تفسیر المیزان

بررسى و رد گفته هاى تعصب آميز و مغرضانه آن مفسر ۱ - اينکه گفت : ((مصادر رواياتى که آيه مباهله را ناظر به اشخاص ‍ معين مى داند، کتب شيعه است - تا آنجا که گفته - و تا توانستند در ترويج اين روايات کوشيدند بطورى که در بسيارى از اهل سنت نيز رائج گرديد، با اينکه قبلا گفته بود روايات متفق است در اينکه آيه در شاءن على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) نازل شده )) و ما نفهميديم منظورش از اين سخن کدام روايات است ؟ آيا مرادش همين رواياتى است که محدثين اجماع دارند بر نقل و عدم طرح آن ؟ رواياتى که يکى دو تا و سه تا نيست تا بگويد اهل حديث توطئه کرده اند بر جعل آن ، رواياتى که صاحبان جوامع حديث آن را در جوامع خود آورده اند و اگر به خود جراءت داده شيعه را متهم به جعل آنها کند، آيا مى تواند صحيح مسلم و ترمذى و کتب تاريخ را هم جعلى بداند؟. رواياتى که همه مفسرين بر نقل آن در تفاسير خود اتفاق دارند، بدون اينکه در آن اعتراض کرده و يا در صحت سند آنها ترديدى نموده باشند و اگر بگويد مفسرين تخصصى در تشخيص حديث ندارند، بسيارى از مفسرين خود اهل حديث هم بوده اند، مانند: طبرى و ابى الفداء بن کثير و سيوطى و امثال ايشان سؤ ال ديگرى که از او داريم اين است که منظورش از ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۵ شيعيانى که مصادر اين رواياتند چه کسانى هستند؟ آيا صحابه اى است که سلسله سند اين روايات به آنان منتهى مى شود؟ از قبيل سعد بن ابى وقاص و جابر بن عبد اللّه و عبد اللّه بن عباس و ساير صحابه و يا تابعينى که تمسکشان به اين روايات ثابت شده ، از قبيل ابى صالح و کلبى و سدى و شعبى و امثال آنان ؟ و اگر نامبردگان به جرم اينکه احاديثى نقل کرده اند که مطابق هواى نفس اين آقا نيست ، شيعه شدند و به خيال او هر چه نقل کنند جعلى است ، پس تمامى احاديث اسلامى که به وسيله آنان نقل شده بى اعتبار است ، پس اين آقا بايد همه نامبردگان را کنار بگذارد و احاديثشان را طرد کند و با طرح احاديث آنان ديگر سنتى و سيره اى باقى نمى ماند و چگونه يک فرد مسلمان و يا يک عالم اسلامى و حتى يک مسلمان دروغى مى تواند بگويد سنت به کلى باطل است ؟ و در عين حال در صدد سلام شناسى برآيد؟ و بفهمد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) چه تعاليمى و چه شرايعى آورده ؟ با اينکه قرآن کريم صراحت دارد بر اينکه سنت و سخن و سيره آن جناب حجت است و تصريح دارد به اينکه دين خدا همچنان زنده مى ماند، و اگر بنا باشد سنت را به کلى باطل بدانيم ، ديگر اثرى از قرآن باقى نمى ماند (چون قرآن کريم آيه آيه اش به وسيله سنت اثبات شده ) و در اين فرض ثمره اى هم بر نازل کردن قرآن مترتب نمى شود. و يا مى خواهد بگويد خود صاحب جوامع از اين احاديث بى خبرند، بلکه شيعه بعد از مردن صاحبان جوامع و کتب تاريخ ، احاديث مذکور را در کتب آنان داخل کرده اند که باز محذور بطلان سنت و شريعت در بين مى آيد، بلکه محذور در اين فرض عمومى تر و فساد بيشتر است ، براى اينکه ديگر به هيچ کتابى نمى توان اعتماد نمود. مقصود ما بيان مصداق است نه معناى لفظ! ۲ - دومين نقطه نظر ما در گفتار وى آنجا است که مى گويد: «شيعه کلمه ((نسائنا» را بر فاطمه (عليهاالسلام ) و کلمه «انفسنا» را بر على (عليه السلام ) به تنهائى حمل کرده اند)) و گويا اين معنا را از بعضى روايات گذشته فهميده ، مانند روايت جابر که گفته : «نسائنا» فاطمه (عليهاالسلام ) و «و انفسنا و انفسکم » رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على (عليه السلام ) است ، (تا آخر خبر)، ولى کوتاهى از فهم خود اين مفسر است چون روايت نمى خواهد بگويد کلمه : «نسائنا» به معناى فاطمه (عليهاالسلام ) و لفظ «انفسنا» به معناى على (عليه السلام ) است و يا مراد از اولى فاطمه سلام اللّه عليها و مراد از دومى على (عليه السلام ) است ، بلکه منظورش اين است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در مقام امتثال اين فرمان از «انفسنا» به غير از على (عليه السلام ) و «از نسائنا» بجز فاطمه سلام اللّه عليها و از «ابنائنا» بجز حسنين (عليهماالسلام ) را نياورد، معلوم مى شود براى کلمه اول بجز على (عليه السلام ) و براى کلمه دوم بجز فاطمه سلام اللّه عليها ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۶ واز سوم بجز حسنين (عليهماالسلام ) مصداق نيافت و کانه منظور از ابناء و نساء و انفس همان اهل بيت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بوده ، همچنانکه در بعضى روايات به اين معنا تصريح شده ، بعد از آنکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نامبردگان را با خود آورد عرضه داشت : «بار الها اينانند اهل بيت من »، چون اين عبارت مى فهماند پروردگارا من بجز اينان کسى را نيافتم تا براى مباهله دعوت کنم . دليل گفتار ما بر اينکه منظور جابر اين بوده ، عبارت بعضى از روايات است که مى گويد: ((انفسنا و انفسکم ، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على (عليه السلام ) است ))، چون اين عبارت صريح است در اينکه مقصود بيان مصداق است نه معناى لفظ. ۳ - مى گويد: «جعل کنندگان اين سرگذشت خوب نتوانستند آن را با آيه تطبيق دهند، چون عرب وقتى از گوينده اى کلمه : ((نسائنا» را مى شنود، دختر خود گوينده به ذهنش نمى رسد، آن هم گوينده اى که چند زن دارد، از لغت عرب چنين معنائى فهميده نمى شود و از اين بعيدتر اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) از «انفسنا» على (عليه السلام ) را اراده کرده باشد.)) اساتيد بلاغت و بيان به اين آيه استناد کرده اند و اين معناى عجيبى که اين مفسر براى آيه کرده ، باعث شده روايات داستان مباهله را با همه کثرتش طرح کند و آن وقت به راويانش و به هرکس که آن روايات را قبول کرده ، بد و بيراه بگويد و آن تهمت ها را بزند با اينکه مشغول نوشتن تفسير براى کلام خدا بوده است (کلامى که مرتب او را به پيروى از حق و اجتناب از باطل و دورى از هواهاى نفسانى مى خواند) و جا داشت پاس حرمت جمع کثيرى از علماى اسلام را بدارد و کسانى را که از ائمه بلاغت و اساتيد بيانند و روايات مذکور را بدون اينکه هيچ خدشه و اعتراضى به آن بکنند در مؤ لفات خود آورده اند، اينطور به آسانى به باد تهمت «نفهمى »! نگيرد. يکى از اساتيد، زمخشرى صاحب کشاف است ، کسى است که ائمه قرائت را در قرائتشان تخطئه مى کند، مع ذلک در ذيل اين آيه مى گويد: ((اين دليلى است که هيچ دليلى قوى تر از آن بر فضيلت اصحاب کساء (عليهم السلام ) نيست و اين برهان روشنى است بر صحت نبوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، براى اينکه احدى نه از موافق و نه از مخالف روايتى نياورده که گفته باشد نصاراى نجران بدون ترس از اصحاب کساء به مساءله مباهله اقدام کرده اند، چون اگر احتمال مى دادند آن جناب به دروغ دعوت به نبوت مى کند، بدون درنگ با او مباهله مى کردند)). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۷ چطور ممکن است که اين بزرگان و قهرمانان بلاغت و برجستگان ادب نفهميده باشند که اين روايات ، نسبت غلط به قرآن مى دهند و مى گويند: «قرآن لفظ جمع را در مفرد استعمال کرده ، کلمه نساء را که جمع است ، در مورد يک نفس بکار برده ؟!». نه ، به جان خودم سوگند، امر بر آن همه بزرگان پوشيده نمانده ، تنها اين مفسر است که نتوانسته است بين مفهوم و مصداق فرق بگذارد و خيال کرده که اگر خداى عزوجل به پيامبر خود بفرمايد: پس بعد از اين ،با اينکه خدا به تو علم داده ، اگر کسى بگو مگو کرد به او بگو: «ما فرزندانمان وشما فرزندانتان را بخوانيد...» و از سوى ديگر از طريق روايات معلوم شد که بگو مگو کنندگان واردين از نجران بودند و عددشان بطورى که در بعضى از روايات آمده ، چهارده مرد بود و هيچ زن و فرزندى همراهشان نداشتند. و نيز معلوم شد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) براى مباهله با آنان به غير از على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) را نياورد، لازمه آن فرمان و اين امتثال آن است که معناى جمله : «فمن حاجک » واردين نجران و معناى «نسائنا»، يک زن و معناى «انفسنا» يک مرد و معناى «ابنائنا» دو پسر باشد و دو کلمه «نساءکم » و «انفسکم » هم اصلا معنا نداشته باشد، چون نجرانيان زن و فرزند همراه خود نياورده بودند. توضيحى درباره استعمال جمع و اراده يک نفر (نساء) واستعمال جمع و اراده دو نفر (انفس ‍ وابنا)در آيه مباهله و تعجب اينجا است که چرا چنين مفسرى که فرق ميان مفهوم و مصداق را نمى فهمد اين اشکال را نکرده که در آيه کلمه «ابنائنا» با اينکه جمع است در مورد حسنين (عليهماالسلام ) که دو نفرند استعمال شده و اين رسواتر است از استعمال کلمه نساء که جمع است در مفرد، يعنى فاطمه (عليهاالسلام )، براى اينکه استعمال جمع در مفرد گاهى از خوش نشينان عرب شنيده مى شود، هر چند که عرب اصلى هرگز جز در مورد گوينده چنين کارى را نمى کند، تنها در مورد گوينده و آن هم به عنوان تعظيم است که مى گويد: «ما چنين دستور داديم و ما چنان کرديم و ما چنين خواهيم کرد»، و اما استعمال جمع در دو نفر اصلا جايز نيست و سابقه ندارد، نه از خوش نشينان عرب و نه از عرب اصلى . آرى ، علت اينکه اين مفسر روايات مباهله را طرح کرده و نسبت مجعوليت به آنها داده ، همان است که گفتيم : «نتوانسته است بين مفهوم و مصداق فرق بگذارد» و حال آنکه مطلب اينطور که او پنداشته نيست . توضيح اينکه : کلام بليغ آن کلامى است که مقتضاى مقام در آن کلام رعايت شده باشد، کلامى است که بتواند آن چه را که مورد اهتمام گوينده است کشف کند و بسيار مى شود که مقام تخاطب و گفت و شنود، مقامى است که تخاطب بين دو طايفه است که ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۸ يکديگر را اصلا نمى شناسند و يا اگر هم مى شناسند مصلحت اقتضا مى کند منکر شناسائى شوند، در چنين مقامى اگر يکى از دو طرف بحث و خصومت بخواهد به ديگرى بفهماند که خصومت و بگو مگو و دفاع و بالاخره طرفيت ما تنها با اين حاضران نيست بلکه ما با تمام افراد قبيله خود عليه شما قيام مى کنيم ، بازنان و مردان و خردسالان و بزرگسالان مى گويد: ما با شما مخاصمه داريم و با مردان و زنان و کودکان خود بر سر شما مى تازيم . آرى در چنين مقامى کلام خود را طورى ادا مى کند که مقتضاى طبع و عادت باشد، چون عادت اقتضا مى کند که يک قبيله و طايفه اى از مردم هم زنان و هم فرزندانى داشته باشند و غرض گوينده هم اين است که به طايفه طرف مقابل خود بفهماند، ما و همه مردان و زنان و فرزندانمان در دشمنى با شما يکدل و يک زبانيم و همه دست واحدى هستيم ، حال اگر در چنين مقامى به مقتضاى طبع و عادت تکيه نموده ، يک کلمه بگويد ما قبيله فلان با شما دشمنيم ، منظور خود را رسانده ، چون شنونده مى داند که در قبيله گوينده زنان و فرزندان و مردانى هستند، ولى اگر به اين مقدار اکتفا نکند بلکه نام مردان و زنان و فرزندان را صريحا ببرد و بگويد: ما قبيله فلان با مردان و زنان و کودکان خود عليه شما برمى خيزيم ، درحقيقت خواسته است چيزى زائد بر مقتضاى عادت و طبع را برساند. اين در صورتى است که گفتيم دو طرف متخاصم يکديگر را نشناسند و اما اگر اين سخن دسته جمعى با مخاطبين دسته جمعى بين دو جمعيت که يکديگر را مى شناسند اتفاق بيفتد، مثلا با يکديگر دوست باشند و اين دسته بخواهد دسته ديگر را به ميهمانى دعوت کند، يک بار گفتار خود را به مقتضاى طبع و عادت تکيه داده مى گويد: ما خودمان و زن و بچه مان از شما پذيرائى مى کنيم ، يک بار ديگر گفتار خود را به شناسائى شنونده تکيه مى دهد و مى گويد: ما همه مردها با فلان دخترم و دو کودکم خدمتگزار شما خواهيم بود که در اين صورت فائده زائدى را افاده کرده . بدان جهت اين توضيح را دادم که معلوم شود طبع و عادت و ظاهر حال ، يک حکم دارد، و واقع امر و عالم خارج حکمى ديگر، و گاهى اين دو حکم با هم مختلف مى شوند و اگر مختلف شدند شنونده نبايد گمان کند که گوينده دروغ گفته ، چون ممکن است گوينده نخست پايه و تکيه گاه گفتار خود را طبع و عادت آنچه ظاهر حالش آن را حکايت ميکند قرار بدهد، ولى بعدا تصميم بگيرد حقيقت حال و واقع امرش را بر خلاف آنچه ظاهر حالش حکايت مى کرد بيان کند، نه اين بيانش غلط است و نه اين خبرى که مى دهد دروغ است و نه مى توان گفت گوينده شوخيش گرفته است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۷۹ آيه شريفه مورد بحث چنين مجرائى دارد و منظور از اينکه فرمود: «فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم و نسائنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ...» اين است که اى پيامبر گراميم ايشان را دعوت کن و به ايشان پيشنهاد کن تو با نزديکانت آنهائى که در دعوت و علم تو شريک هستند حاضر شوى ، ايشان هم با اهل و نزديکان خود حاضر شوند و آنگاه با يکديگر مباهله کنيد، ولى اين دعوت را به مقتضاى ظاهر حال (که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) هم مانند همه مردم زن و فرزندى دارد و نصارا هم مانند همه مردم زنان و فرزندانى دارند) تکيه داده ، مى فرمايد: «بگو بيائيد تا ما زنان و مردان و فرزندان خود را و شما زنان و مردان و فرزندان خود را دعوت کنيم و آنگاه با يکديگر مباهله نمائيم »، اين ظاهر حال است ، پس اگر واقع امر بر خلاف اين باشد يعنى در طرف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، به جاى زنان يک زن و به جاى انفس دو مرد و به جاى فرزندان دو فرزند حاضر شدند و در طرف نصاراى نجران تنها مردانى حاضر شدند بدون زن و فرزند، کلام دروغ نيست ، شاهدش هم اين است که وقتى نصاراى نجران ديدند که پيامبر اسلام با يک مرد و يک زن و دو پسر مى آيد، نگفتند عمل تو با گفتارت مخالف است و تو دروغ گفتى ، و نيز به آن جناب نگفتند ما از اينکه دستور تو را مبنى بر آوردن زنان و فرزندان عمل نکرديم عذر مى خواهيم ، چون دسترسى به زنان و فرزندان خود نداشتيم و نيز هرکس اين قصه را بشنود هيچ به ذهنش نمى رسد که آيه شريفه با آنچه واقع شده نمى سازد و رواياتى که داستان را حکايت مى کند جعلى و دست خورده است . اين را گفتيم تا پاسخ کلام ديگر مفسر مورد نظر را هم داده باشيم که گفته است : وفد نجران (که شيعه مى گويد آيه درباره آنان نازل شده ) نه زنانى همراه داشتند و نه فرزندانى ... ۴ - اينکه گفته : نهايت چيزى که از آيه استفاده مى شود اين است که خداى تعالى به رسول گرامى خود دستور داده کسانى را که از اهل کتاب در مورد عيسى (عليه السلام ) بگو مگو و جدال مى کنند دعوت کند به اينکه با زنان و مردان و اطفال خود و مؤ منين هم مردان و زنان و اطفالشان يکجا جمع شوند و با ابتهال و تضرع از درگاه خدا بخواهند که از ميان دو طايفه آن طايفه اى را که درباره عيسى (عليه السلام ) دروغ مى گويد لعنت و از رحمت خود دور سازد - تا آنجا که مى گويد - آن کيست که ايمان به خدا داشته باشد و راضى شود چنين دو جمعيتى را از اهل حق و اهل باطل يک جا جمع نموده ، هر يک براى طلب لعنت و دورى طرف ديگر از رحمت خدا متوجه درگاه خدا شوند، چه جسارتى و چه است هزائى به قدرت خدا و عظمت او بالاتر از اين ؟! ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۰ و جان کلامش اين است که آيه شريفه نظر به شخص خاصى ندارد بلکه دو فريق اهل حق و اهل باطل را دعوت مى کند به اينکه با زن و بچه در يک جا جمع شوند و سپس با تضرع و ابتهال يکديگر را نفرين کنند. رد اين توهم که آيه مباهله ناظر بر اجتماع و ملاعنه دو فريقاهل حق و اهل باطل مى باشد حال بايد از ايشان پرسيد اين اجتماعى که خداى تعالى به آن دعوت کرده چه جور جمع شدنى است ؟ آياجمع شدن تمامى مؤ منين با تمامى نصارا است ؟ يعنى تمام کسانى که آن روز يعنى روز نزول اين آيه (که به قول بعضى از مورخين سال نهم هجرت و به قول بعضى ديگر سال دهم هجرت بوده ، هر چند که هيچيک از اين دو قول به بيانى که در بحث روايتى آيات بعدى مى آيد خالى از اشکال نيست ) مسلمان بودند، يعنى همه قبائل ربيعه و مضر (ساکنان يمن و حجاز) و عراق و مناطق ديگر و تمامى نصارا يعنى قبيله نجران (ساکن يمن ) و نصاراى شام و سواحل مديترانه و ساکنان روم و فرانسه و انگليس و اطريش و غير ايشان . که چنين گردآوردنى جزء محالات عادى است ، چون ميليونها جمعيتى که در مشارق و مغارب آن روز، پراکنده بودند، با همه زنان و فرزندانشان امروز که همه رقم رسانه هاى گروهى در اختيار بشر است امکان ندارد، آن روز چگونه امکان داشت ؟ و با اينکه اسباب عادى با تمامى ارکانش ‍ اين امر را ممکن نمى ساخته ، اگر قرآن کريم چنين تکليفى کرده باشد، در حقيقت تکليف به محال کرده و ظهور حجيت خود و روشنى حق را مشروط و منوط به امرى کرده که هيچ وقت عملى نمى شود و همين عدم امکان عذرى براى نصارا خواهد بود در اينکه دعوت مباهله رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را اجابت نکنند و چه عذر موجه تر از اين ، و همين عذر موجه باعث مى شود که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در دعويش مبنى بر اينکه عيسى (عليه السلام ) بنده و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است بيشتر ضرر کند تا نصاراى نجران در دعويشان مبنى بر اينکه آن جناب خدا است . و يا اينکه منظور از اين فرمان اجتماع حاضر از مسلمين و نصاراى مدينه و اطراف آن از قبيل نجرانيان و اطرافيان ايشان است ، اگر آيه شريفه دستور جمع آورى چنين جمعيتى را داده باشد، گو اينکه محذور اين تکليف کمتر از تکليف قبلى و شناعت و نامعقوليش سبک تر است ، ولى از نظر قابل امتثال نبودن دست کمى از آن ندارد، آن روز چه کسى مى توانسته همه اهل مدينه و همه اهل نجران و ساير نقاط مسيحى نشين در شبه جزيره را يک جا جمع کند و آيا چنين تکليفى تعليق به محال نيست و آيا معناى چنين تکليفى اعتراف به اين نيست که اصولا ظهور حق متعذر و ناشدنى است ؟. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۱ و يا منظور همان اجتماع کوچکى است که در مدينه از دو طايفه کوچک يعنى از چهارده نفر نجرانى و چند نفر مسلمان که در نزد پيامبر حاضر بودند تشکيل شده بود، اگر آيه شريفه چنين اجتماعى را در نظر دارد گو اينکه تشکيل آن امرى بود شدنى ، و ليکن اشکال خود اين مفسر به اين وجه وارد است که گفته بود در آيه شرکت زنان و فرزندان را از دو طرف لازم دانسته و حال آنکه روايات اتفاق دارد بر اينکه نجرانيان زن و بچه همراه خود نداشتند بلکه اشکالى که به اين وجه وارد شده از اشکال آن دو وجه ديگر از اين نظر شديدتر است که آن دو وجه صرف فرض بود، ولى اين اشکال در خارج واقع شده . رد اين توهم که يقين پيامبر و مؤ منين نسبت به مساءله مسلم است ۵ - اينکه گفته : اما ايمان و يقين رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و مؤ منين نسبت به اعتقادى که درباره عيسى (عليه السلام ) داشتند مسلم است و براى دلالت بر اين معنا جمله : «من بعد ما جاءک من العلم » کافى است ، چون علم در اينگونه مسائل يعنى مسائل اعتقادى چيزى جز يقين نمى تواند باشد گو اينکه علم در اين مسائل به معناى يقين است و در آن حرفى نيست ، ليکن اين جمله دلالت کند بر اينکه مؤ منين در امر عيسى (عليه السلام ) يقين داشته اند صرف ادعا است و ما نمى دانيم از کجا مى تواند آن را اثبات کند و لفظ آيه شريفه يعنى عبارت «فمن حاجک من بعد ما جاءک ...»، تنها متعرض حال رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است و مقام مخاطبه هم دلالتى بر اينکه آيه شامل غير آن جناب نيز مى شود ندارد، براى اينکه واردين از نجران محاجه و بگومگوئى با مؤ منين نداشتند، اصلا آمدنشان به مدينه براى ديدن مؤ منين نبوده و حتى يک کلمه هم با مؤ منين حرف نزده اند، مؤ منين نيز با ايشان سخنى نگفتند. بله اگر آيه دلالتى داشته باشد بر عالم بودن کسى ، به جز رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) تنها دلالت دارد بر علم کسانى که آن جناب ايشان را براى مباهله آورده بود و ما اين دلالت را در سابق از جمله : «من الکاذبين » استفاده کرديم . بلکه قرآن کريم دلالت دارد بر علم نداشتن و يقين نداشتن جميع مؤ منين ، چون مى فرمايد: «و ما يومن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون »، چون در اين آيه مردم را به شرک توصيف کرده و چگونه شرک با يقين جمع مى شود؟ و اگر همه مؤ منين صاحب يقين بودند، چگونه خداى تعالى مى فرمايد: «و اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه و رسوله الا غرورا»، و مى فرمايد: «و يقول الذين آمنوا لو لا نزلت سوره فاذا انزلت سورة محکمة و ذکر فيها القتال رايت الذين فى قلوبهم مرض ينظرون اليک نظر المغشى عليه من الموت ، فاولى لهم طاعة و قول معروف فاذا عزم الامر فلو صدقوا اللّه لکان خيرا لهم ... اولئک الذين لعنهم اللّه فاصمهم و اعمى ابصارهم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۲ پس در ميان مؤ منين يقين حاصل نمى شود مگر براى صاحبان بصيرت ، همچنانکه فرمود: «فان حاجوک فقل اسلمت وجهى لله و من اتبعن » و نيز فرموده : «قل هذه سبيلى ادعوا الى اللّه على بصيره انا و من اتبعنى ». وجه متعين وجه دوم است ۶ - اينکه گفت : در جمله «ندع ابنائنا و ابناءکم » دو وجه است از آنچه تاکنون از نظر خواننده گذشت معلوم شد که وجه اول فاسد است و در آيه شريفه تنها يک وجه است و آن اين است که «هر يک اهل خود را بخواند و به جان اهل خود نفرين کند»، و اما وجه اول که «هر يک اهل ديگرى را بخواند»، با ظاهر آيه منطبق نيست ، چون گفتيم غرض ‍ وقتى بطور کامل به دست مى آيد که گفته شود بيائيد مباهله کنيم و لعنت خدا را براى دروغگويان مسئلت نمائيم ، غرض با همين جمله بطور کامل حاصل مى شود و اگر مى بينيم در آيه مورد بحث جمله : «ندع ابنائنا و ابناءکم و نسائنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم » براى افاده غرض زائدى بوده و آن اين بوده که ايمان هر طرف به عقائد خود را بهتر برساند، چون اگر هر يک از دو طرف عزيزترين و محبوب ترين محبوب خود را حاضر ساخته و دورى از رحمت خدا را براى خود و عزيزانش ‍ مسئلت نمايد بيشتر بر صدق دعوى و قوت ايمانش دلالت مى کند و اين غرض زائد وقتى حاصل مى شود که معناى آيه چنين باشد: «ما فرزندان و زنان و انفس خود را نفرين کنيم و شما هم زنان و فرزندان و انفس خود را» و اما اگر معنا اين باشد که : «ما فرزندان و زنان و انفس ‍ شما را نفرين کنيم و شما زنان و فرزندان و انفس ما را نفرين کنيد» اين غرض زائد حاصل نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۳ علاوه بر اينکه اين معنا فى نفسه معنائى است که طبع سليم آن را نمى پسندد چون معنا ندارد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نصاراى نجران را بر زن و فرزند خود مسلط کند و بفرمايد: من خواهش مى کنم شما مرا و زن و فرزندان مرا نفرين کنيد تا غرض از مباهله حاصل شود، با اينکه خود آن جناب مى توانست اين کار را بکند، يعنى رسول خدا اهلبيت خود را و نصاراى نجران هم اهل بيت خود را نفرين کنند. از اين هم که بگذريم استفاده اين معنا از آيه محتاج به فهميدن معناى تسليطى است که گفتيم چنين چيزى معنا ندارد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نصارا را مسلط بر اهل بيت خود کند، تا چه رسد به اينکه آيه شريفه دلالت بر آن و يا چيزى شبيه آن داشته باشد و ما آن را از آيه بفهميم ، پس حق اين است که اين وجه از درجه اعتبار ساقط است ، و وجه متعين همان وجه دوم است . رد آخرين بخش کلام اين مفسر کج انديش ۷ - اينکه گفت : هيچ اشکالى به اين دو وجه وارد نيست ، تنها اشکالى که به آيه وارد مى شود بنابر قول شيعه و پيروان ايشان است که آيه را مخصوص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام ) دانسته اند. و منظورش از اشکال همان ايرادى است که کرد و گفت بنابه قول شيعه لازم مى آيد که انسان خودش خود را دعوت کند و حال آنکه اين اشکال نه ارتباطى با وجه اول دارد و نه با وجه دوم ، بلکه اين اشکال مربوط به قولى است که مى گويد مراد از کلمه «انفسنا» رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) است ، همچنانکه از بعضى مناظرات مذهبى حکايت شده که بعضى در برابر خصم شيعه خود گفته : اصلا منظور از کلمه «انفسنا» على (عليه السلام ) نيست ، بلکه خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) است و خصم شيعه اش بر او همين ايراد را کرده که لازمه اين قول اين است که کسى خودش خود را دعوت کند و اين باطل است و روايت دومى که از عيون اخبار از موسى بن جعفر (عليه السلام ) در بحث روايتى گذشته نقل کرديم به اين معنا اشاره مى کرد. و از اين جا سقوط و بى اعتبارى کلام ديگرش روشن مى شود که گفته : تنها اشکال بنابر قول شيعه وارد است ، چون بنابر بيانى که گذشت گفتيم : مراد از کلمه : «انفسنا» از نظر مفهوم رجال از اهل بيت رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) است که از نظر مصداق در صحنه مباهله از اين مفهوم تنها دو مصداق حضور داشت ، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و على (عليه السلام ) و هيچ اشکالى نيست که اهل بيت بعضى بعض ‍ ديگر را دعوت کند. پس هيچ اشکالى بر شيعه وارد نيست ، حتى بنا به آن توجيهى که مفسر نامبرده به شيعه نسبت داده ، چون او گفته شيعه مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۴ منظور از «انفسنا» على (عليه السلام ) است و هيچ اشکالى نيست که رسول خدا(صلى اللّه عليه و آله ) على (عليه السلام ) را دعوت کرده باشد. شاگرد وى در تفسير المنار بعد از اشاره به روايات گفته است : ابن عساکر از جعفر بن محمد (عليهماالسلام ) از پدرش روايت کرده که در ذيل آيه : «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابناءکم ...»، فرموده : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) براى مباهله ابى بکر و پسرش و عمر و پسرش و عثمان و پسرش را آورد، و ظاهرا کلام در جماعتى از مؤ منين مى باشد. المنار بعد از نقل کلام استادش که ما نيز نقلش کرديم مى گويد: در اين آيه بطورى که ملاحظه مى کنيد زنان را هم در امور اجتماعى شرکت داده ، آن هم در امور دقيق ، چون هماوردى قومى و احتجاج دينى ، و اين مبنى بر آن است که زن را هم مانند مرد اعتبار کرده باشد، حتى در کارهاى عمومى ، مگر بعضى از امور عامه اى که استثنا شده ، آنگاه کلام خود را در اين باره طول داده . روايت شاذّ است و مفسرين همگى از آن اعراض کرده اند مؤ لف قدس سره : اما آن روايتى که نقل کرده ، روايت شاذه و ناشناخته اى است که مخالف با تمامى روايات وارده در شاءن نزول آيه است و به همين جهت مفسرين از آن اعراض کرده اند، و صرفنظر از ناشناختگى و اعراض مفسرين از آن ، مشتمل بر مطلبى است که مخالف با واقع است و آن اين است که براى تمامى نامبردگان پسرى اثبات کرده ، با اينکه در آن روز همه آنان پسر نداشتند. و کانّه منظورش از اينکه گفت : «و ظاهر کلام در جماعتى از مؤ منين باشد» اين بوده که بگويد: من از ظاهر روايت چنين مى فهمم که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) تمامى مؤ منين و اولاد ايشان را جمع کرده ، که اگر مرادش از آن عبارت اين بوده باشد قهرا ذکر اسامى ابوبکر و پسرش و آن ديگران کنايه خواهد بود از اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) تمامى مؤ منين را حاضر ساخته و به نظر چنين مى رسد که خواسته است با اين حرف نظريه استاد و شيخ خود را در معناى آيه تاءييد کند، ولى تو خواننده عزيز خودت به خوبى مى توانى ارزش اين روايت را با در نظر گرفتن شذوذ و ناشناختگى سندش و اعراض مفسرين از آن و دلالت متن آن بر معنائى که اين استاد و شاگرد کرده اند، به دست آورى . و اما اينکه گفت : «آيه بطورى که ملاحظه مى کنيد زنان را هم در امور اجتماعى شرکت داده ...» بايد به وى گفت : اگر آيه شريفه چنين دلالتى را در مورد زنان داشته باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۵ بايد عين اين دلالت را در مورد اطفال هم داشته باشد و همين يک اشکال در شهادت بر بطلان گفتار او کافى است . و ما در آنجا که پيرامون آيات طلاق بحث مى کرديم ، يعنى در جلد دوم عربى اين کتاب در مقدار اشتراک زنان با مردان بحث کرديم و به زودى در جاى مناسبى در اين باره مقدار ديگرى بحث خواهيم کرد، بدون اينکه احتياجى به مثل استفاده او از آيه مورد بحث پيدا کنيم . رده:تفسیر المیزان