المیزان جلد۶ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۳
آيات ۵۶ - ۵۵ ، سوره مائده
إِنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُمْ رَاکِعُونَ (۵۵)
وَ مَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْب اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ(۵۶)
«ترجمه آیات»
جز اين نيست که ولىّ شما، خداست و رسول او و آنان که ايمان آورده اند، همان ايمان آورندگانى که اقامه نماز و اداى زکات مى کنند، در حالى که در رکوع نمازند.(۵۵)
و کسى که خدا و رسولش و اين مؤمنان را دوست بدارد، در حزب خدا، که البته سرانجام غلبه با آن ها است، وارد شده است.(۵۶)
«بیان آیات»
اثبات اينکه اين دو آيه شريفه درباره امام على (ع )نازل شده و متضمن تنصيص بر ولايت و خلافت آن حضرت مى باشد.
اين دو آيه شريفه همانطورى که مى بينيد مابين آياتى قرار دارند که مضمون آنها نهى از ولايت اهل کتاب و کفار است ، به همين جهت بعضى از مفسرين اهل سنت خواسته اند اين دو آيه را با آيات قبل و بعدش در سياق شرکت داده و بگويند همه اينها در صدد بيان يکى از وظائف مسلمين اند، و آن وظيفه عبارتست از اينکه مسلمين بايد دست از يارى يهود و نصارا و کفار بر دارند، و منحصرا خدا و رسول و مؤ منين را يارى کنند، البته مؤ منينى که نماز بپا مى دارند و در حال رکوع زکات مى دهند، نه هر کس که در سلک اسلام در آمده باشد، پس منافقينى که در دل کافرند نيز مانند کفار نبايد يارى نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۴
خلاصه کلام مفسرين نامبرده اينست که ولايت در اين دو آيه به همان معنا است که در آيات زير به آن معنا است «وَ الَّلهُ وَلى المُؤ منين » و «النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ » و نيز اين آيات که ولايت را به مؤ منين اطلاق کرده «أُولَئک بَعْضهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ » و « الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَت بَعْضهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ » همانطورى که در اين آيات ولايت بمعناى نصرت است در دو آيه مورد بحث هم به همان معنا است ، پس مدعاى اماميه که مى گويند اين آيه در شاءن امام على بن ابيطالب (عليه السلام ) و در تنصيص ولايت و خلافت آن جناب است ، زيرا تنها اوست که در حال رکوع انگشتر خود را به سائل داد، مدعائى است بدون دليل ، آنگاه از اين مفسرين سؤ ال شده است پس جمله حاليه «وَ هُمْ راکِعُونَ» در اين بين يعنى در دنبال جمله «وَ يُؤْتُونَ الزَّکَوةَ » چکاره است ؟ اگر شاءن نزول آيه ، امام (عليه السلام ) نباشد، چنانچه اماميه مى گويند جمله : «در حالى که آنها در رکوعند» چه معنا دارد؟
در پاسخ گفته اند در اينجا معناى حقيقى رکوع مراد نيست بلکه مراد معناى مجازى آن يعنى خضوع در برابر عظمت پروردگار يا خضوعى است که از جهت فقر يا از جهات ديگر در نهاد آدمى پديد مى آيد، و معناى آيه اينست که : اوليا و ياوران شما يهود و نصارا و منافقين نيستند، بلکه اوليا و ياوران شما خدا و رسول اويند و آن مؤ منين که نماز بپا مى دارند و زکات مى دهند و در همه اين احوال خاضعند، يا آنهائى که زکات مى دهند در حاليکه خود فقير و تنگدستند، ليکن دقت در اطراف اين آيه و آيات قبل و بعدش و نيز دقت درباره تمامى اين سوره ، ما را به خلاف آنچه اين مفسرين ادعا کرده اند و آن جوابى که از اشکال داده اند رهبرى مى کند، و نخستين شاهد بر فساد ادعايشان بر اينکه ولايت به معناى نصرت است همانا استدلال خود آنان است به وحدت سياق و به اينکه همه اين آيات که يکى پس از ديگرى قرار گرفته اند در مقام بيان اين جهتند که چه کسانى را بايد يارى کرد و چه کسانى را نبايد، زيرا درست است که اين سوره در اواخر عمر رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در حجه الوداع نازل شده و ليکن نه تمامى آن ، بلکه بطور مسلم پاره اى از آيات آن به شهادت مضامين آنها، و رواياتى که در شاءن نزولشان وارد شده است قبل از حجه الوداع نازل شده است .
بنابراين صرف اينکه فعلا اين آيات يکى پس از ديگرى قرار گرفته اند دلالت بر وحدت سياق آنها ندارد، کما اينکه صرف وجود مناسبت بين آنها نيز دلالت ندارد بر اينکه آيات اين سوره همه به همين ترتيب فعلى نازل شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۵
دومين شاهد بر فساد آن ، تفاوت آيات قبل و بعد اين آيه است از جهت مضمون ، زيرا در آيه « يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيهُودَ وَ النَّصرَى أَوْلِيَاءَ بَعْضهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ...» تنها مؤ منين را از ولايت کفار نهى مى کند و منافقين را که در دل کافرند به اين رذيله که در کمک کفار و جانبدارى آنان سبقت مى جويند سرزنش مى نمايد، بدون اينکه کلام مرتبط الخطاب به کفار شود و روى سخن متوجه کفار گردد، بخلاف آيات بعد که پس از نهى مسلمين از ولايت کفار دستور مى دهد که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) مطلب را به گوش کفار برساند و اعمال زشت آنان را که همان سخريه و استهزاست ، و معايب درونيشان را که همان نفاق است گوشزد شاءن سازد، پس آيات قبل ، غرضى را بيان مى کنند و آيات بعد، غرض ديگرى را ايفا مى نمايند با اين حال چگونه بين اين دو دسته آيات وحدت سياق هست ؟!.
مراد از «ولى » در آيه شريفه ناصر نيست بلکه ولايت به معناى محبت و دوستى است
سومين دليل بر فساد آن همان مطالبى است که ما در بحثى که سابق در ذيل آيات «۵۶» و «۵۷» و «۵۸» و«۵۹» همين سوره از نظر خوانندگان گذرانديم ، گفتيم ، و آن اين بود که : کلمه ولايت در اين آيات نمى شود به معناى نصرت باشد. زيرا با سياق آنها و خصوصياتى که در آن آيات است مخصوصا جمله «بَعْضهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ » - «آنها خود اولياى يکديگرند» و جمله «وَ مَن يَتَوَلهَُّم مِّنکُمْ فَإِنَّهُ مِنهُمْ » -«و هر که از شما ولايت آنها را داشته باشد از آنها خواهد بود» سازگار و من اسب نيست ، چون که ولايت به معناى نصرت عقد و قراردادى بوده که بين دو قبيله با شرايط خاصى منعقد مى شده ، و اين عقد باعث نمى شده که اين دو قبيله يکى شوند، و از عادات و رسوم و عقايد مخصوص به خود چشم بپوشند و تابع ديگرى گردند، و حال آنکه در اين آيه ولايت ، امرى است که عقد آن باعث پيوستن يکى به ديگرى است ، چون مى فرمايد: و هر که از شما ولايت آنان را دارا باشد از ايشان خواهد بود، و نيز اگر ولايت در اينجا به معناى نصرت بود معنا نداشت علت نهى از نصرت کفار را چنين معنا کند که چون قوم فلانى (کفار) يار و مددکار يکديگرند، بخلاف اينکه اگر ولايت به معناى محبت باشد که در آنصورت اين تعليل بسيار بجا و موجه خواهد بود، زيرا مودت مربوط به جان و دل آدمى است و باعث امتزاج و اختلاط روحى بين دو طايفه مى شود، و تاءثير اين اختلاط در تغيير سنن قومى و اغماض از خصائص ملى پر واضح است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۶
پس صحيح است گفته شود: فلان ملت و قوم را دوست نداشته باشيد تا رذائل و معايبى که در آنها است در شما رخنه نکند و شما به آنان ملحق و از آنان نشويد، آنان وصله همرنگ هم ، و دوست همند، از همه اينها گذشته معنا ندارد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ولى به معناى ياور مؤ منين باشد، براى اينکه يا مردم ياور اويند يا او و مردم ياور دينند و يا خداوند ياور او و مردم ديندار است ، همه اين اطلاقات صحيح است ، اما گفتن اينکه او ياور مؤ منين است صحيح نيست .
توضيح اينکه اين مفسرين که مى گويند «ولى » در آيه مورد بحث به معناى ناصر است ، لابد مرادشان از نصرت ، نصرت در دين است که خدا هم آنرا مورد اعتنا قرار داده و در بسيارى از آيات از آن ياد کرده ، و چون مى توان دين را هم براى خدا دانست و هم گفت دين براى خدا و رسول (صلى الله عليه و آله ) است و هم گفت دين براى رسول خدا و مؤ منين است به سه اعتبار همچنين مى توان يارى دين را هم يارى خدا دانست ، چون پروردگار متعال شارع دين است کما اينکه در چند جاى قرآن اين اطلاق را کرده و فرموده : «قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نحْنُ أَنصارُ اللَّهِ » و نيز فرموده : «إِن تَنصرُوا اللَّهَ يَنصرْکُمْ » و فرموده : «وَ اَذ اَخَذَ الّلهُ ميثاقَ النَّبِيّينَ» تا آنجا که مى فرمايد: «لَتُؤ مَنَنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» و همچنين در آيات زياد ديگرى اين اطلاق بچشم مى خورد.
و صحيح است گفته شود: دين براى خدا و هم براى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) است ، چون خداوند شارع دين و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) هادى و داعى بسوى آن و مبلغ آنست ؛ و به اين اعتبار مردم را به يارى دين دعوت و يا مؤ منين را با نصرت مى ستايد به اينکه خدا و رسول را يارى مى دهند کما اينکه در قرآن مى فرمايد: «عَزَّرُوهُ وَ نَصرُوهُ » و مى فرمايد: «وَ يَنصرُونَ اللَّهَ وَ رَسولَهُ » و نيز مى فرمايد: «وَ الَّذِينَ ءَاوَوا وَّ نَصرُوا » و هم يارى دين را يارى رسول (صلى الله عليه و آله ) و مؤ منين شمرده و فرموده : خدا ياور رسول و مؤ منين است ، کما اينکه در قرآن مى فرمايد: «وَ لَيَنصرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصرُهُ » و نيز مى فرمايد: « إِنَّا لَنَنصرُ رُسلَنَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَشهادُ » و نيز مى فرمايد: « وَ کانَ حَقاًّ عَلَيْنَا نَصرُ الْمُؤْمِنِينَ » و ليکن بهيچ اعتبار نمى توان دين را فقط براى مؤ منين دانست و رسول خدا(صلى الله عليه و آله ) را از دين بيگانه شمرد، آنگاه گفت رسول خدا ياور مؤ منين است ، براى اينکه هيچ کرامت و مزيت دينى نيست مگر اينکه عاليترين مرتبه آن در رسول خدا(صلى الله عليه و آله ) است و او را سهم وافرى از اين مزيت است ، لذا در هيچ جاى قرآن رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را ياور مؤ منين نخوانده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۷
آرى کلام الهى ساحتش منزه تر از آنست که نسبت به احترامات لازم الرعايه آن جناب کوتاهى و مسامحه بورزد، و اين خود قوى ترين دليل است بر اينکه هر جا در قرآن ولايت را به پيغمبر (صلى الله عليه و آله ) نسبت داده است مقصود از آن ولايت در تصرف يا محبت است مانند آيه شريفه : «النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ » و آيه «إِنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا ...» چون در اين دو آيه روى سخن با مؤ منين است و معنا ندارد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ياور آنها باشد چنان که مفصلا بيان کرديم .
پس معلوم شد که اين دو آيه مورد بحث در سياق ، با آيات سابق خود شرکت ندارند و لو اينکه فرض هم بکنيم که ولايت به معناى نصرت است ، و نبايد فريب جمله آخر آيه يعنى : «فَإِنَّ حِزْب اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ » را خورد و خيال کرد که اين جمله تنها مناسب با ولايت به معناى نصرت است . زيرا اين جمله با معانى ديگر ولايت يعنى تصرف و محبت نيز مناسبت دارد، براى اينکه غلبه دينى و انتشار دين خدا در همه عالم که يگانه هدف اهل دين است محتاج است به اينکه اهل دين به هر وسيله شده به خدا و رسول متصل و مربوط شوند، چه اينکه اين اتصال به نصرت خدا و رسول باشد و يا به قبول تصرفاتشان و يا به محبت و دوست داشتنشان ، پس جمله آخر آيه با هر سه معنا سازگارى دارد، و خداى تعالى در چند جا وعده صريح داده و به همه گوشزد کرده که بزودى اين غلبه دين اسلام بر ساير اديان محقق مى شود و فرموده : «کتَب اللَّهُ لاَغْلِبنَّ أَنَا وَ رُسلى » و نيز فرموده : «وَ لَقَدْ سبَقَت کلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسلِينَ إِنهُمْ لهَُمُ الْمَنصورُونَ وَ إِنَّ جُندَنَا لهَُمُ الْغَلِبُونَ ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸
و علاوه بر همه وجوهى که گفته شد روايات بسيارى از طريق اماميه و هم از طريق خود اهل سنت هست که همه دلالت دارند بر اينکه اين دو آيه در شاءن على بن ابيطالب (عليه السلام ) وقتى که در نماز انگشتر خود را صدقه داد نازل شده است ، بنابراين ، اين دو آيه متضمن حکم خاصى هستند و شامل عموم مردم نيستند.
و ما بزودى در بحث روايتى آينده خود بى شتر آن روايات را نقل خواهيم کرد (ان شاء الله تعالى ) و اگر صحيح باشد از اين همه رواياتى که درباره شاءن نزول اين دو آيه وارد شده چشم پوشى شود و اين همه ادله ماءثوره ناديده گرفته شود بايد بطور کلى از تفسير قرآن چشم پوشيد، چون وقتى به اينهمه روايات اطمينان پيدا نکنيم ، چگونه مى توانيم به يک يا دو روايتى که در تف سير يک يک آيات وارد شده است وثوق و اطمينان پيدا کنيم ، پس با اين همه وجوهى که ذکر شد ديگر جائى براى اين حرف نمى ماند که بگوييم مضمون اين دو آيه عام و شامل همه مؤ منين و ولايت بعضى نسبت به بعض ديگر است .
اشکالات بعضى مفسرين معاند بر دلالت آيات شريفه : «انما وليکم الله ...» برولايت اميرالمؤ منين (ع ) و رد آن اشکالات
البته بايد اين را هم بگويم که مفسرين نامبرده براى اينکه دو آيه مورد بحث را از اينکه راجع به على (عليه السلام ) باشد برگردانند و بگويند راجع به همه مؤ منين است ناگزير شده اند در روايات مزبوره مناقشه کرده و در هر کدام به وجهى خرده گيرى کنند ليکن ما با رعايت ادب به آقايان مى گوييم : سزاوار نبود در اين همه روايات اشکال کنند، زيرا اگر انسان دچار عناد و مبتلا به لجاج نباشد روايات اينقدر هست که اطمينان آور باشد ديگر با امثال اشکالات زير در مقام خرده گيرى و تضعيف آنان بر نمى آيد. و اما اشکالاتى که بر روايات وارد کرده اند:
اول - همان حرفى است که سابقا هم به آن اشاره شد و آن اينکه ولايت در آيات مورد بحث و قبل و بعدش ظهور در معناى نصرت دارد و اين روايات از نظر مخالفتش با اين ظهور مخدوش است .
دوم - اينکه لازمه اين روايات که مى گويند ولايت به معناى تصرف است ، اينست که آيه با اينکه دارد: «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ - آنان که نماز را به پاى مى دارند» مع ذل بگوييم آيه در شاءن على است و بس و حال آنکه آن جناب يک نفر است و به يک نفر گفته نمى شود: آنانکه .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹
سوم - اينکه لازمه اين روايات اينست که مقصود از زکاتى که در آيه است صدقه باشد و حال آنکه ديده نشده صدقه را زکات گفته باشند.
مفسرين نامبرده بعد از اين سه اشکال گفته اند پس متعين اينست که بگوييم اين دو آيه مربوط به شخص معينى نيستند بلکه عام و شامل همه مؤ منين و کانه در اين مقامند که نکته اى نظير قصر قلب يا قصر افراد افاده کنند چه منافقين بسيار علاقمند به ولايت کفار و دوستى با آنان بودند و به همه مسلمين اصرار داشتند که آنان را دوست بدارند. خداى تعالى مؤ منين را از دوستى با کفار نهى نمود، و فرمود: اولياى شما کفار و منافقين نيستند، بلکه خدا و رسول و مؤ منين حقيقى اند. باقى مى ماند جمله حاليه «وَ هُمْ رَکِعُونَ »، راجع به آنهم مى توانيم بگوييم مراد از رکوع در خصوص اين آيه به معناى مجازى آن يعنى خضوع و فقر و افتاده حالى است . اين بود توجيهاتى که مفسرين عامه درباره اين دو آيه کرده اند.
و ليکن دقت در اين آيات و نظائر آن بطلان و سقوط اين توجيهات را از درجه اعتبار و اعتنا روشن مى سازد. اما اينکه گفتند آيه در سياق آياتى قرار دارد که ولايت در آنها به معناى نصرت است جوابش را سابقا داديم و باز تکرار مى کنيم که آيات اصلا چنين سياقى ندارند و به فرض اينکه آيات سابق داراى چنين سياقى باشند اين دليل نمى شود بر اينکه در اين آيات هم به همان معنا است .
و اما اشکالى که در کلمه «الذين » کردند جواب آن را هم در جلد سوم همين کتاب در ذيل آيه مباهله مفصلا داده ايم و گفته ايم : فرق است بين اينکه لفظ جمع را اطلاق کنند و واحد را اراده کنند، در حقيقت لفظ جمع را در واحد استعمال کنند و بين اينکه قانونى کلى و عمومى بگذرانند و از آن بطور عموم خبر دهند در صورتى که مشمول آن قانون جز يک نفر کسى نباشد و جز بر يک نفر منطبق نشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰
و آن نحوه اطلاقى که در عرف سابقه ندارد نحوه اولى است نه دومى ، براى اينکه از قبيل دومى در عرف بسيار است ،
مواردى که جمع بر مفرد اطلاق شده است
و اى کاش مى فهميديم مفسرين مزبور در اين آيه : «يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّى وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيهِم بِالْمَوَدَّةِ » تا آنجا که مى فرمايد «تُسِرُّونَ إِلَيهِم بِالْمَوَدَّةِ » چه مى گويند؟! با اينکه دليل معتبر و روايت صحيح داريم بر اينکه مرجع ضمير «إِلَيهِم » با اينکه ضمير جمع است يک نفر بيش نيست و آن حاطب بن ابى بلتعه است که با قريش و دشمنان اسلام مکاتبه سرى داشت ؟ و نيز خوب بود مى فهميديم در اين آيه :«لَئن رَّجَعْنَا إِلى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الاَعَزُّ مِنهَا الاَذَلَّ » چه مى گويند؟ با اينکه روايت صحيح داريم که قائل اين سخن يک نفر بيش نيست و او عبد الله بن ابى بى سلول رئيس منافقين است ؟!
و همچنين در اين آيه : «يَسئَلُونَک مَا ذَا يُنفِقُونَ » و حال آنکه فاعل «يَسْئَلُونَ» با اينکه صيغه جمع است يک نفر است و نيز در اين آيه : «الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُم بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً » و حال آنکه روايت صحيح وارد شده است که اين آيه درباره يک نفر است و او على بن ابيطالب (عليه السلام ) و يا بنا به روايت خود آقايان اهل سنت ابابکر است !! و همچنين آيات زياد ديگرى که در همه ، نسبت هائى به صيغه جمع به شخص معين و واحدى داده شده است . اين مفسرين هر چه در اين موارد جواب دارند از همه اين موارد، ما نيز همان جواب خود قرار مى دهيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۱
عجيب تر از آن اين آيه است «يَقُولُونَ نخْشى أَن تُصِيبَنَا دَائرَةٌ : مى گويند مى ترسيم از اينکه دچار گرفتارى شويم » براى اينکه گوينده اين حرف به اعتراف خود علماى عامه يک نفر و آن هم رئيس منافقين عبدالله بن ابى بوده ، و تعجب در اين است که اين آيه در بين آياتى قرار دارد که ما الان درباره آنها بحث مى کنيم ، راستى چطور با اين فاصله کم حرف خود را از ياد مى برند و کم حافظگى به خرج مى دهند؟! ممکن است کسى بگويد که در اين آياتى که بعنوان نقض نقل کرديد که در آنها مطلب به صيغه جمع به يک فرد نسبت داده شده در حقيقت مطلب تنها به يک فرد منسوب نيست ، بلکه کسانى بوده اند که با عمل آن يکنفر موافق و راضى بوده اند، با اينکه مرتکب يک نفر بوده ، خداوند روى سخن خود را در توبيخ متوجه به عموم مى کند تا آنان هم که مرتکب نيستند ولى با مرتکب همصدايند متنبه شوند.
در صدر اسلام «زکات » در معناى لغوى (انفاقمال ) به کار مى رفته ، نه در خصوص زکات واجب
ما هم در جواب مى گوييم برگشت اين حرف به اينست که اگر نکته اى ايجاب کرد مى توان جمع را در مفرد استعمال نمود، و اتفاقا در آيه مورد بحث ما هم همينطور است ، يعنى در تعبير صيغه جمع نکته ايست و آن اينست که نمى خواهد بفهماند اگر شارع انواع کرامتهاى دينى را که يکى از آنها ولايت است به بعضى از مؤ منين (على عليه السلام ) ارزانى مى دارد جزافى و بيهوده نيست ، بلکه در اثر تقدم و تفوقى است که او در اخلاص و عمل بر ديگران دارد، علاوه بر اين ، بيشتر، بلکه تمامى آنهائى که اين روايات را نقل کرده اند همانا صحابه و يا تابعينى هستند که از جهت زمان و عصر معاصر با صحابه اند و آنان هم عرب خالص بوده اند، بلکه مى توان گفت عربيت آنروز عرب ، عربيت دست نخورده ترى بوده و اگر اين نحو استعمال را لغت عرب جايز نمى دانسته و طبع عربى آنرا نمى پذيرفته خوب بود عرب آنروز اشکال مى کرده و در مقام اعتراض بر مى آمد و حال آنکه از هزاران نفر صحابه و تابعين ، احدى بر اينگونه استعمالات اعتراضى نکرده است چه اگر کرده بود به ما مى رسيد .
اما اشکال سومى که گفته اند صدقه دادن انگشتر، زکات نيست . جواب اين حرف هم اينست که اگر مى بينيد امروز وقتى زکات گفته مى شود ذهن منصرف به زکات واجب شده و صدقه به ذهن نمى آيد، نه از اين جهت است که برحسب لغت عرب صدقه زکات نباشد بلکه از اين جهت است که در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام ، متشرعه و مسلمين زکات را در واجب بکار برده اند، و گرنه در صدر اسلام زکات به همان معناى لغوى خود بوده . و معناى لغوى زکات اعم است از معناى مصطلح آن ، و صدقه را هم شامل مى شود. در حقيقت زکات در لغت مخصوصا اگر در مقابل نماز قرار گيرد، به معناى انفاق مال در راه خدا و مرادف آنست ، کما اينکه همين مطلب از آياتى که احوال انبياى سلف را حکايت مى کنند بخوبى استفاده مى شود، مانند اين آيه که باره حضرت ابراهيم و اسحاق و يعقوب مى فرمايد: «وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيرَتِ وَ إِقَامَ الصلَوةِ وَ إِيتَاءَ الزَّکوةِ »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۲
و راجع به حضرت اسماعيل مى فرمايد: «وَ کانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصلَوةِ وَ الزَّکَوةِ وَ کانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا » و راجع به عيسى (عليه السلام ) در گهواره مى فرمايد: «وَ أَوْصنى بِالصلَوةِ وَ الزَّکوةِ مَا دُمْت حَيًّا » و ناگفته پيداست که در شريعت ابراهيم و يعقوب و اسماعيل و عيسى (عليه السلام ) زکات به آن معنائى که در اسلام است نبوده .
و نيز مى فرمايد: «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکى وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصلى » و مى فرمايد: «الَّذِى يُؤْتى مَالَهُ يَتزَکى » و مى فرمايد: «الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَفِرُونَ » و مى فرمايد: «وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّکَوةِ فاعِلُونَ » و آيات ديگرى که در سوره هاى مکى و مخصوصا سوره هائى که در اوايل بعثت نازل شده مانند سوره «حم سجده » و امثال آن . چه اين سوره ها وقتى نازل شدند که اصولا زکات به معناى معروف و مصطلح هنوز واجب نشده بود، و لابد مسلمين آنروز از کلمه زکاتى که در اين آيات است چيزى مى فهميده اند، بلکه آيه زکات يعنى : «خُذْ مِنْ أَمْوَلهِِمْ صدَقَةً تُطهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّيهِم بهَا وَ صلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صلَوتَک سکَنٌ لهَُّمْ » که دلالت دارد بر اينکه زکات مصطلح يکى از مصاديق صدقه است ، و از اين جهت آنرا زکات گفته اند که صدقه است ، چون صدقه پاک کننده است و زکات هم از تزکيه و به معناى پاک کردن است ، پس از همه مطالب گذشته روشن شد که : اولا براى مطلق صدقه ، زکات گفتن مانعى ندارد، و ثانيا موجبى براى حمل رکوع بر معناى مجازى نيست ، و ثالثا مانعى از اطلاق جمع «الذين آمنوا...» و اراده مفرد نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳
معانى و موارد استعمال کلمه «ولايت » و مشتقات آن
«إِنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا ...»
راغب در کتاب مفردات گفته است ولاء (به صداى بالاى واو) و همچنين توالى به اين معنا است که حاصل شود دو چيز يا بيشتر، از يک جنس و بدون اينکه چيزى از غير آن جنس حايل شود. اين معناى لغوى ولاء و توالى است ، و گاهى اين لفظ به طور استعاره و مجاز در قربى استعمال مى شود که آن قرب از جهات زير حاصل مى گردد.
۱ - قربى که از جهت مکان حاصل ميشود و گفته ميشود:«جلست مما يليه : نشستيم نزديکش .»
۲ - قرب از جهت نسبت .
۳ - قرب از جهت دوستى و گفته مى شود: «ولى فلان - دوست فلانى ».
۴ - قرب حاصل از نصرت و گفته مى شود: «ولى فلانا - يارى کرد فلان را».
۵ - از جهت اعتقاد. گفته مى شود: فلان ولى فلان - هم عقيده و هم سوگند اوست . و در معناى نصرت بطور حقيقت اطلاق مى شود و همچنين در معناى مباشرت در کار و اختيار دارى در آن ، و گفته مى شود: «فلان ولى لامر کذا - فلانى اختيار دار فلان کار است » و بعضى از اهل لغت گفته اند: ولايت (به صداى پائين واو) و ولايت (به صداى بالاى آن ) به يک معنا است ، مانند دلالت و دلالت که هر دو به يک معنا است ، و حقيقت ولايت عبارتست از بعهده گرفتن کار، و منصوب شدن بر آن و ولى و مولى هر دو استعمال مى شوند در اين معنا، البته هم در معناى اسم فاعل آن ، يعنى موالى (به کسر لام ) و هم در معناى اسم مفعول آن يعنى موالى (به فتح لام ) و به مؤ من گفته مى شود ولى الله و ليکن ديده نشده که بگويند مؤ من مولاى خداست ، ليکن هم گفته مى شود «اَللهُ وَلىُّ الْمُؤ مِنينَ» و هم «اللهُ مَولاَ الْمُؤ مِنينَ» و نيز راغب مى گويد: اگر عرب گفت : «تولى » اگر ديدى که خود بخود و بدون لفظ «عن » متعدى شد، بدانکه اقتضاى معناى ولايت را دارد و مقتضى است که آن معنا در نزديک ترين مواضعش حاصل شود، مثلا اگر ديديد کسى گفت : «وليت سمعى کذا» يا گفت «وليت عينى کذا» يا گفت «وليت وجهى کذا» بدانکه مراد اينست که گوش خود يا چشم خود يا روى خود را نزديک فلانى بردم ، کما اينکه در قرآن هم بدون لفظ «عن » استعمال شده ، مى فرمايد: «فَلَنُوَلِّيَنَّک قِبْلَةً تَرْضاهَا » و نيز مى فرمايد: «فَوَلِّ وَجْهَک شطرَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ وَ حَيْث مَا کُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شطرَهُ » و اگر ديدى که با «عن » چه در ظاهر و چه در تقدير متعدى شد بدانکه اقتضاى معناى اعراض و ترک نزديکى را دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۴
و ظاهرا نزديکى کذائى که ولايت ناميده مى شود اولين بار در نزديکى زمانى و مکانى اجسام به کار برده شده آنگاه به طور استعاره در نزديکى هاى معنوى استعمال شده است . پس ظاهرا گفتار راغب در کتاب مفردات عکس حقيقت و غير صحيح بنظر مى رسد، زيرا بحث در احوالات انسانهاى اولى اين را بدست مى دهد که نظر بشر نخست به منظور محسوسات بوده و اشتغال به امر محسوسات در زندگى بشر مقدم بر تفکر در متصورات و معانى و انحاى اعتبارات و تصرف در آنها بوده است ، بنابراين اگر ولايت را که قرب مخصوصى است در امور معنوى فرض کنيم لازمه اش اينست که براى ولى قربى باشد که براى غير او نيست مگر بواسطه او، پس هر چه از شؤ ون زندگى مولى عليه که قابل اين هست که بديگرى واگذار شود تنها ولى مى تواند آنرا عهده دار شده و جاى او را بگيرد. مانند ولى ميت که او نيز همينطور است ، يعنى همانطورى که ميت قبل از مرگش مى توانست به ملاک مالکيت انواع تصرفات را در اموال خود بکند ولى او در حال مرگ او مى تواند به ملاک وراثت آن تصرفات را بکند، و همچنين ولى صغير با ولايتى که دارد مى تواند در شؤ ون مالى صغير اعمال تدبير بکند و همچنين ولى نصرت که مى تواند در امور منصور از جهت تقويتش در دفاع تصرف کند و همچنين خداى تعالى که ولى بندگانش است و امور دنيا و آخرت آنها را تدبير مى نمايد، و در اين کار جز او کسى ولايت ندارد، تنها اوست ولى مؤ منين در تدبير امر دينشان به اينکه وسائل هدايتشان را فراهم آورد و داعيان دينى بسوى آنان بفرستد و توفيق و يارى خود را شامل حالشان بکند، و پيغمبران هم ولى مؤ منينند.
مثلا رسول الله (صلى الله عليه و آله ) ولى مؤ منين است ، چون داراى منصبى است از طرف پروردگار، و آن اينست که در بين مؤ منين حکومت و له و عليه آنها قضاوت مى نمايد، و همچنين است حکامى که آن جناب و يا جانشين او براى شهرها معلوم مى کنند زيرا آنها نيز داراى اين ولايت هستند که در بين مردم تا حدود اختياراتشان حکومت کنند، و خواننده خود قياس کند بر آنچه گفته شد موارد ديگر ولايت را، يعنى ولاى عتق و جوار و حلف و ۶ طلاق و پسر عم و محبت و ولايت عهدى و همچنين بقيه معانى آنرا، و اما ولايتى که در آيه : «يُوَلُّونَ الْاَدْبارَ» است به معناى پشت کردن يعنى بجاى اينکه روى خود جانب دشمن کنند و سنگر و جبهه جنگ را اداره و تدبير نمايند، پشت خود بدان کرده پا به فرار مى گذارند و همچنين است «تَوَلَّيْتُمْ» يعنى اعراض کرديد و خود را به جهتى که مخالف جهت آنست قرار داديد يا روى خود را جهت مخالف آن برگردانيديد.
پس آنچه از معانى ولايت در موارد استعمالش به دست مى آيد اينست که ولايت عبارتست از يک نحوه قربى که باعث و مجوز نوع خاصى از تصرف و مالکيت تدبير مى شود، و آيه شريفه مورد بحث ، سياقى دارد که از آن استفاده مى شود ولايت نسبت به خدا و رسول و مؤ منين به يک معنا است ، چه به يک نسبت ولايت را به همه نسبت داده است و مويد اين مطلب اين جمله از آيه بعدى است : «فَإِنَّ حِزْب اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ » براى اينکه اين جمله دلالت و يا دست کم اشعار دارد بر اينکه مؤ منين و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) از جهت اينکه در تحت ولايت خدايند، حزب خدايند و چون چنين است پس سنخ ولايت هر دو يکى و از سنخ ولايت خود پروردگار است
رده:تفسیر المیزان