المیزان جلد۳ بخش۲۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۰
سوره آل عمران آيات ۶۳ - ۶۱
فَمَنْ حَاجَّک فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکمْ وَ نِساءَنَا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنفُسنَا وَ أَنفُسکُمْ ثُمَّ نَبْتهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَت اللَّهِ عَلى الْکذِبِينَ(۶۱)
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصص الْحَقُّ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۶۲)
فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمُ بِالْمُفْسِدِينَ(۶۳)
«ترجمه آیات»
پس هرکس با تو درباره بندگى و رسالت عيسى (عليه السلام ) مجادله کرد بعد از علمى که از مطلب يافتى ، به ايشان بگو بيائيد ما فرزندان خود، و شما فرزندان خود را، ما زنان خود و شما زنان خود را، ما نفس خود، و شما نفس خود را بخوانيم و سپس مباهله کنيم و دورى از رحمت خدا را براى دروغگويان که يا مائيم ، يا شما، درخواست کنيم (۶۱)
اين داستان که از مريم آورديم تنها داستانهاى صحيح و حق در مورد مريم و عيسى (عليهماالسلام ) است و هيچ معبودى به جز اللّه نيست و تنها عزيز و حکيم اللّه است (۶۲)
حال اگر با دعوت به مباهله باز هم اعراض کردند بدانيد که خدا داناى به مفسدين است (۶۳).
«بیان آیات»
فَمَنْ حَاجَّک فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ
حرف «فا» که بر سر اين آيه در آمده مى رساند مضمون آيه که دعوت به مباهله است ، نتيجه گيرى و تفريع بر تعليم الهى است که در دو آيه قبل خاطر نشان نموده ، فرمود: «ذلک عليک ...»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۱
اين داستان عيسى (عليه السلام ) بر تو تعليم کرديم از آيات ما و ذکر حکيم است . و در آيه بعدش مطلب را با جمله : «حق از ناحيه پروردگار تو است »، پس از مرددين مباش تاکيد، و ختم کرد. و در آيه مورد بحث آن تعليم الهى را با بيانى واضح تر بيان مى کند. و چه بيانى روشن تر از مباهله و ضمير کاف خطاب «تو» در اين آيه به عيسى (عليه السلام ) و يا به حق نامبرده در آيه قبل بر مى گردد.
بيان آيه قبلى از خداى تعالى با اينکه بيانى الهى بود و شکى باقى نمى گذاشت ، علاوه بر آن ، مشتمل بود بر برهانى ساطع ، بر آن حقيقتى که آيه : «ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم » برهان ساطع ديگرى بر آن بود، پس علمى که در جمله : «من بعد ما جاءک من العلم » آمده ، علمى است که هم از راه وحى الهى حاصل مى شود و هم از راه برهان ، پس اثر اين علم بايد هم در رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) حاصل شود و هم در هر شنونده اى ديگر در غير رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، بنابراين اگر فرض کنيم شنونده اى در داستان عيسى (عليه السلام ) شک کند از اين جهت که دليل بر آن وحى الهى است ، از اين جهت که برهانى ساطع و عقل فهم بر آن قائم است ، نمى تواند شک کند، و چه بسا به خاطر افاده همين نکته بوده که فرمود: «من بعد ما جاءک من العلم » و نفرمود: «من بعد ما بيناه لهم »، چون اگر اينطور فرموده بود از دليل اول يعنى وحى الهى سکوت کرده بود و اما با آوردن جمله اول فهماند دليل بر حقانيت داستان علم است و دليل آن علم دو تا است : يکى وحى و ديگرى برهان عقلى .
البته در اين ميان نکته اى ديگر هست و آن اينکه آوردن تعبير اول و به رخ کشيدن علم مايه دلخوشى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است و اينکه او به اذن خدا غالب و پروردگارش ياور او است و به هيچ وجه از نصرتش دريغ نمى دارد، چون همو بود که علم به داستان عيسى (عليه السلام ) را به وى ارزانى داشت .
فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکمْ وَ نِساءَنَا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنفُسنَا وَ أَنفُسکُمْ
ضمير متکلم مع الغير «نا ما» در کلمه «ندع » با همين ضمير در کلمات «ابنائنا» و «نسائنا» و «انفسنا» تفاوت دارد، اولى به دو طرف متخاصم ، يعنى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و بزرگان نجد که مسيحى بودند برمى گردد و آن سه ضمير ديگر به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و همراهانش ، و به همين جهت کلام آيه در اين معنا است که فرموده باشد بيائيد تا ابناء و نساء و انفس را بخوانيم و آنگاه ما ابناء و نساء و انفس خود را و شما هم ابناء و نساء و انفس خود را دعوت کنيد...، بنابراين در کلام اختصار گوئى لطيفى بکار رفته و مصدر «مباهله » که فعل «نبتهل » مضارع آن است به معناى ملاعنه است ، يعنى لعنت کردن يکديگر، هر چند که در خصوص آيه به معناى چيزى نظير محاجه بين شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و بين بزرگان نصارا است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۲
ولى تعميم دادن دعوت به فرزندان و زنان براى اين بوده که اين احتجاج اطمينان آورتر باشد، چون وقتى کسى زن و بچه خود را هم نفرين کند، طرف مقابلش مى فهمد که او به صدق دعوى خود ايمان کامل دارد، براى اينکه خداى تعالى محبت به زن و فرزند و شفقت بر آنان را در دل هرکسى قرار داده ، بطورى که هر انسانى حاضر است با مايه گذاشتن جان خود، آنان را از خطر حفظ کند و براى حفظ آنان و در راه حمايت و غيرت و دفاع از آنان دست به کارهاى خطرناک مى زند، ولى حاضر نيست براى حفظ خود، ايشان را به خطر بيندازد و عينا به همين جهت است که مى بينيم در آيه شريفه فرزندان را اول و زنان را دوم و خويشتن را در مرحله سوم ذکر کرده ، چون محبت انسان نسبت به فرزندان شديدتر و با دوام تر است .
و از اينجا روشن مى گردد اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از جمله «ندع ابنائنا و ابناءکم ...» اين است که بيائيد ما زن و بچه و خود شما را نفرين کنيم و شما زن و بچه و خود ما را نفرين کنيد، تفسير درستى نيست ، براى اينکه اينطور معنا کردن آن نکته اى را که ، براى تشريک زن و بچه خاطرنشان کرديم باطل مى سازد.
و اينکه بطور تفصيل موارد را يکى يکى شمرده ، خود دليلى ديگر است بر اينکه پيشنهاد کننده سخت به دعوت خود ايمان و به حق اعتماد و خاطر جمعى داشته ، کانه پيشنهاد مى کند اى مسيحيان بيائيد همگى ما و همگى شما يکديگر را نفرين کنيم ، تا لعنت بر دروغگويان شامل همه ما و يا شما شود، بطورى که لعنت شامل حال زن و فرزند ما هم بشود و در نتيجه نسل دروغگو از روى زمين برچيده شود و اهل باطل ريشه کن شوند.
پاسخ به اين توهم که آيه مباهله نمى تواند در شاءن على و فاطمه و حسنين (ع )نازل شده باشد
با اين بيان پاسخ از اشکالى که در ذيل آيه شده روشن مى شود و آن اشکال اين است که گويا گفته باشند اين آيه نمى تواند در شاءن على و فاطمه و حسنين عليهم السلام نازل شده باشد، براى اينکه لفظ جمع وقتى استعمال مى شود که حداقل سه عدد مصداق داشته باشد و کلمه نساء بر يک تن - فاطمه س - صادق نيست و کلمه «ابناء» در مورد حسنين (عليهماالسلام ) که دو تن هستند استعمال نمى شود، و همچنين استعمال کلمه «انفس » بر يک تن - على (عليه السلام ) - صحيح نيست و اما پاسخش اين شد که صدق کلام موقوف بر متعدد بودن ابناء و بسيار بودن نساء و انفس نيست ، چون گفتيم : مقصود نهائى از اين نفرين اين است که يکى از دو طرف با همه نفراتش از صغير و کبير و مرد و زن براى هميشه هلاک گردد، مفسرين هم اتفاق دارند و روايات هم متفقند، تاريخ هم مويد است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، وقتى براى مباهله حاضر مى شد احدى به جز على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) را با خود نياورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۳
پس از ناحيه آن جناب کسى حضور به هم نرسانيد مگر دو نفس ، و دو ابن و يک زن و با آوردن اينان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، امر پروردگارش را امتثال نمود.
علاوه بر اينکه اصولا مراد از لفظ آيه امرى است ، و مصداقى که حکم آيه به حسب خارج منطبق بر آن است امرى ديگر، و اين بار اول نيست که خداى تعالى حکم يا وعده و وعيد را که بر حسب خارج با يک نفر منطبق است بطور دسته جمعى حکايت مى کند، مثلا با اينکه فرد معينى زن خود را ظهار کرده بود و آيه در شاءن او نازل شده بود مى فرمايد: «الذين يظاهرون منکم من نسائهم ما هن امهاتهم ...» باز درباره همان يک فرد بصورت دسته جمعى مى فرمايد: «و الذين يظاهرون من نسائهم ثم يعودون لما قالوا»، و درباره شخص واحدى که گفته بوده خدا فقير و من توانگرم ، به صورت دسته جمعى فرموده : «لقد سمع اللّه قول الذين قالوا ان اللّه فقير و نحن اغنياء»، و در پاسخ شخص واحدى که پرسيده بود چگونه انفاق کنيم ؟ به صورت دسته جمعى فرمود: «يسئلونک ما ذا ينفقون ؟ قل العفو» و از اين قبيل آيات بسيارى که به لفظ دسته جمعى نازل شده ، در حالى که مصداق خارجيش به حسب شاءن نزول فرد معينى بوده .
ثُمَّ نَبْتهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَت اللَّهِ عَلى الْکذِبِينَ
مصدر «ابتهال » که باب افتعال است از ثلاثى «با -ها - لام » گرفته شده و مصدر «بهل » به فتحه اول و هم به ضمه آن به معناى لعنت است ، اين اصل معناى کلمه است ، ولى بعدها در مطلق دعا و درخواست زياد شد، البته دعائى که با اصرار و سماجت صورت بگيرد.
و جمله : «فنجعل لعنت اللّه على الکاذبين » اين جمله به منزله بيانى است براى ابتهال ، و اگر فرموده : «فنجعل »، لعنت خدا را بر دروغگويان قرار بدهيم و نفرموده : «فنسئل »، (و از خدا لعنت را براى دروغگويان درخواست کنيم )، براى اين بود که اشاره کند به اينکه اين نفرين درگير است ، چون باعث مى شود حق از باطل ممتاز گردد و خلاصه روشن شدن حق از باطل فعل بستگى دارد به درگير شدن اين نفرين و چون درگيريش به اين جهت حتمى است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۴
اينطور تعبير کرد که «لعنت را بر دروغگو قرار دهيم » و نفرمود: «درخواست کنيم » چون استجابت شدن و نشدن درخواست معلق است .
«الکاذبين » اين کلمه به خاطر اينکه در سياق عهد واقع شده الف و لام آن ، الف و لام عهد است ، يعنى همان دروغگويان معهود، نه استغراق و يا جنس و نمى خواهد بفرمايد تمام دروغگويان دنيا و جنس آنان را نفرين کنيم ، بلکه دروغگويانى را نفرين کنيم که در اين ماجرا در يکى از دو طرف مباهله قرار دارند، يا در طرف «اسلام » و يا در طرف «مسيحيت » قرار گرفته اند، اسلام مى گفت : هيچ معبودى غير خدا نيست و عيسى (عليه السلام ) بنده خدا و رسول او است ، مسيحيت مى گفتند: عيسى خودش اللّه و يا پسر اللّه است و يا اللّه سومى از سه خدا است .
اهل بيت پيامبر(صلوات اللّه عليهم ) در دعوى و دعوترسول اللّه شريک بودند و اين ازبزرگترين مناقب است
و بنابراين پس اين معنا روشن است که اگر ادعا و مباهله اى بر سر آن ، بين شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و بين جمعيت نصارا بود يک طرف شخص واحد و طرف ديگر جمعيتى بود، لازم بود در آيه تعبيرى بياورد که قابل انطباق بر مفرد و جمع باشد، مثلا بفرمايد: «فنجعل لعنه اللّه على من کان کاذبا»، (لعنت خدا را بر کسى قرار دهيم که دروغگو بوده باشد)، ولى اينطور نفرموده ، معلوم مى شود دروغگوئى که نفرين شامل حالش مى شود جمعيتى است که در يک طرف اين محاجه قرار گرفته ، حال يا در طرف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و يا در طرف نصارا، و اين خود دليل بر اين است که همه حاضران در مباهله ، شريک در ادعا هستند، چون کذب همواره در ادعا است ، پس هرکس که با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بوده ، يعنى على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) در دعوى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و در دعوتش شريک بودند و اين از بالاترين مناقبى است که خداى تعالى اهل بيت پيامبرش (عليهم السلام ) را به آن اختصاص داده ، همچنانکه مى بينيم در آيه شريفه از اهل بيت تعبير به «انفس » و «نساء» و «ابناء» کرده يعنى اين چند تن را از ميان همه مردان و زنان و فرزندان خصوص اهل بيت را جان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و زنى که منتسب به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است و فرزندان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) خوانده .
حال اگر بگوئى همين چند سطر قبل ، خودت گفتى که اطلاق لفظ «جمع » در مورد مفرد در قرآن کريم بسيار است و در آيه مورد بحث هم کلمه جمع (نساء) را بر فاطمه (عليهاالسلام ) اطلاق کرده ، پس چه مانعى دارد که استعمال لفظ «کاذبين » را هم به همين نحو در يک فرد، صحيح بدانيم يعنى بگوئيم در طرف مسيحيت منظور همه آن دروغگويان است و در طرف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) شخص آن جناب ، که بنابراين ديگر على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) شريک در دعوى و در نتيجه شريک در نفرين نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۵
در پاسخ مى گوئيم : مقام آن آيات که از يک نفر تعبير به جمع آورده ، با مقام آيه مورد بحث فرق دارد و آن اين است که در آياتى که لفظ «جمع » را در مورد «مفرد» اطلاق کرده ، براى اين بوده که فرد دخالت بخصوصى نداشته ، و آنچه از آن فرد سر زد ممکن است از ديگران هم سر بزند، پس ديگران هم در آن عمل و در ملحق شدن به مورد آيه شريک آن فردند، پس بايد لفظ را جمع بياورد تا اگر ديگران هم خواستندآن عمل را انجام بدهند حکمش را بدانند و اما در جائى که ممکن نيست عمل مورد نظر از ديگران نيز سر بزند و عمل مورد آيه چيزى نيست که براى ديگران هم پيش بيايد، بدون شک نبايد لفظ را جمع بياورد، مثل آيه شريفه : «و اذ تقول للذى انعم اللّه عليه و انعمت عليه امسک عليک زوجک و اتق اللّه »، و آيه شريفه : «لسان الذى يلحدون اليه اعجمى و هذا لسان عربى مبين » و آيه : «انا احللنا لک ازواجک اللاتى آتيت اجورهن - تا آنجا که مى فرمايد - و امراه مؤ منه ان وهبت نفسها للنبى ، ان اراد النبى ان يستنکحها خالصه لک من دون المؤ منين ».
آيه مورد بحث هم که راجع به مباهله است از اين قبيل آيات است ، چون مباهله رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) با نصاراى نجران چيزى نيست که جز در مورد خودش اتفاق بيفتد، پس اگر در همين مورد که اتفاق افتاده مدعيان در هر دو طرف به وصف جمع و چند نفرى نبوده باشند،نبايد مى فرمود: «کاذبين » (با صيغه جمع ).
حال اگر بگوئى نصارائى که به سوى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آمده بودند، همگى صاحب دعوى بودند و مى گفتند: مسيح ، اللّه و يا حداقل پسر اللّه و يا سومى از سوى خدا است و در اين دعوى هيچ فرقى بينشان نبود، مردانشان همين دعوى را داشتند، زنانشان هم همين دعوى را اظهار مى کردند، در جانب رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) هم همينطور بود، يعنى هم رسول خدا
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۶
(صلى اللّه عليه و آله ) مدعى بود به اينکه هيچ معبودى به جز اللّه نيست و عيسى بن مريم ، بنده و فرستاده خدا است و هم همه مؤ منين ، بدون اينکه اين دعوى در بين مؤ منين اختصاص به کسى داشته باشد، حتى اختصاص به رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) هم نداشت ، پس کسانى که با آن جناب براى مباهله آمدند، فضيلتى و مزيتى بر ساير مؤ منين نداشتند، بله تنها اين فرق را داشتند که رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) ايشان را به عنوان نمونه اى از مردان و زنان و کودکان مؤ منين همراه آورد، چون آيه فرموده بود از هر طايفه نمونه اى بياورد، علاوه بر اينکه آيه شريفه سخن از دعوت دارد نه از ادعا، و همراهان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به فرضى که در دعوت شرکت داشته باشند، در ادعا که شغل خاص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است شرکت نداشتند، در حالى که شما در چند سطر قبل گفتيد: (پس هرکس با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بوده يعنى على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) در دعوى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و در دعوتش شريک بودند).
در قضيه مباهله ، رسول خدا (ص ) اهل بيت خود را به عنوان نمونه هائى از مؤ منين همراهنبردبلکه به عنوان شرکاء خود در دعوت همراه برد
در پاسخ مى گوئيم : اگر آوردن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نامبردگان را به عنوان نمونه اى از مردان و زنان و کودکان مؤ منين مى بود، لازم بود حداقل دو نفر مرد و سه زن و سه فرزند همراه خود مى آورد تا فرمان : «انفسنا و نسائنا و ابنائنا» را امتثال کرده باشد، پس اگر از مردان تنها على (عليه السلام ) و از زنان تنها فاطمه سلام اللّه عليها و از فرزندان تنها حسنين (عليهم السلام ) را آورد، براى اين بود که آوردن همين ها مصحح صدق امتثال بوده ، به اين معنا که غير از نامبردگان کسى که شرکت دادنش امتثال امر خدا باشد نيافته .
و شما خواننده اگر در متن داستان دقت کنى خواهى ديد که وفد نجران براى اين از نجران به مدينه آمدند که در امر عيسى بن مريم با شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، معارضه و بحث و محاجه کنند، چون آن جناب ادعاى رسالت کرده بود و دعوت رسالت مستند به وحى قائم به آن جناب بود و اما پيروان و مؤ منين به وى دخالتى در اين ادعا نداشتند و مسيحيان نجران کار به کار آنان نداشتند، و مشتاق ديدار آنان نبودند تا رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) چند نفر را به عنوان نمونه به ايشان نشان بدهد، آيه شريفه هم که مى فرمايد: «فمن حاجک فيه من بعد ما جاءک من العلم »، خطاب را متوجه شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) مى کند، و همچنين در چند آيه قبل از اين که مى فرمايد:
«فان حاجوک فقل اسلمت وجهى لله و من اتبعن ...».
از اينجا روشن مى گردد که آوردن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) حضرات نامبرده را با خود عنوان آوردن نمونه اى از مؤ منين را نداشته ، چون مؤ منين بدان جهت که مؤ من بودند سهمى و
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۷
نصيبى از اين محاجه و مباهله نداشتند تا در معرض لعنت و عذاب (البته اگر دروغگو باشند) قرار بگيرند، پس رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آن چند نفر را که با خود آورد، از جهت صرف داشتن ايمان نبود بلکه از اين جهت بود که آن جناب يک طرف محاجه و ادعاى دو طرفه بود و بايد خودش را در معرض بلاى احتمالى (در صورت دروغگو بودن ) قرار بدهد. و اگر دعوى آنطور که قائم به شخص آن جناب بود به همراهانش قائم نبود، هيچ وجهى براى شرکت دادن آنان به نظر نمى رسيد، اگر به فرض محال در دعويش دروغگو و مستحق عذاب باشد، زن و بچه و دامادش چه گناهى دارند، پس اگر نامبردگان را شرکت داد از اين جهت بوده که دعويش قائم به خودش و به همين چند نفر يعنى دو فرزند و يک زن و يک مرد بوده ، نه اينکه اين چند نفر نمونه اى از همه پيروان مومنش باشند، پس اينکه ما در سابق گفتيم هم دعوتش قائم به خودش و اين چند تن بوده و هم دعويش ، درست گفتيم .
جواب به يک اشکال ديگر بر اينکه همراهى بارسول خدا (ص ) در مباهله ، فضيلت و منقبت است
از سوى ديگر نصارا هم که به قصد آن جناب به مدينه آمدند صرفا به خاطر اين نبوده که آن جناب معتقد و مدعى بوده که عيسى بن مريم بنده خدا و فرستاده او است ، بلکه براى اين بود که آن جناب هم خودش به اين اعتقاد معتقد بوده و هم نصارا را بدان دعوت مى کرده ، پس علت عمده حرکت نصارا از نجران به مدينه دعوى آن جناب نبوده ، بلکه دعوت وى به حضورشان براى احتجاج بوده ، پس حضور خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، و حضور نامبردگانى که با خود براى مباهله آورد، به خاطر دعوى و دعوت بود، پس ثابت شد که نامبردگان نيز شرکاى آن جناب در دعوت دينى بودند، همانطور که شرکايش در دعوى مباهله بودند.
حال اگر بگوئى : گيرم که آمدن نامبردگان به خاطر اين بوده که ايشان از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بودند و اين صفت منحصر در ايشان بوده و هيچيک از مؤ منين اين خصيصه را نداشته اند، ليکن ظاهر امر - البته ظاهر از حيث عادت جارى - اين است که وقتى آدمى عزيز و پاره جگر خود (اعم از زن و مرد و فرزند) را در معرض خطر و هلاکت قرار مى دهد، همين عملش دليل بر اين است که وى اطمينان دارد به اينکه خطرى عزيزانش را تهديد نمى کند و به سلامت و عافيت و مصونيت آنان اعتماد دارد، پس شرکت دادن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) عزيزان و پاره هاى جگر خود را در مباهله بيش از اين معنا را نمى رساند، نه دلالتى بر شرکت آنان در دعوت دارد و نه دلالتى بر منقبت و فضيلتشان ، آيه شريفه و عمل رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) اصلا ساکت از اين جهت است .
در پاسخ مى گوئيم بله ، صدر آيه بر بيش از آنچه تو گفتى دلالت ندارد و به قول تو تنها اين معنا را مى رساند که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به صدق دعوى خود ايمان ، و در نتيجه به
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۸
سلامتى و عافيت پاره هاى جگرش اطمينان داشته و ليکن توجه فرمودى که ذيل آيه يعنى جمله : «على الکاذبين » دلالت دارد بر اينکه در يکى از دو طرف مباهله و محاجه دروغگويانى هستند و قطعا بايد بوده باشند و اين تمام نمى شود مگر به اينکه در هر يک از دو طرف جماعتى صاحب دعوت باشند، حال چه راستگو و چه دروغگو، پس اين جمله ثابت مى کند کسانى که با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بودند شريک با او در دعوى و دعوت بوده اند که بيانش گذشت ، پس ثابت شد که حاضرين در مباهله همگيشان صاحب دعوى و دعوت و شرکاى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در اين معنا بوده اند.
تبليغ و دعوت ، عين نبوت و بعثت نيست و لازمه شرکت در دعوى و دعوت پيامبر (ص )شريک بودن در نبوت آن جناب نيست
حال اگر بگوئى لازمه اينکه گفتى : «حاضرين با آن جناب ، شرکاى در دعوى و دعوت آن جناب بوده اند» اين است که در نبوت هم شريک آن جناب باشند.
در پاسخ مى گوئيم : خير چنين لازمه اى وجود ندارد و ما در سابق يعنى در تفسير آيه (۲۱۳)، از سوره بقره در جلد دوم عربى اين کتاب ، بحثى پيرامون مسائل نبوت گذرانديم و در آنجا گفتيم که تبليغ و دعوت عين نبوت و بعثت نيست ، هر چند از شؤ ون و لوازم آن ، و از مناصب و مقامات الهيه اى است که شخص نبى متقلد آن مى شود و به همين جهت منافات ندارد که اين منصب به امرى و فرمانى جداگانه به غير شخص نبى نيز داده شود، همچنانکه در سابق يعنى در تفسير آيه : (۱۲۴) از سوره بقره در جلد اول عربى اين کتاب آنجا که بحثى پيرامون مساءله امامت داشتيم خاطرنشان کرديم : که مساءله دعوت و تبليغ عين امامت هم نيست هر چند که به وجهى از لوازم آن هست .
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصص الْحَقُّ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ
کلمه «هذا» اشاره است به داستانهائى که از عيسى (عليه السلام ) گذشت و اساس آيه بر قصر قلب است و معنايش اين است که تنها اين مطالبى که ما درباره عيسى (عليه السلام ) گفتيم حق است ، نه آنچه نصارا درباره آن جناب ادعا مى کند.
و اينکه حرف «ان » و حرف «لام » و ضمير منفصل «هو» را در آيه آورده ، براى اين بوده که مطلب را بطور کامل تاکيد و در نتيجه رسول گراميش را دلگرم و در اقدام به امر مباهله تشجيع کند تا با ايمان کامل و يقين و بصيرت و وثوق به وحيى که خداى تعالى بر او نازل فرموده اقدام نمايد و به دنبال اين تاکيد براى بار دوم با ذکر حقيقت از راه ذکر لازمه آن ، مطلب را تاکيد نموده و فرمود: «و ما من اله الا اللّه »، چون مفاد اين جمله لازمه حق بودن داستانهاى مذکور است ، (و داستانهاى مذکور در صورتى که حق باشد، بزرگترين دليل بر يکتائى معبود و توحيد ربوبيت «مترجم »).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۵۹
وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ...
اين جمله عطف است بر اول آيه و با تاکيد شديدى که دارد، دلگرمى ديگرى و تشجيع ديگرى است نسبت به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) مى فرمايد: خداوند از نصرت حق و تاءييد آن عاجز نيست و از اين کار نه غافل مى ماند و نه با سرگرمى به کار ديگران را مهمل مى گذارد و نه از آن بى خبر مى شود، براى اينکه او عزيز است ، (و کسى که عزت مطلقه دارد از آنچه اراده کند عاجز نمى شود) و هم حکيم است (و کسى که حکمت مطلقه دارد نه دچار جهل مى شود و نه در چيزى اهمال مى ورزد)، پس چنين خداى عزيز و حکيمى معبود حق است ، نه آن خدايان که اوهام دشمنان حق براى خود تراشيده اند.
از همين جا روشن مى شود که چرا اين دو نام از ميان همه اسماى خداى تعالى در اين آيه آمد و اينکه زمينه گفتار در اين آيه زمينه قصر قلب و يا قصر افراد است که معناى اين دو اصطلاح در ساير مجلدات فارسى اين تفسير گذشت .
فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمُ بِالْمُفْسِدِينَ
از آنجائى که غرض از محاجه و همچنين غرض از مباهله به حسب حقيقت اظهار حق بود، قهرا تصور معقول نمى رفت که کسى که به دنبال همين غرض است از راه آن منحرف شود، پس اين مسيحيان نجران اگر با اين مباهله بخواهند حق را اظهار کنند و مى دانند که خداى تعالى ولى حق است و حاضر نيست حق از بين برود و ضعيف گردد، قهرا از حق روى نمى گردانند و اگر ديديم از حق روى گرداندند، بايد بفهميم که منظورشان از محاجه و مباهله ظهور حق نبوده ، بلکه منظورشان اين است که به حسب ظاهر غلبه کنند و دين خود و وضع حاضر و سنت هاى ديرينه خود را حفظ نمايند، سنت هائى که بر پيروى آن عادت کرده اند، پس منظورشان همان هوا و هوس هائى است که به زندگيشان شکل داده ، نه زندگى صالحه اى که با حق و با سعادت واقعيشان انطباق دارد، پس اگر حق را نپذيرفتند بايد فهميد که در پى اصلاح نيستند بلکه مى خواهند با به تباه کشيدن زندگى سعادتمندانه ، دنيا را به فساد بکشانند، پس علت اعراضشان اين است که مفسدند.
از اينجا روشن مى شود که در جمله جزاء سبب جاى مسبب ، يعنى «افساد» جاى «علت افساد» نشسته و آن علت اين است که نمى خواهند حق ظاهر گردد و اين جزاء متضمن وصف علم است ، چون مى فرمايد: «فان اللّه عليم »، آنگاه با آوردن کلمه : «ان » جمله را تاکيد مى کند تا بفهماند اين صفت مفسده گرى در دلهايشان هست و در قلوبشان ريشه کرده و با فهماندن اين نکته اشاره مى کند به اينکه مسيحيان ياد شده به زودى از پذيرش مباهله طفره
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۰
مى روند و به هيچ وجه آن را قبول نمى کنند و اتفاقا همينطور شد که اشاره فرموده بود و مسيحيان با عمل خود اين اشعار آيه را تصديق کردند.
بحث روايتى (رواياتى درباره : محاجه پيامبر (ص ) با نصاراى نجران و داستان مباهله وانطباق آيه مباهله با اهل بيت رسول اللّه (ص )...)
در تفسير قمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: نصاراى نجران وقتى براى وفد و شرفيابى حضور رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) حرکت مى کردند، سه نفر از بزرگانشان به نام اهتم و عاقب و سيد با آنان همراهى نمودند، در مدينه وقتى موقع نمازشان رسيد، ناقوس نواخته به نماز ايستادند، اصحاب رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) عرضه داشتند: يا رسول اللّه اين مسجد تو است ، مسجد اسلام است ، چرا بايد در اينجا ناقوس بنوازند؟ رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: کارى به کارشان نداشته باشيد، بعد از آنکه از نمازشان فارغ شدند، به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نزديک شده ، پرسيدند: مردم را به چه دينى دعوت مى کنى ؟ فرمود: به شهادت دادن به اينکه جز اللّه معبودى نيست و اينکه من فرستاده خدايم و اينکه عيسى (عليه السلام ) بنده اى است مخلوق که مى خورد و مى نوشيد و سخن مى گفت پرسيدند: اگر مخلوق و بنده بود پدرش که بود؟، در اينجا به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) وحى شد که به ايشان بگو: شما درباره آدم چه مى گوئيد؟ آيا بنده اى مخلوق بود، مى خورد و مى نوشيد و سخن مى گفت و عمل زناشوئى انجام مى داد يا نه ؟ رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) همين سوالات را از ايشان کرد، جواب دادند: بله بنده اى مخلوق بود و کارهائى که برشمردى مى کرد، فرمود: اگر بنده بود و مخلوق پدرش که بود؟ مسيحيان مبهوت و مغلوب شدند و خداى تعالى اين آيه را فرستاد:
«ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم خلقه من تراب ...» و نيز اين آيه را که فرمود: «فمن حاجک فيه من بعد ماجاءک من العلم - تا جمله - فنجعل لعنت اللّه على الکاذبين ». رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به ايشان فرمود: پس با من مباهله کنيد، اگر من صادق بودم لعنت خدا بر شما نازل شود و اگر کاذب باشم لعنتش بر من نازل شود، مسيحيان گفتند: با ما از در انصاف درآمدى ، قرار گذاشتند همين کار را بکنند، وقتى به منزل خود برگشتند، رؤ سا و بزرگانشان مشورت کردند و گفتند: اگر خودش با امتش به مباهله بيايند، مباهله مى کنيم چون مى فهميم که او پيغمبر نيست و اگر خودش با اقرباءش به مباهله بيايد مباهله نمى کنيم ، چون هيچکس عليه زن و بچه خود اقدامى نمى کند، مگر آنکه ايمان و يقين داشته باشد که خطرى در بين نيست و در اين صورت او در دعويش صادق است ، فردا صبح به طرف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روانه شدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۱
ديدند که تنها رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على بن ابى طالب و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام ) براى مباهله آمده اند، نصارا از اشخاص پرسيدند: اينان چه کسانى هستند؟ گفتند: اين مرد پسر عم و وصى و داماد او است و اين دخترش فاطمه سلام اللّه عليها است و اين دو کودک ، دو فرزندانش حسن و حسين (عليهماالسلام ) هستند، نصارا سخت دچار وحشت شدند و به رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) عرضه داشتند: ما حاضريم تو را راضى کنيم ، ما را از مباهله معاف بدار، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) با ايشان به جزيه مصالحه کرد و نصارا به ديار خود برگشتند.
و در عيون به سند خود از ريان بن صلت از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت کرده که در گفتگويش با ماءمون و علما در فرق بين عترت و امت و فضيلت عترت بر امت آمده : که علماى حاضر در جلسه پرسيدند: آيا خداى تعالى کلمه «اصطفاء» را در کتاب خود تفسير کرده ؟ فرمود: ظاهر اين کلمه را در دوازده جا تفسير کرده ، غير باطن آن و در آن حديث فرمود: اما سوم در آنجا است که طاهرين از خلق خود را از ديگران متمايز ساخته و رسول خود را دستور مى دهد که با عترتش به درگاه خدا ابتهال نموده ، با نصارا مباهله کند و فرموده : «فمن حاجک فيه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم و نسائنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم »)، علماى حاضر گفتند منظور از کلمه «انفسنا» خود آن جناب است ، فرمود، اشتباه کرده ايد، منظورش على بن ابيطالب سلام اللّه عليها است ، يکى از ادله اين معنا کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است که درباره قبيله بنى وليعه فرمود: بنى وليعه دست از خلاف کاريش بردارد و گرنه مردى را به سرکوبشان مى فرستم که چون نفس من است و منظورش على بن ابيطالب صلوات اللّه عليه بود و منظور از کلمه «ابناء» حسن و حسين (عليهماالسلام ) و منظور از کلمه «نساء» فاطمه سلام اللّه عليها است و اين خصوصيت و امتيازى است که احدى از امت مقدم بر ايشان نيست و فضيلتى است که احدى از بشر در اين فضيلت و شرف به ايشان نمى رسد و احدى از خلق از ايشان در آن فضيلت سبقت نمى گيرند، براى اينکه در اين کلام خود على سلام اللّه عليها را نفس خود خوانده (تا آخر حديث ).
رده:تفسیر المیزان