تفسیر المیزان

اثبات سيادت اثبات عالى ترين مراتب اصطفاء است مؤ لف قدس سره : روايات در اين مضمون و قريب به اين مضمون از طرق شيعه و سنى بسيار است و سيده زنان بودن هر چهار نفر منافات ندارد که در بين خودشان يکى از ديگران برتر باشد، همچنانکه از خبر ششم که از تفسير الدر المنثور نقل کرديم استفاده مى شد که : ((فاطمه (عليهاالسلام ) در دورانى مى زيسته که مردمش تکامل يافته تر و متمدن تر از ساير دوران ها بودند و قهرا خود آن جناب هم از آن سه تن ديگر افضل مى شود)) و همچنين از اخبارى ديگر و نظير اين بحث در تفسير آيه : «ان اللّه اصطفى آدم و نوحا...» گذشت . چيزى که جا دارد در اينجا بدان توجه شود اين است که در آيه مورد بحث سخنى از سيادت نرفته و آنچه اين احاديث بر آن تکيه دارند مساءله سيادت است نه اصطفا، و بين سيادت و اصطفا از نظر معنا فرق هست ، ليکن از آنجائى که سيادت از مراتب کمال اصطفا است ، لذا اثبات آن براى اين چهار تن اثبات عالى ترين مراتب اصطفا است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۸ و در تفسير عياشى در ذيل آيه : «اذ يلقون اقلامهم ايهم يکفل مريم » از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: يعنى بعد از آنکه مريم با مرگ پدرش يتيم شد، قرعه انداختند که چه کسى سرپرستيش را عهده دار شود؟. اخبار غيب حضرت عيسى (ع ) معجزه قابل قبول براى مردم بود و در تفسير قمى در ذيل آيه : «و اذ قالت الملائکه يا مريم ان اللّه اصطفاک و طهرک و اصطفاک على نساء العالمين » آمده که خداى تعالى مريم را دو بار اصطفا کرد (و بدين جهت هم بود که در آيه دو بار اصطفاى او را ذکر نمود)، اول اينکه او را اصطفا کرد يعنى او را از ميان ساير زنان انتخاب نمود و دوم اينکه بدون داشتن شوهر به او فرزند داد و او را با اين امتياز بر همه زنان عالم ممتاز نمود - تا آنجا که قمى مى گويد - و خداى سبحان به رسول گراميش مى فرمايد: اين مطلب از اخبار غيب است که ما آن را به تو وحى کرديم و اى محمد تو آن روز با آنان نبودى که داشتند قرعه مى انداختند تا معلوم کنند کدام يک از آنان سرپرستى مريم را عهده دار شود و تو آن روز نبودى که ببينى چه بگومگوها مى کردند و نيز مى فرمايد: وقتى مريم متولد شد، آل عمران در مورد او بگو مگو کردند، هرکسى ميگفت سرپرستيش با من ، تا آنکه به معبد رفتند و قرعه انداختند و از ميان همه چوبه هاى قرعه ، چوبه زکريا درآمد تا «آخر حديث ». مؤ لف قدس سره : در سابق بيانى داشتيم که مويد اين خبر و خبر قبل از آن است . اين را هم بايد دانست که روايات در زمينه «بشارت مريم » و «ولادت عيسى » (عليه السلام ) و «دعوتش » و «معجزاتش » بسيار زياد است ولى آنچه ما در خلال آيات راجع به داستانهاى آن جناب نقل کرديم از نظر بحث تفسيرى کافى است و به همين جهت متعرض نقل همه احاديث نشديم ، تنها آن چند عددى که اهميت داشت نقل نموديم . و در تفسير قمى در ذيل آيه : «و انبئکم بما تاکلون ...» از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: عيسى (عليه السلام ) همواره به بنى اسرائيل مى گفت : من فرستاده خدا به سوى شمايم و من برايتان از گل چيزى به شکل مرغ مى سازم و سپس در آن مى دمم ، به اذن خدا مرغ مى شود و من اکمه و برصى را شفا مى دهم (و اکمه به معناى کور است )، بنى اسرائيل گفتند: به نظر ما اين کارهائى که مى کنى جز سحر نمى باشد اگر مى خواهى تو را در دعويت تصديق کنيم معجره اى بياور تا براى ما يقين به نبوتت حاصل شود، فرمود: به من بگوئيد اگر ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۹ شما را خبر دهم بدانچه مى خوريد و به آنچه در خانه هاى خود ذخيره مى کنيد، (يعنى اگر بگويم قبل از اينکه از خانه بيرون شويد، چه خورده ايد، و در شب چه چيزهائى ذخيره کرده ايد)، آنگاه به صدق دعوى من يقين مى کنيد؟ گفتند: آرى ، آنگاه به يک يک آنان مى فرمود: تو فلان و فلان چيز را خورده اى و فلان و فلان را نوشيده اى و فلان و فلان چيز را برداشتى ، بعضى ها قبول مى کردند و ايمان مى آوردند و بعضى ديگر همچنان کفر مى ورزيدند، در حالى که در اين معجزات عيسى (عليه السلام ) آيتى بود، اگر بنا داشتند ايمان بياورند. در سابق اشاره کرديم که چرا در آيه شريفه که عيسى (عليه السلام ) معجزات خود را مى شمرد، سياق کلام را تغيير داد، با در نظر داشتن بيان آنجا، متوجه خواهى شد که تغيير سياق ، اين روايت را تاءييد مى کند، (روايت توضيح مى دهد که اگر انکار بنى اسرائيل نبود، سياق آيه تغيير نمى کرد و همچنان سياق آيات قبل را که عيسى (عليه السلام ) غايب فرض شده بود حفظ مى کرد و مى فرمود: خداى تعالى مى خواهد به تو (مريم ) فرزندى دهد که چنين و چنان است و رسولى به سوى بنى اسرائيل است و معجره اى از ناحيه خدا مى آورد، از گل چيزى به شکل مرغ مى سازد و سپس در آن مى دمد، مرغ مى شود و کور و برصى را شفا مى دهد و مرده را زنده مى کند... پس اگر سياق تغيير کرده ، خواسته است از سخن با مريم يک باره منتقل شود به گفتگوئى که بعد از چندين سال عيسى در پاسخ يهوديان گفته که اگر من چنين و چنان کنم ايمان مى آوريد؟ گفتند: بله ... «مترجم »). روايتى درباره آنچه در شريعت عيسى (ع ) آمده بود و در تفسير عياشى در ذيل آيه : «و مصدقا لما بين يدى من التورية و لاحل لکم ...»، از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: بين داود و عيسى (عليه السلام ) چهار صد سال فاصله بود. و شريعت عيسى (عليه السلام ) اين بود که به توحيد و اخلاص و به همه آنچه از ناحيه خداى تعالى به نوح و ابراهيم و موسى (عليهماالسلام ) وحى شده بود مبعوث بود و کتاب آسمانى انجيل بر او نازل شد و از او ميثاقى گرفتند که از همه انبياء گرفته بودند و در کتابش شريعتى که همان اقامه نماز بداعى دين دارى و امر به معروف و نهى از منکر و تحريم حرام و تحليل حلال برايش تشريع کردند و نيز در آن کتاب مواعظى و مثل هائى و حدودى نازل شد، ولى قصاص در آن نبود و احکام حدود هم نبود و مساءله تقسيمات ارث هم نبود و نيز تخفيفى نسبت به آنچه در تورات بر موسى نازل شده بود، نازل گرديد و خداى تعالى همين قسمت اخير را از قول عيسى (عليه السلام ) حکايت کرده که فرموده : «و لاحل لکم بعض ‍ الذى حرم عليکم » و نيز عيسى ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۰ (عليه السلام ) و گروندگان به او را ماءمور کرد به اينکه به شريعت تورات و انجيل هر دو ايمان بياورند. مؤ لف قدس سره : اين روايت را صاحب قصص الانبياء بطور مفصل از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده و در نقل او آمده که بين داود و عيسى (عليه السلام ) چهار صد و هشت سال فاصله بوده ، ولى اين دو نقل با تاريخ اهل کتاب مطابقت ندارد. و در کتاب عيون از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت آورده که شخصى از آن جناب پرسيد: چرا ياران عيسى (عليه السلام ) را حوارى ناميدند، فرمود: اما از نظر مردم (يعنى علماى اهل سنت ) بدين جهت بوده که ياران آن جناب شغل لباسشوئى داشتند، جامه هاى مردم را از آلودگى پاک مى کردند و اين لفظ يعنى لفظ حوارى از کلمه حوار در «خبزالحوار» يعنى نان سفيد گرفته شده . و اما از نظر ما اهل بيت وجه نامگذارى اين بوده که ياران مسيح (عليه السلام ) هم نفس خود را خالص کرده بودند و هم ديگران را با پند و اندرز از آلودگى گناهان پاک مى کردند. و در کتاب توحيد از آن جناب روايت آورده که فرمود: حواريين عيسى (عليه السلام ) دوازده نفر بودند که از همه آنان برتر و داناتر لوقا بود. روايت درباره به دار آويختن حضرت عيسى (ع ) و در کتاب اکمال از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: عيسى بن مريم (عليهماالسلام ) که مبعوث به نبوت گرديد، خداى تعالى نور و علم و حکمت و همه علوم انبياى قبل از آن جناب را به وى وديعه داد، علاوه بر اينکه انجيل را هم بر او نازل کرد و او را به سوى بيت المقدس و به سوى بنى اسرائيل مبعوث کرد تا ايشان را به سوى کتاب و حکمت خدا و به سوى ايمان به خدا و رسولش دعوت کند، ولى بيشترشان نپذيرفته ، به طغيان و کفر خود ادامه دادند و به خاطر همين که ايمان نياوردند از پروردگار خود خواست تا آنان را هلاک سازد، خداى تعالى عده اى از شيطان هاى آنان را (گمراه کنندگان ايشان را) مسخ کرد تا آيتى باشد براى فريب خوردگان و گمراه شدگان ، ولى اين معجزه هم جز بيشتر شدن طغيان و کفر ايشان اثر نداد، عيسى (عليه السلام ) به ناچار به بيت المقدس آمده ، مدت سى و سه سال در آنجا ماند و به دعوت مردم آنجا پرداخت و با وعده هائى که خداى تعالى داده بود تشويق نمود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۱ تا آنکه يهود به جستجوى آن جناب پرداخت و در آخر ادعا کرد که او را شکنجه داده و زنده زنده در زمين دفن کرده و بعضى از آنان ادعا کردند که او را کشته و به دار آويختند، ولى خداى تعالى هرگز آن کفار را بر آن جناب مسلط نمى کرد، بلکه مطلب را براى آنان مشتبه ساخت ، آنها نمى توانستند عيسى (عليه السلام ) را شکنجه کنند و بکشند و يا به دار بياويزند، چون اگر چنين قدرتى مى داشتند کلام خدا تکذيب مى شد که فرموده : خداى تعالى او را بعد از توفى بالابرد. مؤ لف قدس سره : اينکه امام صادق (عليه السلام ) فرمود: عده اى از شيطان هاى آنان را مسخ کرد، منظور شرار و گمراه کنندگان ايشان است . و اينکه فرمود: سى و سه سال در آن جا ماند، شايد منظور امام مدت عمر آن جناب بوده که مشهور هم همين است ، چون آن جناب از روزى که در گهواره بوده تا سن کهولت با مردم تکلم مى کرده و از کودکيش ‍ پيغمبر بوده ، چون آيه شريفه قرآن که حکايت گفتار او است صريح در اين معنا است ، و آن اين آيه است : «فاشارت اليه قالوا کيف نکلم من کان فى المهد صبيا، قال انى عبد اللّه آتينى الکتاب و جعلنى نبيا». و اينکه فرمود: «کلام خدا تکذيب مى شد که فرموده : خداى تعالى او را بعد از توفى بالا برد»، نقل معناى کلام خدا است و گرنه عبارت کلام خدا چنين است : «و لکن رفعه اللّه ...» که در اين آيه مساءله بالا بردن عيسى (عليه السلام ) را تذکر مى دهد و در آيه ديگر مساءله توفى را به اين عبارت خاطرنشان مى سازد: «انى متوفيک و رافعک الى ...»، و امام (عليه السلام ) از ترتيب لفظى در اين عبارت که اول مساءله توفى در آن آمده ، بعد مساءله رفع ، - ترتيب خارجى را استفاده نموده ، فرموده : خارجا هم اول او را توفى کرده ، بعد به آسمان برده . روايتى در مورد کيفيت بالا بردن عيسى (ع ) به آسمان و در تفسير قمى از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: عيسى (عليه السلام ) در هنگام عصر آن شبى که خداى تعالى او را به آسمان بالا برد، ياران خود را که دوازده نفر بودند، نزد خود خواند و ايشان را داخل خانه اى کرد و سپس از چشمه اى که در کنج آن خانه بود در آمد، در حالى که آب از سر و رويش مى ريخت ، فرمود: خداى تعالى به من وحى کرد که همين ساعت مرا به سوى خود بالا مى برد، و مرا از يهود پاک مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۲ کدام يک از شما داوطلب مى شويد به شکل من در آيد و خداى تعالى شکل مرا به او بدهد و به جاى من کشته و به دار آويخته گردد و در عوض ‍ در بهشت با من باشد؟ جوانى از ميان آنان گفت : يا روح اللّه من حاضرم ، فرمود: بله تو همانى ، آنگاه رو کرد به بقيه و فرمود: بدانيد که بعد از رفتن من يکى از شما تا قبل از رسيدن صبح دوازده بار بر من کافر مى شود (و اظهار بيزارى از من مى کند)، مردى از ميان جمع گفت : يا نبى اللّه آن منم ؟ عيسى (عليه السلام ) گفت : مثل اينکه از نفس خودت چنين چيزى را احساس کرده اى ، باشد تو همان شخص باش ، آنگاه رو کرد به بقيه و فرمود: بعد از من ديرى نمى پايد که به سه فرقه متفرق مى شويد، دو فرقه به خداى تعالى افتراء مى بندند و در آتش خواهند بود و يک فرقه اهل نجات است ، و آن فرقه اى است که از شمعون صادقانه پيروى مى کند و به خدا دروغ نمى بندد که آن فرقه در بهشت خواهد بود، اين را که گفت در جلو چشم همه اصحابش از زاويه خانه به طرف آسمان بالا رفت و ناپديد شد. از سوى ديگر يهود که مدتها در جستجوى مسيح بود، در همان شب آن خانه را پيدا کرده ، آن جوانى را که داوطلب شده بود به شکل عيسى (عليه السلام ) درآيد، گرفتند و کشتند و به دار آويختند و سپس آن کس ‍ ديگر را که عيسى (عليه السلام ) خبر داده بود تا صبح دوازده نوبت کافر مى شوى را گرفته و او همان کفرها را دوازده بار مرتکب شد. مؤ لف قدس سره : قريب به اين معنا را از ابن عباس و قتاده و غير آن دو نيز نقل شده و آنگاه گفته اند بعضى از علما گفته اند: آن جوانى که حاضر شد به شکل عيسى (عليه السلام ) درآيد، همان کسى بود که گزارش داده بود به اينکه عيسى (عليه السلام ) کجا است تا او را بگيرند و بکشند، بعضى ديگر حرفهاى ديگرى زده اند، ولى قرآن کريم از همه اين حرفها ساکت است و ما انشاء اللّه بحث مفصل اين جريان را در تفسير آيه : «و ما قتلوه و ما صلبوه و لکن شبه لهم ...»، ايراد خواهيم کرد. روايتى از امام رضا (ع ) درباره قضيه حضرت عيسى (ع ) و در کتاب عيون از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: امر هيچ يک از انبياء و حجت هاى الهى بر مردم مشتبه نشد مگر امر عيسى (عليه السلام ) و بس ، براى اينکه عيسى (عليه السلام ) را زنده به آسمان بردند و بين آسمان و زمين قبض روحش کردند و بدن بى روح و روح بى بدنش را به آسمان بردند و دوباره روحش را به بدنش ‍ برگرداندند، اين مضمون کلام خداى تعالى است که يک جا مى فرمايد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۳ «اذ قال اللّه يا عيسى انى متوفيک و رافعک الى و مطهرک » و جاى ديگر از خود عيسى (عليه السلام ) حکايت مى کند که در روز قيامت مى گويد: «و کنت عليهم شهيدا ما دمت فيهم ، فلما توفيتنى کنت انت الرقيب عليهم و انت على کل شى ء شهيد». و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت است که فرمود: عيسى بن مريم وقتى به آسمان برده شد جامه اى پشمى بر تن داشت که نخ آن را مريم رشته و خود مريم آن را بافته و خودش دوخته بود، وقتى به آسمان رسيد، ندايش دادند: زينت دنيائيت را بيفکن . مؤ لف قدس سره : توضيح معناى روايت قبلى و اين روايت در آخر سوره نساء ان شاء اللّه مى آيد. و در تفسير الدر المنثور است که عبد بن حميد و ابن جرير در ذيل آيه : «ان مثل عيسى عند اللّه ...» از قتاده نقل کرده اند که گفت : دو نفر از بزرگان اهل نجران و اسقف هاى ايشان يکى به نام سيد و ديگرى به نام عاقب ، با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) ملاقات نموده ، از آن جناب از وضع عيسى (عليه السلام ) پرسيده ، عرضه داشتند: هر انسانى پدر و مادرى دارد، چگونه ممکن است که عيسى (عليه السلام ) پدر نداشته باشد؟ در پاسخشان خداى تعالى اين آيه را نازل کرد: «ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم ...». مؤ لف قدس سره : قريب به اين معنا از سُدى و عکرمه و غير آن دو نيز نقل شده ، قمى هم در تفسير خود نزول آيه نامبرده را در پاسخ بزرگان نجران مى داند. بحث روايتى ديگر در معناى محدث در بصائر از زراره روايت کرده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) فرق ميان «رسول »، «نبى » و «محدث » را پرسيدم ، فرمود: رسول کسى است که فرشته را مى بيند که از ناحيه پروردگارش رسالت مى آورد و مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۴ پروردگارت چنين و چنان دستورت داده ، و رسول در عين حال نبى هم هست . و اما «نبى » فرشته اى را که بر او نازل مى شود نمى بيند بلکه فرشته ، پيام الهى را به قلبش مى اندازد و نبى در حال گرفتن پيام حالتى چون بيهوشى به خود مى گيرد و مطلب را در خوابش مى بيند، عرضه داشتم : پس از کجا مى فهمد که اين را که مى بيند از ناحيه خدا و حق است ؟ فرمود: خداى تعالى برايش مشخص مى کند، بطورى که يقين مى کند که آنچه مى بيند حق است ، ولى فرشته را به عيان نمى بيند. و اما «محدث » کسى است که صدائى را مى شنود ولى شاهدى را يعنى صاحب صدا را نمى بيند. مؤ لف قدس سره : اين روايت را صاحب کافى نيز از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده و اينکه فرمود: «شاهدى را نمى بيند»، معنايش اين است که صاحب صدا را حاضر نمى بيند که در حقيقت کلمه «شاهدا» مفعول فعل «نمى بيند» است ، ممکن هم هست مفعول نباشد بلکه حال باشد از فاعل «نمى بيند» و معنايش اين باشد که محدث در حالى که خود شاهد است کسى را نمى بيند. فرق ميان نبى ، رسول و محدث و باز در همان کتاب از بريد از امام باقر و امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ضمن حديثى در پاسخ بريد که پرسيد: «رسول »، «نبى » و «محدث » چه معنا دارد؟ فرمود: «رسول » آن کسى است که فرشته برايش ظاهر شده ، با او سخن مى گويد، ولى «نبى » در خواب مى بيند، و چه بسا نبوت و رسالت در يک فرد جمع مى شود. و اما محدث آن کسى است که صوت را مى شنود ولى صورت فرشته را نمى بيند، مى گويد: عرضه داشتم : خدا اصلاحت کند، از کجا مى فهمد آنچه در خواب ديده ، حق و آن شخص فرشته است ؟ فرمود: خداى تعالى او را موفق به تشخيص آن مى کند تا او را بشناسد و اين را هم بدان که خداى تعالى کتب آسمانى را با کتاب آسمانى شما (قرآن ) ختم کرده و نبوت را با فرستادن پيامبرتان ختم فرموده «تا آخر حديث ». و نيز در آن کتاب از محمد بن مسلم روايت کرده که گفت : نزد امام صادق سخن از «محدث » را پيش کشيدم ، مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۵ فرمود: محدث صوت فرشته را مى شنود ولى صورت او را نمى بيند، عرضه داشتم : خدا اصلاحت کند از کجا مى فهمد که کلامى که شنيده ، کلام فرشته است ؟ فرمود: خداى تعالى سکينت و آرامشى به او مى دهد که با آن ، فرشته را از غير فرشته تشخيص مى دهد. على (ع ) محدث بود و نيز در آن کتاب است که ابى بصير از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: على (عليه السلام ) محدث بود، سلمان هم محدث بود، مى گويد: عرضه داشتم : نشانه محدث چيست ؟ فرمود: اين است که فرشته بر او نازل مى شود و مطلب را به دل او مى اندازد که مثلا چنين و چنان شده و يا چنين و چنان بايد کرد. و نيز در کافى از حمران بن اعين روايت کرده که گفت : امام ابى جعفر باقر (عليه السلام ) به من خبر داد: که على (عليه السلام ) محدث بود، اين گذشت تا آنکه اصحاب و (پيروان مکتب تشيع ) مرا ديدند و سفارش ‍ کردند که هيچ چيزى از امام نپرس ، تا اين سؤ ال ما را با جنابش در ميان بگذارى و جوابش را بگيرى و آن سؤ ال اين است که چه کسى با على (عليه السلام ) حديث و گفتگو مى کرد، چيزى نگذشت که اتفاق افتاد آن جناب را ملاقات کردم ، عرضه داشتم : به خاطر داريد که به من فرموديد على محدث بود؟ فرمود: آرى ، عرضه داشتم : چه کسى با او حديث مى کرد؟ فرمود: فرشته ، پرسيدم : يعنى مى فرمائى معتقد باشم به اينکه على نبى و يا رسول است ؟ فرمود: نه ، بلکه درباره على (عليه السلام ) همان را بگو و معتقد باش که درباره آن رفيق در بارى سليمان (عليه السلام ) مى گوئى (که به يک چشم بر هم زدن تخت بلقيس را از شهر سبا تا به حضور سليمان آورد) و همان را معتقد باش که درباره رفيق و همسفر موسى (عليه السلام ) معتقدى (که اعمالى انجام داد که موسى از تاءويل آنها عاجز ماند) و همان را بگو که درباره ذى القرنين مى گوئى (که کارهائى مى کرد که از بشر عادى ساخته نيست ) مگر نشنيده اى که شخصى از على (عليه السلام ) پرسيد: آيا ذو القرنين پيغمبر بود؟ در پاسخ فرمود: نه ، ولى بنده اى بود که خدا را دوست مى داشت و خداى تعالى هم او را دوست مى داشت ؟ براى خدا خيرخواهى مى کرد، خدا هم خير او را مى خواست ، على (عليه السلام ) هم چنين بنده اى بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۶ مؤ لف قدس سره : روايات در معناى محدث از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) بسيار زياد است ، صاحب کتاب بصائر الدرجات و صاحب کافى و صاحب کنز و صاحب اختصاص و مؤ لف ينى ديگر آن روايات را در کتب خود آورده اند، در روايات اهل سنت نيز يافت مى شود. مطالبى پيرامون «وحى » و واژه «محدث » در اين روايات فرق ميان نبى و رسول و محدث را بيان نمود، ما نيز در سابق آنجا که فرق ميان نبى و رسول را بيان مى کرديم گفتيم : وحى به معناى سخن گفتن خداى سبحان با بنده اى از بندگان خويش است و اين سخن گفتن (چه با حضور و رو در رو قرار گرفتن فرشته باشد و چه بدون حضور فرشته و به صرف افتادن در دل و رسيدن به گوش باشد)، باعث علم يقين رسول و نبى مى شود، علم به نفس ذاته ، بدون اينکه در تشخيص اينکه اين سخن از خدا است يا از شيطان احتياجى به حجت داشته باشد، پس داستان وحى و القائات الهيه نظير علوم بديهى و مانند: يک ، نصف دو است ، مى باشد که در علم پيدا کردن به آن احتياج به رديف کردن مقدمات منطقى و امثال آن نيست . و اما خواب ديدن اولياى خدا به طورى که روايات تفسيرش کرده ، به معنائى است غير خواب ديدن معمولى ما افراد معمولى ، چون ما نيز در عالم خواب شبانه و يا روزانه خود چيزهائى مى بينيم ولى هيچگونه حجيت ندارد، بلکه خواب اولياى خدا چيزى شبيه بيهوشى است که حواس ولى خدا سکونتى پيدا مى کند و در آن هنگام آنچه را که مى بينند نظير چيزهائى است که ما در بيدارى مشاهده مى کنيم و بعد از مشاهده آنچه مشاهده کردند خداى عزوجل يقين بر دل آنان افاضه نموده ، درکشان را تسديد و استوار مى کند، در نتيجه يقين مى کنند که واسطه و صدا از ناحيه خداى سبحان است و شيطان در دلشان تصرف نکرده . و اما عنوان محدث از تحديث گرفته شده ، و تحديث عبارت است از اينکه صداى فرشته را بشنود ولى خود او را نبيند، و اين شنيدن هم شنيدن با گوش ظاهر نيست بلکه با گوش باطن و قلب است و نيز از قبيل خطور کردن خاطره اى در دل نيست تا عرفا شنيدن صوت شمرده شود، الا به عنايتى مجازى ، آن هم مجاز دوراز فهم . و به همين جهت مى بينيد که روايات در معرفى تحديث دو جمله آورده اند: يکى شنيدن صوت و ديگرى افتادن در قلب و با اينکه هيچيک از اين دو عنوان از نظر لغت «تکليم » و تحديث و گفت و شنود، نيست مع ذلک آن را تحديث و تکليم خوانده اند، پس محدث با فتحه «دال » صوت فرشته را در تحديثش مى شنود و با گوش خود فرا مى گيرد، نظير آنچه ، از صداهاى کلام معمولى و ساير صوتها عالم ماده را مى شنويم و يا به ديگران مى شنوايانيم با اين تفاوت که آنچه را محدث مى شنود غير محدث نمى شنود و به همين جهت است که گفتيم اين شنيدن امرى قلبى است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۷ تشخيص القائات رحمانى از شيطانى مستند به تاءييد الهى است و خارج از معيارهاىمعمولى تشخيص است و اما تشخيص و علم محدث به اينکه آنچه مى شنود گفتار فرشته است نه القائات شيطانى ، امرى است که خارج از معيارهاى معمولى تشخيص است ، بلکه با تاءييدى از ناحيه خداى سبحان و تسديد او است ، همچنانکه مضمون روايت محمد بن مسلم که گذشت آن را تاءييد مى کند، چون در آن روايت آمده بود: «خداى تعالى سکينت و آرامشى به او مى دهد که با آن فرشته را از غير فرشته تشخيص ‍ مى دهد» و توضيحش اين است که القاى شيطانى دو جور تصور مى شود: يکى اينکه اين القا مطلبى باطل و به همان صورت باطلش ‍ باشد، که معلوم است انسان مؤ من به خوبى آن را تشخيص مى دهد که سخن ملائکه مکرمين نمى تواند باشد، ملائکه اى که خداى تعالى در معرفتشان فرموده : «لا يعصون اللّه ما امرهم »، و يا باطل در صورت حق است و معلوم است که باطل لوازمى که دارد نيز باطل است ، در اينجا نور الهى که همواره ملازم بنده مؤ من خدا است ، حال آن باطل را براى مومن روشن مى سازد که آيه شريفه : «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس »، بيانگر اين نور است ، ولى در عين حال نزعه شيطان و وسوسه او بى اضطراب هم نيست و قلب را دچار تزلزل مى سازد، همچنانکه ياد خدا و سخن او از وقار و سکينت و اطمينان خاطر خالى نيست ، همچنانکه قرآن کريم درباره اضطراب آوردن وسوسه شيطان مى فرمايد: «ذلکم الشيطان يخوف اوليائه » و درباره ياد خدا و ذکر او مى فرمايد: «الا بذکر اللّه تطمئن القلوب » و نيز درباره اولى فرموده : «ان الذين اتقوا اذا مسهم طائف من الشيطان تذکروا فاذا هم مبصرون ». پس سکينت و طماءنينه در هنگام ملهم شدن انسان به يک الهام ، حال چه اينکه به صورت سخنى باشد که گويا کسى به گوش انسان مى خواند و يا قلبى باشد که به دل خطور کند، خود دليل بر اين است که آن سخن و اين خطور القائات رحمانى است نه شيطانى ، همچنانکه اضطراب و قلق در هنگام ملهم شدن آدمى به آن قسم الهام ، دليل است بر اينکه القاء مذکور از القائات شيطانى است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۸ مساءله عجله کردن در امور و جزع و بى تابى نمودن در احتمال خطر و خفت در عقل در موقع شادى و يا اندوه و امثال اين عوارض ، نيز نشان همين القائات شيطانى است . توضيح اينکه : «محدث صوت فرشته را مى شنود ولى فرشته را نمى بيند» و اما اينکه در روايات آمده بود که محدث صوت را مى شنود ولى فرشته را نمى بيند، بايد حمل کرد بر اين جهت ، نه اينکه جمع بين دو معنا يعنى هم ديدن و هم صوت را شنيدن محال است و خلاصه اينکه ملاک در محدث بودن يک انسان اين است که صداى هاتف غيبى را بشنود و لازم نيست که حتما صاحب صدا را هم ببيند و اگر اتفاق افتاد که در حين شنيدن صوت ، فرشته را هم ديد از اين باب نيست که چون محدث بوده فرشته را ديده ، نه ، لازمه محدث بودن ديدن فرشته نيست ، اين را بدان جهت گفتيم که آيات قرآنى صريح است در اينکه مريم روح را به صورت بشرى تمام عيار مشاهده کرد و در حين گفتگو او را مى ديد، مثلا فرموده : «فارسلنا اليها روحنا، فتمثل لها بشرا سويا،قالت اعوذ بالرحمن منک ان کنت تقيا، قال انى رسول ربک لاهب لک غلاما زکيا»،(بطورى که ملاحظه مى کنيد آيه شريفه صريح در اين است که مريم شخصى را به شکل بشر ديده و با او سخن گفته است ) و يا درباره همسر ابراهيم (عليه السلام ) در داستان بشارت به فرزند دار شدنش ‍ فرموده : «و لقد جاءت رسلنا ابراهيم بالبشرى ، قالوا: سلاما قال سلام ... و امراته قائمة فضحکت ، فبشرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب ، قالت يا ويلتى ءالد و انا عجوز، و هذا بعلى شيخا، ان هذا لشى ء عجيب ، قاتوا اتعجبين من امر اللّه رحمت اللّه و برکاته عليکم اهل البيت ، انه حميد مجيد. البته در اينجا وجه ديگرى نيز هست و آن اين است که مراد امام در روايت از کلمه ((معاينه - مشاهده » که آن را در مورد محدث نفى کرده ، مشاهده حقيقت فرشته باشد نه ممثل شده او، و بخواهد بفرمايد شخص محدث حقيقت فرشته را نمى بيند، (و اما ممثل شده او را مى بيند، و آيات شريفه قرآن هم بيش از ديدن مثال فرشته را درباره مريم و همسر ابراهيم اثبات نمى کند ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۴۹ باز وجه سومى هست که آن را بعضى ها احتمال داده اند و آن اين است که مراد از معاينه اى که در روايت نفى شده ، معاينه وحى تشريعى باشد، خواسته است بفرمايد: محدث فرشته اى را که احکام شرعيه را نازل مى کند نمى بيند، براى اينکه خداى تعالى خواسته است مقام تشريع کنندگان از انبيا و رسولان محفوظ باشد و به دست هرکسى حکم شرعى نازل نکند، ليکن اين احتمال بعيد است که منظور از عبارت : «ولى فرشته اى را نمى بيند»، اين باشد که شريعت بر او نازل نمى شود. رده:تفسیر المیزان