منحرف مساز)، درخواست رحمت کردند؟ جوابش اين است که منحرف نکردن دلها مستلزم آن نيست که رسوخ در علم را هميشه داشته باشند، زيرا ممکن است دلهايشان را منحرف نکند، ولى علم را از دلهايشان بگيرد، و در نتيجه افرادى باشند پا در هوا، نه علمى داشته باشند تا سعادت يابند، و نه انحرافى تا که داراى شقاوت گردند، بلکه در حال جهل وهمواره بمانند، در حالى که احتياج ضرورى و مبرم به علم داشته باشند، (مانند بيشتر ملل مستضعف دنياى امروز که در اثر نفوذ استعمار در فرهنگ و اقتصادشان نمى توانند قد علم نموده ، به استقلال فرهنگى حوائج خود را برطرف سازند «مترجم»).
علاوه بر اين که احتياج اين طايفه تنها بقاى رسوخ و نفوذ در علم نيست ، بلکه آنان در طريقى قدم برمى دارند که به انواعى از رحمت نيازمندند، انواعى که جز خدا کسى نه ، از آنها اطلاع دارد و نه مى تواند بشمارد، خود آنان هم آنطور که بايد اطلاع ندارند، و ليکن بطور اجمال مى دانند که بقايشان در اين حالت ، يعنى حالت رسوخ در علم شرايط بيشمارى دارد، که حصول آنها به دست خداى تعالى است و دليل بر اين گفتار ما دنباله کلام خود آنان است ، که مى گويند: «ربنا انک جامع الناس ليوم لاريب فيه...». چون در گفتار قبليشان يعنى همين آيه مورد بحث نخست به خدا پناه بردند از اين که انحراف و زيغ وارد در دلهايشان شود، و در نتيجه رسوخ در علم رااز دلهايشان بربايد.
سپس در جمله «وهب لنا من لدنک رحمه انک انت الوهاب»، درخواست ريزش رحمت او را مى کردند تا حيات قلوبشان ادامه يابد، و اگر کلمه «رحمت» را نکرده و بدون الف و لام آوردند، و آنگاه آن را به وصف «من لدنک» توصيف نمودند، براى اين بود که گفتيم : خود آنان هم بطور مفصل اطلاعى از آن شرايط ندارند، و نمى دانند که آن رحمت چه طور بايد باشد، تنها اين را مى دانند که اگر رحمتى از پروردگارشان شامل حالشان نشود، و اگر آن رحمت از ناحيه خداى عزوجل نباشد، هيچ يک از حوائجشان برآورده نگشته ، و هيچ امرى از ايشان به سامان نمى رسد.
و اگر در پناه بردن ، تنها به خدا پناه بردند، و در درخواست رحمت هم تنها رحمت اورا درخواست کردند، براى اين بود که چنين افرادى ايمان دارند به اين که تمامى ملک صرفا از آن خدا است ، و اسباب ظاهرى هيچ چيزشان از خودشان نيست.
«رَبَّنَا إِنَّک جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لا رَيْب فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِف الْمِيعَادَ»:
اين سخن از راسخين در علم به منزله تعليلى است که علت سؤ ال رحمت خود را بيان مى کنند، چون علم دارند به اينکه اقامه نظام خلقت و دعوتهاى دينى و تلاش انسان در مسير وجودش همه مقدمه است براى جمع شدن در روز قيامت ، روزى که هيچ چيزى به جز رحمت خدا به درد نمى خورد، و جز رحمت او ياورى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷
چنانکه خداى سبحان فرموده : «ان يوم الفصل ميقاتهم اجمعين ، يوم لا يغنى مولى عن مولى شيئا، و لا هم ينصرون الا من رحم اللّه».
و به همين جهت بود که راسخين در علم ، رحمت پروردگار خود را درخواست نموده ، تعيين و تشخيص نوع آن را به خود خدا واگذار کردند، تا رحمتى را شامل حال آنان کند که برايشان سودمند باشد.
و در کلام خود روز قيامت را به اين صفت توصيف کردند که روزى است که در وقوع آن شکى نيست ، تا به اين وسيله ، کمال اهتمام خود و اصرار در سؤ ال را موجه سازند، و همين توصيف شاءن راهم با جمله: «ان اللّه لا يخلف الميعاد» تعليل کردند، براى اين که گفتيم که : اين گفتار سخن راسخين در علم است ، و علم به چيزى در دلى رسوخ نمى کند و ريشه دار نمى شود، مگر اين که علم به علت آن نيز رسوخ کند، و علت شک نداشتن آنان در وقوع روز قيامت اين است که خدا به وقوع آن وعده داده ، و به همين جهت وقتى گفتند: «ليوم لا ريب فيه» دنبالش گفتند: «براى اين که خدا خلف وعده نمى کند».
نظير اين وجه در کلام ديگرشان هم آمده است ، و آن اين است که وقتى گفتند: «وهب لنا من لدنک رحمة» دنبالش علت آن را ذکر کردند که «انک انت الوهاب» پس وهاب بودن خدا موجب مى شود که آنان درخواست رحمت کنند و اگر علاوه بر کاف خطاب «انک» کلمه «انت» را هم آوردند، براى اين بود که خبر «ان» را منحصر کنند، و در نتيجه جمله: «من لدنک» را تعليل کنند و بگويند اگر از توکه از ناحيه خودت رحمتى به ما ارزانى بدارى ، براى اين بود که ما به جز تو وهاب و بخشنده اى سراغ نداريم.
و باز نظير اين وجه در گفتار ديگرشان جريان مى يابد که بعد از آن که گفتند: «ربنا لا تزغ قلوبنا» چيزى گفتند که به منزله علت آن درخواست است، و آن اين بود که گفتند: «بعد اذ هديتنا» که معناى مجموع اين دو جمله چنين مى شود: «پروردگارا قلوب ما را مبتلا به زيغ و انحراف مفرما، آخر تو ما را هدايت کرده اى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۸
و همچنين در جمله : «آمنا به » که دنبالش گفتند: «کل من عند ربنا» و اين دو جمله نيز از همين قبيل است ، و معناى مجموعش اين است که «راسخين در علم مى گويند ما به آن ايمان داريم براى اين که همه قرآن از ناحيه پروردگار ما است».
پس اين طايفه مردمى هستند که به پروردگار خود ايمان آورده ، و بر ايمان خود استوارى به خرج دادند، در نتيجه خداى سبحان هم هدايتشان کرد، و عقولشان را تکميل فرمود، ونتيجه کمال عقلشان ، اين شد که سخنى جز با داشتن علم ، نگويند، و عملى جز با علم به صحت آن ، انجام ندهند، و به همين جهت خداى عزوجل ايشان را راسخين در علم ناميد و به کنيه «اولوا الالباب » ياد کرد.
خواننده گرامى اگر در تعريف هائى که خداى تعالى از اولوا الالباب نموده دقت فرمايد، خواهد ديد که درست همان کسانى هستند که نشانی هاى آنان در آيات زير آمده : «و الذين اجتنبوا الطاغوت ان يعبدوها و انابوا الى اللّه ، لهم البشرى ، فبشر عبادى الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه ، اولئک الذين هديهم اللّه و اولئک هم اولوا الالباب»، که در اين آيات ايشان را بداشتن چند نشانى تعريف کرده:
اول داشتن ايمان ، دوم پيروى از بهترين سخن ، سوم انابه و رجوع به خداى سبحان ، و اگر به آيه مورد بحث مراجعه کنى خواهى ديد که در آن راسخين در علم را هم به همين اوصاف توصيف فرموده است.
حال ببينيم التفات از ضمير خطاب به غايب در آيه ، چه نکته اى را مى رساند؟ و چرا راسخين در علم که خدا را مخاطب قرار داده و مى گفتند: «پروردگارا تو مردم را در روزى که شکى در آن نيست جمع خواهى کرد»، در آخر آيه خداى تعالى را غايب فرض نموده و گفتند: «خدا خلف وعده نمى کند»؟
جهتش اين است که وعده نامبرده اختصاص به راسخين در علم ندارد، بلکه هم براى آنان وعده است و هم براى ديگران ، و بدين جهت مناسب بود که به جاى «ربنا» (و نسبت دادن رب بخصوص خود) کلمه «اللّه » را بياورند، چون الوهيت حکمى عام دارد، که شامل همه چيز مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۹
بحثى تفصيلى پيرامون محکم و متشابه و تأويل
«مقدّمه»:
آنچه تاکنون درباره معناى «محکم » و «متشابه » و نيز در معناى کلمه «تاءويل » گفتيم مطالبى بود که دقت در کلام خداى سبحان آن را مى فهماند و نيز روايات وارده از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) که به زودى - إن شاء اللّه - از نظر خواننده خواهد گذشت آن را مى رساند. حال ببينيم مفسرين در معناى اين سه عنوان چه گفته اند سخنان مفسرين در اين باره بسيار مختلف است ، و شيوع و گسترش اين اختلاف به انحرافشان کشانيده است.
اگر سر نخ اين اختلافات را جستجو کنيم سر از صدر اسلام و مفسرين از صحابه و تابعين در مى آوريم ، و تا آنجا که ما اطلاع داريم کم تر تفسيرى پيدا مى شود که حتى با بيانى که ما ذکر کرديم نزديک باشد، تا چه رسد به اين که کاملا مطابق با آن باشد.
و علت عمده اين انحراف آن است که بحث در «محکم و متشابه » را با بحث در پيرامون معناى «تاءويل » خلط کرده اند، و اين باعث شده است که اختلاف عجيبى در انعقاد اصل مساءله و کيفيت بحث و نتيجه گيرى از آن راه بيفتد.
اينک ما در طى چند فصل درباره هر يک از اين دو مساءله بطور مفصل بحث مى کنيم ، و اقوال را بعد از آن که بقدر امکان مشخص کنيم که مربوط به کدام يک از دو مساءله است نقل نموده و آنچه حق مطلب است اختيار مى کنيم.
« ۱ - گفتار در مسأله محکم و متشابه»:
کلمه «محکم » اسم مفعول از باب افعال (احکام ) است . و کلمه «متشابه » اسم فاعل از باب تفاعل (تشابه ) است ، و «احکام و تشابه »از الفاظى است که معنايش در لغت روشن است ، خداى تعالى يکجا همه قرآن را محکم خوانده و فرموده : «کتاب احکمت آياته » و جاى ديگر همه اش را متشابه خوانده ، و فرموده : «کتابا متشابها مثانى ».
منظور از احکام آن اين است که تمامى آن داراى نظمى متقن و بيانى قاطع و محکم است ، و منظور از تشابه آن اين است که همه آياتش از نظر نظم و بيان و داشتن نهايت درجه اتقان و نداشتن هيچ نقطه ضعف شبيه به هم هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۰
و چون به حکم آن دو آيه همه قرآن محکم و همه اش متشابه است لذا در آيه مورد بحث ما که آيات را بدو قسم محکم و متشابه تقسيم کرده ، و فرموده بعضى از آياتش محکم و بعضى متشابه است ، مى فهميم منظور از اين محکم و متشابه غير آن محکم و متشابه است .
نقد اقوال گفته شده درباره مراد از محکم و متشابه
پس جا دارد در معناى محکم و متشابه ، در اين آيه بحث شود تا ببينيم منظور از آن چيست ؟ و کدام دسته از آيات به اين معنا محکم و کدام به اين معنا متشابه است ، و در معناى آن مفسرين متجاوز از ده قول دارند.
اول اينکه : منظور از آيات محکم همان چند آيه سوره انعام است ، که مى فرمايد: «قل تعالوا اتل ما حرم ربکم عليکم ان لا تشرکوا به شيئا... لعلکم تتقون» و در آن عده اى از واجبات و محرمات الهى را نام مى برد و منظور از آيات متشابه آياتى است که امر آن بر يهود مشتبه شده ، و آن عبارت است از رمزهايى که در آغاز بعضى از سوره هاى قرآن قرار گرفته مانند «الف - لام - ميم » «الف - لام - را» «حا - ميم » و امثال آن ، که يهود آنها را با حساب جمل محاسبه کردند تا از اين راه مدت عمر و بقاى امت اسلام را در آورند، و حسابشان درست از آب در نيامد، در نتيجه دچار اشتباه شدند.
اين معنايى است که در ميان صحابه به ابن عباس نسبت داده شده و نادرستى آنهم روشن است ، براى اين که گفتارى است بدون دليل و به فرض هم که دليل داشته باشد آيات محکم منحصر در سه آيه سوره انعام نيست ، بلکه بغير از حروف مقطعه اول سوره ها شامل همه قرآن مى گردد.
وليکن حق مطلب اين است که نسبت دادن چنين معنائى به ابن عباس صحيح نيست ، آنچه از ابن عباس نقل شده اين است که گفته اين آيات سه گانه از محکمات است ، نه اين که آيات محکم قرآن همين سه آيه است ، اينکه آن روايت:
در الدرالمنثور آمده که سعيد بن منصور، و ابن ابى حاتم ، و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته ) و ابن مردويه ، از عبداللّه بن قيس روايت کرده اند که گفته : من از ابن عباس شنيدم که در تفسير آيه : «منه آيات محکمات » گفت: سه آيه از آخر سوره انعام که با جمله: «قل تعالوا» آغاز مى شود از آيات محکم قرآن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۱
مويد اين حديث روايت ديگرى است که باز از او نقل شده ، که در تفسير آيه مورد بحث گفته: آيه «قل تعالوا... لعلکم تتقون»، و نيز آيه: «و قضى ربک ان لا تعبدوا الا اياه ... کان للاوابين غفورا» از اين قبيل آيات است.
پس اين دو روايت شاهدند بر اينکه منظور ابن عباس اين بوده که سه آيه آخرانعام را مثل بياورد براى آيات محکم ، نه اينکه آيات محکم را منحصر در آن سه آيه کند:
دوم عکس تفسير اول است ، و آن اين است که آيات محکم عبارت است از حروف مقطعه در اوايل بعضى از سوره ها، و آيات متشابه بقيه قرآن است .
اين تفسير را به ابى فاخته نسبت داده اند، که در تفسير آيه: «هن ام الکتاب» گفته : ام الکتاب ، عبارت است از فواتح سور، که قرآن از آنها استخراج شده ، يعنى سوره بقره از «الف ، لام ، ميم» استخراج شده، و در سوره آل عمران از «الف ، لام ، ميم اللّه لا اله الا هو الحى القيوم» استخراج شده.
از سعيد بن جبير نقل شده که نظير اين معنا را براى «ام الکتاب » کرده ، و گفته : اصل کتاب اين حروف هستند، چون در همه کتابها وجود دارند.
اين بود گفتار سعيد بن جبير، و از اينجا مى فهميم که ابن عباس و سعيد بن جبير نظرشان درباره رموز اول سوره ها اين بوده که خداى تعالى خواسته است بفرمايد: «قرآن از همين حروفى تشکيل شده که خود شما با آن سخن مى گوييد، و اگرنمى پذيريد که کلام خدا است آيه اى مثل آن بياوريد.
اين يکى از وجوهى است که در معناى حروف مقطعه ذکر کرده اند و ليکن علاوه بر اين که هيچ دليلى بر اين وجه نيست ، اين اشکال هم بر آن وارد است ، که با خود آيه شريفه منطبق نيست ، چون بنا براين وجه ، غير از فواتح سور بايد تمامى قرآن متشابه باشد، و خداى تعالى هم در آيه مورد بحث کسانى را که از متشابهات قرآن پيروى مى کنند مذمت نموده ، و آن را از انحراف قلب دانسته ، نتيجه اين مى شود که مردم موظف باشند هيچيک از آيات قرآن را پيروى نکنند، با اين که در تعداد زيادى از آيات ، مردم را به پيروى از قرآن واداشته و ستوده ، و بلکه آن را از واجب ترين واجبات شمرده ، مانند آيه «و اتبعوا النور الذى انزل معه» و آيات ديگر.
سوم اينکه گفته اند: «متشابه » آن آياتى است که نسبت به معناى خود ابهام داشته باشد، که اصطلاحا آن را مجمل نيز مى خوانند، و محکم در مقابل آن همان مبين است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۲
اين وجه نيز درست نيست براى اين که خصوصياتى که در آيه شريفه براى محکم و متشابه ذکر شده با مجمل و مبين تطبيق نمى کند.
توضيح اين که اجمال عبارت است از اين که لفظ که معنايش چند جهت دارد، طورى ادا شود که شنونده نفهمد مقصود گوينده کدام جهت معنا است ، و همين باعث سرگردانى مخاطب و يا شنونده شود، و نتواند مراد گوينده را تشخيص دهد، و بناى اهل زبان در ظرف تفهيم و تفهم بر اين قرار گرفته که از اينگونه الفاظ پيروى نکنند، و هر لفظى که چنين وضعى را دارد جزء الفاظ بى معنا بحساب آورند، و بنا را بر اين گذاشته اند که گوينده ، شنونده و مخاطب را مواخذه نکند که چرا گفته مرا هيچ گرفتى ؟ و به فرض هم که مواخذه کند، بگويند لفظ تو مجمل بود، و ما هر چه در ساير کلمات تو جستجو کرديم تا شايد قرينه اى پيدا کنيم که لفظ نامبرده را براى ما روشن کند نيافتيم .
اين وضعى است که لفظ مجمل با مبين دارد، و اگر منظور از محکم و متشابه عينا همين مجمل و مبين مى بود: بايد آيات متشابه - البته بعد از رد به آيات محکم - پيروى شود، نه خود آيات محکم ، همانطور که در مجمل و مبين سرانجام و بعد از رفع اجمال به لفظ «مجمل » عمل مى شود نه «مبين »، و پيروى متشابه امرى است که ذوق و قريحه تکلم و تفاهم به آن اجازه نمى دهد، و هيچ اهل زبانى اقدام به آن نمى کند، حال چه اهل زيغ باشد و چه راسخ در علم ، و باز در چنين فرضى نبايد قرآن کريم، پيرو متشابه را بيماردل بخواند، و مذمت کند.
چهارم : اينکه گفته اند: متشابه عبارت است از آياتى که نسخ شده (منسوخ ) که بايد به آن ايمان داشت ، ولى عمل نکرد. و محکمات آياتى است که ناسخند يعنى هم بايد به آنها ايمان داشت و هم عمل کرد.
اين تفسير را به ابن عباس و ابن مسعود و گروهى از صحابه نسبت داده اند، و به همين جهت بوده که ابن عباس خود را از عالمان به تاءويل مى پنداشته است .
و اين تفسير درست نيست ، زيرا در صورتى که درست باشد هيچ دلالتى ندارد بر اين که متشابهات قرآن ، منحصرا آيات نسخ شده است ، چون خصوصياتى که خداى تعالى در اين آيه براى پيروى متشابه آورده که يکى از آنها فتنه جويى و يکى ديگر تاءويل يابى است ، در بسيارى از آيات غير منسوخه نيز هست ، مانند آياتى که از صفات و افعال خدا سخن مى گويد، علاوه بر اين که اگر اين تفسير درست باشد لازمه اش اين مى شود که آيات قرآن دو قسم محکم و متشابه نباشد، بلکه ب ين آن دو واسطه اى هم باشد، که نه محکم است و نه متشابه ، مانند همان آيات صفات و افعال که نه ناسخند و نه منسوخ.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۳
از اين هم که بگذريم در کلامى که از ابن عباس نقل شده قرائنى هست که دلالت مى کند بر اينکه نظريه او درباره محکم و متشابه اعم از ناسخ و منسوخ است ، و بر غير آن دو نيز تطبيق مى کند، و ابن عباس ، ناسخ و منسوخ را به عنوان مثال ذکر کرده است ، اينک روايت ابن عباس .
در کتاب الدرالمنثور آمده است که ابن جرير، و ابن منذر، و ابن ابى حاتم ، از طريق على ، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت : محکمات عبارت هستند از ناسخ قرآن ، و حلال و حرامش ، و حدود و فرائضش، و آنچه که بايد بدان ايمان داشت . و متشابه قرآن عبارت است از آيات منسوخ قرآن ، و مقدم و موخر و امثال و اقسامش ، و آنچه که بايد بدان ايمان آورد، ولى نبايد بدان عمل نمود. - يعنى آيات منسوخ قرآن اين بود نظريه ابن عباس.
پنجم اينکه محکمات قرآن ، آن معارفى است که دليلى واضح دارد، مانند آيات مربوط به توحيد و قدرت و حکمت خدا، و آيات متشابه عبارت است از آياتى که قبول و فهم معارف آن نيازمند به تاءمل و تدبر است .
اين وجه نيز درست نيست ، براى اين که اگر مراد از واضح بودن دليل اين است که مضمون آيه دليل عقلى واضحى داشته باشد يا بديهى باشد و يا نزديک به بديهى ، و منظور از احتياج داشتن دليل به تدبر و تاءمل ، اين است که مضمون آيه دليل عقلى بديهى و يا نزديک به بديهى نداشته باشد، لازمه اش اين مى شود که آيات احکام و واجبات و امثال آن نيز از آيات متشابه باشد، براى اين که هيچ يک از احکام قرآن دليل عقلى واضحى ندارد.
در نتيجه بايد اين گونه آيات پيروى نشود، و پيروى آنها مذموم باشد، با اين که پيروى همه آيات و مخصوصا آيات احکام واجب است ، و اگر مراد از وضوح دليل ، اين باشد که دليلى واضح از خود کتاب داشته باشد، و مراد از احتياجش به تدبر، اين باشد که دليلى واضح از خود کتاب نداشته باشد. همه آيات قرآن کريم از اين جهت يکسانند، و چگونه نباشد با اينکه کتابى است متشابه مثانى ، و نورى است مبين ، و لازمه آن ، اين است که تمامى آيات قرآن محکم باشد، و به کلى متشابهى در آن نباشد، و اين خلاف فرض و بر خلاف نص قرآن است . ششم اينکه : محکم ، عبارت است از آياتى که به خاطر وجود دليل روشن و حتى دليل غير روشن بتوان به مضمون آن علم پيدا کرد، و متشابه ، آن آياتى است که راه علم به آن نباشد، مانند آيات مربوط به زمان قيام قيامت و امثال آن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۴
اين وجه نيز درست نيست ، براى اينکه محکم و متشابه بودن ، دو صفت براى آيات قرآن است ، بدان جهت که آيه است ، و يا بدان جهت که دليل بر يکى از معارف الهيه است ، و آنچه آيه اى از آيات کتاب بر آن دلالت دارد چيزى نيست که مردم از خود آيه و يا بضميمه آيات ديگر نتوانند و يا نبايد بفهمند و چگونه ممکن است خداى تعالى از آن آيه معنايى در نظر داشته باشد، ولى لفظ آيه بر آن معنا دلالت نداشته باشد؟
با اينکه خداى تعالى کتابش را هدايت و نور و مبين خوانده و در آيه: «تنزيل من الرحمن الرحيم ، کتاب فصلت آياته قرآنا عربيا لقوم يعلمون ، بشيرا و نذيرا فاعرض اکثرهم فهم لا يسمعون» فرموده : اين کتاب در معرض فهم کفار نيز هست ، تا چه رسد به فهم مؤمنين ، و نيز فرموده: «افلا يتدبرون القرآن و لو کان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافا کثيرا».
پس هر مطلبى که آيه اى از آيات قرآن متعرض آن است درخور فهم مردم است ، نه اينکه فهميدنش ممتنع و اطلاع به مفهومش محال باشد، و اما آن معارفى که درکش خارج از فهم بشر است از قبيل زمان وقوع قيامت و ساير حقايقى که در پس پرده غيب است ، هيچ آيه اى از قرآن متعرض آن نشده ، تا آن آيه را متشابه بخوانيم ، علاوه بر اين که صاحب اين قول ما بين معناى «متشابه» و معناى «تاءويل» خلط کرده است ، همچنان که قبلا هم گفتيم که بعضى از اين اقوال ميان اين دو معنا خلط کرده اند.
قول هفتم گفتار بعضى ديگر است که گفته اند: منظور از آيات محکمات آيات احکام ، و منظور از متشابهات آيات ديگر است ، که با يکديگر سازش ندارند اين قول را به مجاهد و غير او نسبت داده اند.
اين قول نيز درست نيست ، براى اين که اگر منظور از ناسازگارى آيات متشابه ، معنايى است که حتى شامل مواردى چون: تخصيص به وسيله مخصص ، و تقييد به وسيله مقيد (بکسره ياء) و ساير قراين مقالى و مقامى مى شود پس آيات احکام نيز همين تشابه و ناسازگارى را دارد زيرا در آن آيات نيز عام و خاص، مطلق و مقيد هست ، و اگر منظور از آن ، ابهام آيه است بطورى که مراد و مدلول آن به خاطر کثرت محتملاتش معلوم نباشد، نه خود آيه ناطق به معنايش باشد، و نه بوسيله آيات ديگر بشود معنايش را معين کرد، بايد بگوييم غير از آيات احکام هر چه هست متشابه است.
رده:تفسیر المیزان