المیزان جلد۳ بخش۲۹
گفتگوى امام کاظم (ع ) و رشيد درباره «ذرّيه »
و از همان کتاب نقل شده که به سند خود از موسى بن جعفر (عليه السلام ) روايت کرده که در گفتگويش با رشيد آمده که رشيد به آن جناب عرضه داشت : چگونه مى گوئيد ما ذريه رسول خدائيم ؟ با اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) پسر نداشت ؟ و ذريه و نسل هر انسانى از
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۲
فرزند پسرش باقى مى ماند، نه فرزند دختر و شما فرزندان دختريد، پس ذريه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نيستيد، موسى بن جعفر (عليه السلام ) فرموده من پيش خود فکر کردم مصلحت در اين است که به او بگويم تو را بحث قرابت و بحق قبر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و بحق رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) که در اين قبر است سوگند مى دهم مرا از پاسخ دادن به اين سؤ ال معاف بدار و همين کار را کردم ، رشيد رو کرد به من (و ساير ساداتى که در مسجد اطراف من بودند، و گفت : اى فرزندان على سلام اللّه عليها و تو اى موسى (عليه السلام ) که رئيس اينانى ، و بطورى که به من رسيده امام زمانشان هستى ، بايد دليل خود را بگوئيد و به هيچ وجه تو (موسى ) را از پاسخ دادن به هر سؤ الى که مى کنم معاف نمى دارم يکى يکى سوالات مرا با دليلى از قرآن پاسخ مى دهى ، چون شما فرزندان على (عليه السلام ) ادعا داريد که از کتاب خدا هيچ چيزى بر شما پوشيده نيست ، نه يک الف و نه يک واو، و هر چه در قرآن هست تاءويلش نزد شما است و است دلال مى کنيد به اين کلام خداى عزوجل که فرموده «ما فرطنا فى الکتاب من شى ء» و خود را از نظريه تمامى علما و قياس هاى ايشان بى نياز مى دانيد.
در پاسخش گفتم : حالا اجازه مى دهى جواب بدهم ؟ گفت : بياور آنچه دارى ، گفتم : اعوذ باللّه من الشيطان الرجيم بسم اللّه الرحمن الرحيم : «و من ذريته داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هرون و کذلک نجزى المحسنين و ذکريا و يحيى و عيسى و الياس »، حال اى هارون (امير المؤ منين !) بگو ببينم پدر عيسى (عليه السلام ) که بود؟ گفت عيسى (عليه السلام ) پدر نداشت ، گفتم : قرآن کريم عيسى (عليه السلام ) را با اينکه پدر نداشت از طريق مادرش مريم ملحق به ذرارى انبيا کرده ، ما هم همينطور خداى تعالى ما را از طريق مادرمان فاطمه سلام اللّه عليه ملحق به ذرارى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) کرده ، (اى امير المؤ منين !) آيا اين دليل بس است يا زيادتر بياورم گفت : بياور آنچه دارى ، گفتم : کلام خداى عزوجل است که مى فرمايد: «فمن حاجک فيه من بعد ما جاءک من العلم ، فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم و نسائنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ، ثم نبتهل فنجعل لعنت اللّه على الکافرين »، و احدى ادعا نکرده که در داستان مباهله با نصارا با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) داخل در کساء شده باشد، الا على بن ابيطالب و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام )، پس تاءويل اين کلام خداى تعالى «ابنائنا» حسن و حسين (عليهماالسلام ) است و «نسائنا» فاطمه (عليهاالسلام ) و «انفسنا» على بن ابيطالب (عليه السلام ) است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶
پاسخ امام رضا (ع ) از سؤ ال ماءمون عباسى
و در سؤ الهاى مامون از حضرت رضا (عليه السلام ) آمده که مامون از آن جناب پرسيد: چه دليلى هست بر خلافت جدت على بن ابيطالب عليه السلام )؟ فرمود: آيه «انفسنا»، مامون گفت : بلى اگر نبود «نسائنا»، فرمود: بله اگر نبود «ابنائنا».
مؤ لف قدس سره : اينکه امام در پاسخ او فرمود: «انفسنا» منظورش اين بود که خداى تعالى در اين کلمه نفس على (عليه السلام ) را مانند نفس پيامبرش دانسته ، و اما اشکالى که مامون کرد و گفت : «بلى اگر نبود ((نسائنا»، منظورش اين بوده که کلمه «نسائنا» در آيه دليل بر اين است که منظور از «انفس » مردان است ، چون در مقابل کلمه «نساء» کلمه «رجال » قرار مى گيرد و لذا کلمه «انفس » بايد به معناى رجال باشد (و معناى آيه تا اينجا اين است که بيائيد تا مردان و زنان خود را بخوانيم )، پس ديگر کلمه «انفسنا» دليل بر فضيلت نمى شود و اينکه امام در پاسخ از اشکالش فرمود: بلى اگر نبود «ابنائنا» منظورش اين بوده که وجود کلمه «ابنائنا» در آيه بر خلاف مقصد تو دلالت مى کند، براى اينکه اگر مراد از کلمه «انفس » مردان بود، شامل حسن و حسين (عليهماالسلام ) و همه پسران هم مى شد، ديگر حاجتى نبود که کلمه «ابنائنا» را بياورد، پس آوردن اين کلمه دليل بر اين است که منظور از کلمه «انفس » هم رجال نيست .
و در تفسير عياشى به سند خود از حريز از امام صادق (عليه السلام ) است روايت کرده که فرمود: اشخاصى از امير المؤ منين (عليه السلام ) از فضائلش پرسيدند حضرت شمه اى از فضائل خود را برشمرد، سؤ ال کنندگان تقاضا کردند که باز بشمار، فرمود: دو نفر از احبار و کشيش هاى نصارا نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آمدند و درباره عيسى (عليه السلام ) با آن جناب صحبت کردند، خداى عزوجل اين آيه را نازل کرد: «ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم خلقه من تراب ...»، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به خانه آمد و دست على (عليه السلام ) (و شايد صحيح دست من بوده و به غلط نام مقدس على (عليه السلام ) ضبط شده باشد)، و حسن و حسين و فاطمه (عليهماالسلام ) را گرفت و بيرون آمد، در حالى که دست به آسمان بلند کرده بود و انگشتانش را باز نموده ، نصارا را دعوت به مباهله کرد، مى گويد در اينجا امام صادق (عليه السلام ) فرمود: حضرت ابو جعفر امام باقر (عليه السلام ) مى فرمود مباهله همين است که انگشتان دست را باز و مشبک نموده به آسمان بلند کند و به هر حال وقتى آن دو حبر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را ديدند که اينطور براى مباهله مى آيد، يکى از آن دو حبر، به ديگرى گفت : به خدا سوگند اگر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۴
اين مرد پيغمبر خدا باشد همه ما (نصارا) هلاک خواهيم شد و اگر پيغمبر نباشد قوم و اهل خودش او را از بين مى برند و از مباهله کردن خوددارى نموده برگشتند.
مضمون روايات شيعه در خصوص همراهان پيامبر(ص ) در مباهله
مؤ لف قدس سره : و اين معنا و يا قريب به آن در روايات ديگر از طرق شيعه نقل شده ، و در همه آنها آمده کسانى که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، آنان را براى مباهله آورد، على و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام ) بودند و شيخ آن روايات را در کتاب امالى به سند خود از عامر بن سعد از پدرش و نيز به سند خود از عبد الرحمان بن کثير از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده و نيز به سند خود از سالم بن ابى الجعد و او بدون ذکر بقيه سند از ابى ذر رضوان اللّه عليه و باز به سند خود از ربيعة بن ناجد از على (عليه السلام ) نقل کرده ، و مرحوم شيخ مفيد آن را در کتاب اختصاص به سند خود از محمد بن زبرقان از موسى بن جعفر (عليه السلام )، و نيز از محمد بن منکدر از پدرش از جدش روايت کرده ، و عياشى آن را در کتاب خودش از محمد بن سعيد اردنى از موسى بن محمد بن الرضا از برادرش ، و نيز از ابى جعفر احول از امام صادق (عليه السلام ) و نيز در همان کتاب در روايتى ديگر از احول از آن جناب و نيز از منذر از على (عليه السلام )، و باز در آن کتاب به سند خود از عامر بن سعد نقل کرده ، فرات بن ابراهيم هم در تفسير خود با ذکر سند کامل از امام ابى جعفر (عليه السلام )، و از ابى رافع و شعبى و على (عليه السلام ) و از شهر بن حوشب نقل کرده و صاحب روضه الواعظين و صاحب اعلام الورى و صاحب خرائج و ديگران آن را روايت کرده اند.
و در تفسير ثعلبى از مجاهد و کلبى آمده : رسول خدا وقتى نصارا را دعوت به مباهله کرد گفتند: فعلا برمى گرديم و پيرامون اين پيشنهاد مشورت مى کنيم ، وقتى با هم خلوت
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۵
کردند به عاقب - که از صاحب رايان ايشان بودند - گفتند: اى عبد المسيح تو چه صلاح مى دانى ؟ او گفت : به خدا سوگند اى گروه نصارا شما خوب مى دانيد که محمد (صلى اللّه عليه و آله ) نبيى است مرسل ، و اين پيشنهادى که او کرده ، درباره حضرت مسيح حق را از باطل جدا کرده و به خدا سوگند هيچ قومى با پيغمبرى مباهله نکرده که بعد از مباهله ديرى پائيده باشد، بزرگسالان زنده مانده و خردسالانشان به رشد رسيده باشند و شما هم اگر دست به چنين کارى بزنيد، بطور قطع همه ما هلاک مى شويم ، اگر جز به حفظ دينى که با آن انس گرفته ايد رضا نمى دهيد و مى خواهيد وضع موجود خود را هر چه هست حفظ کنيد، پس با او قرارى ببنديد و به ديار خود برگرديد.
نصارا به سوى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روانه شدند، از آن سو هم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) حسين (عليه السلام ) را در آغوش و دست حسن (عليه السلام ) را در دست گرفته ، فاطمه سلام اللّه عليه دنبالش و على (عليه السلام ) به دنبال فاطمه سلام اللّه عليها به راه افتادند، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: هر گاه من دعائى کردم شما آمين بگوئيد، اسقف نجران وقتى آن جناب و همراهانش را بديد، به مردم خود گفت : اى گروه نصارا من به يقين چهره هائى مى بينم که اگر از خدا درخواست کنند کوهى را از جاى بکند مى کند، زنهار که مباهله مکنيد و گرنه هلاک مى شويد و تا روز قيامت حتى يک نفر نصرانى روى زمين نمى ماند، (و چون اين دو گروه به هم رسيدند) مسيحيان گفتند: اى اباالقاسم ما مشورت کرديم و صلاح خود را در اين ديديم که با تو مباهله نکنيم و شما را به دين خودتان و خود را به دين خود واگذاريم ، فرمود: حال که از مباهله امتناع داريد، پس اسلام را بپذيريد تا به نفع شما باشد آنچه به نفع مسلمين است ، و به ضررتان باشد هر چه به ضرر ايشان است ، مسيحيان اين پيشنهاد را هم نپذيرفتند، فرمود: پس من ناگزير با شما مى جنگم ، عرضه داشتند ما طاقت جنگيدن با عرب را نداريم ولى حاضريم با تو مصالحه کنيم بر اينکه با ما نجنگى و ما را تهديد نکنى و از دينمان برنگردانى و ما در مقابل ، همه ساله دو هزار طاقه پارچه ، هزار طاقه در ماه صفر و هزار طاقه در ماه رجب ، و سى عدد زره عاديه آهنى (درعهاى قديمى ) بپردازيم ، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) هم با ايشان بهمين مصالحه کرد.
و آنگاه فرمود: به آن خدائى که جانم به دست او است هلاکت تا بالاى سر اهل نجران آويزان شده بود و اگر مباهله مى کردند بصورت ميمون و خوک مسخ مى شدند و بيابان در زير پايشان شعله ور گشته ، در آخر خداى تعالى نجران و اهلش را منقرض مى کرد، حتى مرغان بالاى درختهايشان را مى سوزاند و اما بقيه نصاراى دنيا يک سال طول نمى کشيد که همه هلاک مى شدند و در روى زمين حتى يک نصرانى باقى نمى ماند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۶
مؤ لف قدس سره : قريب به اين معنا در کتاب مغازى از ابن اسحاق آمده ، و قريب به همين روايت را مالکى هم در کتاب «فصول المهمه » از مفسرين نقل کرده ، حموى هم قريب به آن را از ابن جريح روايت نموده است .
و اينکه در روايت آمده بود: «در صفر» منظور محرم است که اول سال عربى است و عرب در دوره جاهليت محرم را صفر اول و صفر را صفر دوم مى ناميدند و رسمشان اين بود که اگر صفر اول يعنى محرم الحرام جنگى پيش مى آمد، از آنجائى که هم در جاهليت و هم در اسلام جنگ در ماه هاى حرام ممنوع بود، حرمت صفر اول را در آن سال به صفر دوم مى دادند تا بتوانند در صفر اول که همان محرم الحرام است به جنگ بپردازند و اين انتقال حرمت از ماهى به ماه ديگر را نسى ء مى ناميدند ولى اسلام از اين انتقال جلوگيرى نموده ، همچنان صفر اول (محرم الحرام ) را حرام دانسته ، نامش را «شهر اللّه » المحرم ناميد و به تدريج به منظور سهولت تلفظ کلمه شهر اللّه را از نام آن برداشته ، محرمش خواندند.
روايتى از صحاح اهل سنت در مناقب اميرالمؤ منين (ع )
و در صحيح مسلم از عامر بن سعد بن ابى وقاص ، از پدرش سعد روايت کرده که گفت : معاويه بن ابى سفيان (عليه لعائن اللّه ) به سعد دستور داده بود: به ابو تراب على بن ابيطالب (عليه السلام ) ناسزا بگويد و او امتناع مى ورزيد، روزى معاويه از او پرسيد: چه چيز تو را از دشنام به على باز مى دارد؟ گفت : من تا چندى که از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) سه تا جمله را به ياد دارم ، على بن ابيطالب را دشنام نخواهم داد، سه تا کلمه است که اگر يکى از آنها را درباره من گفته بود از هر نعمت گرانبها محبوب ترش مى داشتم ، اول اينکه از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در روزى که به بعضى از جنگ هايش مى رفت و على (عليه السلام ) را جانشين خود در مدينه کرده بود و على (عليه السلام ) (به خاطر پاره اى زخم زبانهاى دشمنان ) عرضه داشت : مرا در ميان زنان و کودکان جانشين کردى ؟ شنيدم که فرمود: آيا راضى نمى شوى به اينکه نسبت به من به منزله هارون باشى نسبت به موسى (عليه السلام )؟ با اين تفاوت که بعد از من ديگر هيچ پيغمبرى نيايد و نبوتى نخواهد بود.
دومش اينکه در روز جنگ خيبر شنيدم مى فرمود: ((به زودى رايت و پرچم جنگ را
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۷
به دست مردى مى دهم که خدا و رسولش را دوست مى دارد و خدا و رسول او نيز او را دوست مى دارند، فردا همه گردن کشيديم تا شايد آن شخص ما باشيم ولى به هيچ يک از ما نداد و فرمود: على را برايم صدا بزنيد، رفتند على (عليه السلام ) را در حالى که درد چشم داشت آوردند، پس آب دهان در چشمهايش انداخت و رايت جنگ را به دستش سپرد و خداى تعالى قلعه خيبر را به دست او فتح کرد، سوم اينکه وقتى آيه : «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم و نسائنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ثم نبتهل ...» نازل شد، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) على و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام ) را احضار نموده ، آنگاه فرمود: «بار الها اينهايند اهل بيت من ».
مؤ لف قدس سره : اين روايت را ترمذى هم در صحيح خود آورده ، ابو المويد موفق بن احمد هم آن را در کتاب فضائل على (عليه السلام ) آورده و ابو نعيم هم آن را در کتاب «الحليه » از عامر بن سعد از پدرش روايت کرده ، و نيز حموينى آن را در کتاب خود (فرائد السمطين ) آورده است .
دو روايت از «حيلة الاوليا» ابو نعيم اصفهانى
و در حليه الاولياء تاليف ابى نعيم آمده که وى به سند خود از عامر بن ابى وقاص از پدرش روايت آورده که گفت : وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) على و فاطمه و حسن و حسين (عليهماالسلام ) را نزد خود خواست ، آنگاه گفت : «بار الها اينانند اهل بيت من ».
و در همان کتاب به سند خود از شعبى از جابر روايت آورده که گفت : عاقب و طيب نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آمدند، حضرت آن دو را به اسلام دعوت کرد، عرضه داشتند: ما اسلام آورده ايم اى محمد، فرمود: دروغ مى گوئيد و اگر مايل باشيد به شما خبر مى دهم که چه چيز نمى گذارد اسلام بياوريد، گفتند: بگو ببينيم چيست ؟ فرمود: علاقه اى است که به صليب و به نوشيدن شراب و خوردن گوشت خوک داريد، جابر مى گويد: آنگاه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آن دو را دعوت کرد به ملاعنه (مباهله ) آن دو نيز قبول کرده ، قرار گذاشتند که صبح با آن جناب ديدار کنند، صبح رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) دست على و حسن و حسين و فاطمه (عليهماالسلام ) را گرفت و آماده مباهله شد و کسى را به دنبال عاقب و طيب فرستاد که منتظر شما هستم ، آن دو نصرانى حاضر به ملاعنه نشدند و به حقانيت آن جناب اقرار
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۸
نمودند، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: به آن خدائى که مرا به حق مبعوث فرموده ، اگر ملاعنه مى کردند بيابانها بر سرشان آتش مى باريد.
جابر مى گويد: درباره همين نصارا بود که آيه : «ندع ابنائنا و ابناءکم ...» نازل شد و باز جابر گفت : منظور از «انفسنا و انفسکم » رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على (عليه السلام ) است و منظور از «ابنائنا» حسن و حسين و منظور از «نسائنا» فاطمه سلام اللّه عليها است .
مؤ لف قدس سره : اين روايت را ابن المغازلى در کتاب مناقب به سند خود از شعبى ، از جابر آورده و نيز حموينى آن را در کتاب فرائد السمطين به سند خود از جابر نقل کرده و مالکى هم آن را در فصول المهمه بدون ذکر سند از جابر آورده .
و نيز آن را از ابى داود طيالسى از شعبه شعبى بدون ذکر سند نقل کرده ، الدر المنثور هم آن را از حاکم (که وى حديث را صحيح دانسته ) و از ابن مردويه و از کتاب دلائل ابى نعيم از جابر روايت کرده .
سه روايت از «دارالمنثور» از جلال الدين سيوطى
و در الدرالمنثور است که ابو نعيم در کتاب دلائل از طريق کلبى از ابى صالح از ابن عباس نقل کرده که گفت : واردينى از نصاراى نجران به مدينه نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آمدند و آنان چهارده نفر از اشراف نصاراى نجران بودند، يکى از ايشان که بزرگترينشان بود سيد نام داشت و يکى ديگر که در رتبه بعد از او بود عاقب ناميده مى شد، و عاقب مردى بود که نصاراى نجران بدون مشورت با او کارى نمى کردند، آنگاه بقيه داستان را طبق نقل گذشته ادامه داده است .
باز در تفسير الدرالمنثور است که بيهقى در کتاب دلائل از طريق سلمه بن عبد يشوع ، از پدرش ، از جدش ، روايت کرده که گفته است : قبل از نزول سوره نمل (طس سليمان )، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نامه اى به اهل نجران به اين مضمون نوشت : به نام اللّه که معبود ابراهيم و اسحاق و يعقوب است ، اين نامه اى است از محمد (صلى اللّه عليه و آله ) فرستاده خدا به سوى اسقف نجران و تمام اهل نجران ، اگر اسلام بياوريد من هم اکنون ثنا و شکرگزاريم را به سويتان مى فرستيم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۶۹
ثناى اللّه را که معبود ابراهيم و اسحاق و يعقوب است ، اينک بعد از حمد خداى تعالى من شما را که دچار بنده پرستى شده ايد، به سوى پرستش اللّه مى خوانم و شما را که به ولايت و حکومت بندگان تن در داده ايد به سوى ولايت اللّه دعوت مى کنم ، حال اگر زير بار نرفتيد، بايد جزيه بپردازيد و اگر اين را هم نپذيرفتيد اعلان جنگ به شما مى دهم و السلام .
وقتى اسقف اين نامه را خواند بى تاب شد و به شدت به خود لرزيد، آنگاه به نزد مردى از اهل نجران که نامش شرحبيل بن وداعه بود فرستاد و نامه آن جناب را به وى داد تا بخواند، بعد از آنکه شرحبيل نامه را خواند اسقف از وى پرسيد: نظرت در اين باره چيست ؟ شرحبيل گفت : تو خوب ميدانى که خداى تعالى به ابراهيم وعده داده که در ذريه اسماعيل هم پيغمبر برگزيند و چه اشکال دارد که اين شخص همان پيغمبرى باشد که خدا وعده اش داده ؟ البته من در مساءله نبوت کارشناس نيستم و در اين باره رايى ندارم ، بله اگر مشکل تو بر سر مسائل دنيا بود من کمک و ياريت مى کردم و نهايت درجه قدرتم را بکار مى گرفتم .
اسقف وقتى از اين مرد صاحب نظر چيزى فهميد به يک يک اهل نجران مراجعه نموده و با آنان مشورت کرد، آنها هم همان سخن شرحبيل را گفتند، در آخر رايشان بر اين معنا متفق شد که همان شرحبيل بن وداعه و عبداللّه بن شرحبيل و جبار بن فيض را نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بفرستند تا اطلاعاتى در مورد آن حضرت به دست آورده ، براى ايشان خبر بياورند.
اين چند نفر به نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روانه شده و سؤ الهائى کردند و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) هم از ايشان سوالاتى کرد و اين تبادل سؤ ال همچنان رد و بدل مى شد، تا اينجا که عرضه داشتند: چه مى گوئى درباره عيسى بن مريم ؟ رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: امروز در اين باره چيزى گفتنى ندارم ، صبر کنيد و در مدينه بمانيد تا فردا صبح به شما خبر دهم که درباره عيسى (عليه السلام ) چه مى توان گفت : خداى تعالى اين آيه را نازل کرد: «ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم خلقه من تراب ... فنجعل لعنه اللّه على الکاذبين »، واردين از نجران را بدانچه نازل شده خبر داده (و خاطرنشان ساخت که تولد بدون پدر عيسى (عليه السلام ) مجوز آن نيست که ما قائل به خدائى او شويم ، براى اينکه اگر او بدون پدر متولد شد آدم بدون پدر و مادر تکون يافت ولى ) نجرانيان حاضر نشدند دست از خدائى عيسى بردارند، فرداى آن روز رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به طرف آنان حرکت کرد، در حالى که سراندازى به روى خود و حسن و حسين کشيده بود و فاطمه هم به دنبالش بود، تا با ايشان ملاعنه کند، در آن روز رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) زنان متعدد داشت ، شرحبيل به دو رفيق همراهش گفت : من دارم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۰
احساس خطر مى کنم و چنين مى فهمم که اگر اين مرد پيغمبر باشد و ما با او ملاعنه کنيم در روى زمين احدى از ما باقى نمى ماند و خرد و کلان ما نابود مى شوند.
پرسيدند: پس به نظر تو بايد چه کنيم ؟ گفت : من به نظرم مى رسد که خود او را در کار خود حکم کنيم ، چون من او را مردى مى يابم که هرگز به باطل حکم نمى کند، گفتند: اختيار با تو است ، هر چه صلاح مى دانى بکن ، شرحبيل نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) شد و عرضه داشت : من پيشنهادى دارم بهتر از ملاعنه کردن با تو، پرسيد چيست ؟ عرضه داشت : اينکه امروز تا به شب و امشب را تا به صبح در صلاح کار ما بينديش ، فردا هر حکمى که به صلاح ما بکنى نافذ و از ناحيه ما پذيرفته باشد، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) (پسنديد و) برگشت و با ايشان ملاعنه نکرد و با ايشان بر اين مبنا که جزيه بپردازند مصالحه کرد.
و در همان کتاب است که ابن جرير از علباء بن احمر يشکرى روايت کرده که گفت : وقتى آيه شريفه : «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم ...» نازل شد، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرستاد تا على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) بيايند و يهود را دعوت کرد براى اينکه با آنان ملاعنه کند، جوانى از يهوديان گفت : واى بر شما مگر ديروز نبود که با برادرانتان که بعدا به صورت ميمون و خوک مسخ شدند عهد بستيد که هرگز ملاعنه نکنيد، يهود اين تذکر را که شنيدند، از ملاعنه منصرف گشتند.
مباهله ، مخصوص داستان نصاراى نجران نبوده ورسول اللّه (ص ) در مقام مباهله با يزيد نيزآمده بود
مؤ لف قدس سره : اين روايت مويد اين احتمال است که ضمير در جمله : «فمن حاجک فيه » به کلمه : «حق » در جمله : «الحق من ربک » برگردد، و معناى جمله چنين باشد «پس هرکس که بر سر حق با تو بگو مگو کرد به او بگو...» در نتيجه اين نظريه تاءييد مى شود که حکم مباهله مخصوص داستان نصاراى نجران و مساءله عيسى بن مريم که اخبار بسيار زيادى آن را حکايت نموده و بيشترش را نقل کرديم نبوده و معلوم مى شود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) تنها با اين طايفه مباهله نکرده بلکه بعد از مباهله با آنان در مقام مباهله با يهود هم بوده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۱
ابن طاووس در کتاب سعد السعود گفته : من در کتاب ما نزل من القرآن فى النبى و اهل بيته نوشته محمد بن عباس بن مروان ديدم که نوشته بود: خبر مباهله از پنجاه و يک
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۲
طريق نقل شده و بعضى از افراد را که طريق به او منتهى مى شود از صحابه دانسته است و از جمله حسن بن على (عليهماالسلام ) و عثمان بن عفان و سعد بن ابى وقاص و بکر بن سمال و طلحه و زبير و عبد الرحمان بن عوف و عبد اللّه بن عباس و ابا رافع غلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و جابر بن عبد اللّه و براء بن عازب و انس بن مالک را شمرده .
و اين معنا در کتاب مناقب نيز از عده اى از راويان و مفسران نقل شده و همچنين در الدرالمنثور آمده است .
سخن عجيب يکى از مفسرين در مقام رد انطباق «انفس » و «نساء» و «ابناء» درآيهمباهله با على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام )
و يکى از حرفهاى عجيبى که مفسرى در تفسير خود زده ، سخنى است که در تفسير آيه مورد بحث آورده و گفته است : روايات همه اتفاق دارند بر اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) براى مباهله على و فاطمه و دو فرزندان فاطمه را انتخاب کرده و کلمه : «نسائنا» را حمل بر فاطمه (عليهاالسلام ) به تنهائى و کلمه «انفسنا» را بر على (عليه السلام ) به تنهائى حمل نموده ، آنگاه گفته : «مصادر اين روايات همه و همه علماى شيعه اند و همه مى دانيم که منظور شيعه از اين عمل چه بوده است ، بعد از جعل آن روايات تا آنجا که توانستند کوشش کردند آن را در بين مسلمانان ترويج کنند و به حدى در اين کار موفق شدند که حتى توانستند در بين اهل سنت هم رواجش دهند، ولى جعل کنندگان اين احاديث نتوانستند قصه جعلى خود را که همان مضمون روايات جعلى است با آيه مباهله تطبيق دهند، براى اينکه در آيه شريفه کلمه ((نسائنا» آمده و اين کلمه جمع است و هيچ عربى اين کلمه را در مورد يک زن اطلاق نمى کند، آن هم زنى که دختر خود گوينده باشد، آن هم گوينده اى که خود زنان متعدد دارد، عرب از کلام چنين گوينده وقتى مى گويد: زنان «ما» دخترش به ذهنشان نمى رسد و از اين بعيدتر اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) از کلمه «انفسنا» که آن نيز جمع است على (عليه السلام ) را منظور داشته باشد.
از سوى ديگر واردين از نجران زنان و فرزندان خود را همراه نياورده بودند تا رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به حکم آيه شريفه ماءمور باشد بايشان بفرمايد زنان و فرزندان خود را بياوريد، پس آيه شريفه در خصوص داستان خاصى به نام مباهله با اهل نجران نازل نشده و از آيه بيش از اين استفاده نمى شود که : خداى تعالى به رسول گرامى خود دستور داده است به اينکه اگر فرضا کسى از اهل کتاب با تو بر سر مساءله عيسى مجادله کرد، او را دعوت کن به اينکه با زنان و مردان و فرزندان يک جا جمع شوند، مؤ منين هم با زن و فرزند يک جا جمع شوند و اين دو دسته با هم مباهله کنند، به اين نحو که به درگاه خدا تضرع نموده ، از او بخواهند هر يک از دو طايفه را که درباره عيسى (عليه السلام ) دروغ مى گويد، لعنت کند يعنى از رحمت خود دور فرمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷
چون اينگونه درخواست ، خود دليل بر اين است که درخواست کننده بدانچه درباره عيسى (عليه السلام ) معتقد است ايمان کامل و وثوق تمام دارد، هم چنانکه امتناع آن طرف ديگر از چنين مباهله اى - چه نصارا و چه غير آنان - دليل بر اين است که نسبت به معتقدات خود ترديد دارند و حتى به محاجه و مباحثه اى که مى کنند ايمان ندارند و عقائدشان متزلزل است .
چون عقيده خود را بر اساس دليل روشن به دست نياورده اند و کسى که به خدا ايمان آورده ، چگونه راضى مى شود که همه اين جمعيت ها را از دو طرف يعنى هم جمعيت اهل حق و هم جمعيت اهل باطل را در يک نقطه جمع کند و همه به درگاه خدا توجه نموده ، لعنت و دورى از رحمت خدا را براى طرف مقابل خود طلب کند و اين عمل ، جراءت و جسارت و است هزاء به قدرت و عظمت خدا است و بالاتر از اين جراءت چيست ؟.
آنگاه مى گويد: اما رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و مؤ منين در اينکه آنچه درباره عيسى (عليه السلام ) معتقد بودند يقين داشتند حرفى نيست ، براى اينکه در يقين شاءن همين بيان خداى تعالى کافى است که مى فرمايد: «من بعد ما جاءک من العلم »، پس علم در اين مسائل اعتقادى ، همان يقين است و نه چيز ديگر.
و اما اينکه خداى تعالى فرموده : «ندع ابنائنا و ابناءکم ...» دو احتمال دارد که به هيچيک از آن دو، اشکالى که به شيعه وارد است ، وارد نمى شود.
اول اينکه : بخواهد بفرمايد هر يک از دو طرف زنان و فرزندان طرف مقابل را نفرين کنند، مثلا ما مسلمانان زنان و فرزندان شما مسيحيان را نفرين کنيم و شما مسيحيان زنان و فرزندان ما را نفرين کنيد.
دوم اينکه : هر طايفه اى زنان و فرزندان خود را نفرين کند، ما مسلمانان زنان و فرزندان خود را و شما مسيحيان زنان و فرزندان خود را نفرين کنيد.
و همانطور که گفتيم هيچ اشکالى به اين دو وجه وارد نيست ، اشکال هر چه هست به نظريه شيعه است که شاءن نزول آيه و مراد از «انفس » و «نساء» و «ابناء» را عده اى خاص مى داند.
کلام مبتنى بر تعصب کلامى بى پايه و باطل است
مؤ لف قدس سره : و اين گفتار - که خيال مى کنم خواننده باور نکند که کلام مردى دانشمند است و ما را متهم کند به اينکه نسبت ناروا به مفسر مزبور داده ايم - کلامى است بى پايه و ساقط و اگر آن را نقل کرديم براى آن بود که خوانندگان متوجه شوند به اينکه
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۴
تعصب ورزى ، کار يک دانشمند را در نفهمى به کجا مى کشاند و تا چه حد فهم او را ساقط و نظريه اش را سطحى و عوامانه مى سازد، تا آنجا که به دست خودش آنچه بنا کرده خراب و آنچه خراب کرده بنا مى کند و باکى هم ندارد، براى اينکه خير و شر را تشخيص نمى دهد، تا کسى شر را نشناسد چگونه از آن اجتناب مى کند؟.
و ما پيرامون گفتاروى در دو مقام بحث مى کنيم : اول اينکه آيا آيه مباهله هيچ دلالتى بر فضيلت على (عليه السلام ) دارد يا نه ؟ که اين بحثى است کلامى و خارج از غرضى که اين کتاب درباره آن تاليف شده ، يعنى غرض تفسيرى که عبارت است از دقت در معانى آيات قرآنى .
مقام دوم ، بحث پيرامون سخنان مفسر نامبرده ، البته از اين جهت که با مدلول آيه مباهله و روايات داستان نصاراى نجران ارتباط دارد و گرنه ما آنقدر بيکار نيستيم که پيرامون هر سخنى و درستى و نادرستى آن بحث کنيم ، ليکن چون با غرض کتاب ما ارتباط دارد، مورد بحثش قرار مى دهيم .
خواننده محترم توجه کرد که آيه شريفه چه دلالتى دارد و روايات بسيارى هم که نقل شد با دلالت آيه مطابقت دارد، دقت در اين دو فراز، فساد گفتار اين مفسر را که اصلا معلوم نيست چه مى خواهد بگويد از وجوه متعددى روشن مى سازد، اينک تفصيل آن ، از نظر خوانندگان مى گذرد.
رده:تفسیر المیزان