المیزان جلد۶ بخش۲
چهار دسته آيات شريفه درباره : ولايت تکوينى خدا، ولايت تشريعى خدا، ولايت رسول الله (ص) و ولايت امام على (ع)
و خداوند متعال براى خود دو سنخ ولايت نشان داده ، يکى ولايت تکوينى که آيات راجع به آن را ذيلا درج مى کنيم . دوم ولايت تشريعى که به آيات آن نيز اشاره مى نماييم ، آنگاه در آيات ديگرى اين ولايت تشريعى را به رسول خود استناد مى دهد و در آيه مورد بحث همان را براى اميرالمؤ منين (عليه السلام ) ثابت مى کند، پس در اينجا چهار جور از آيات قرآنى هست :
۱ - آياتى که اشاره به ولايت تکوينى خداى متعال دارد، و اينکه خداى متعال هر گونه تصرف در هر موجود و هر رقم تدبير و به هر طورى که خود بخواهد برايش ميسور و صحيح و روا است ، مانند اين آيات : «أَمِ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلىُّ » و «مَا لَکُم مِّن دُونِهِ مِن وَلىٍّ وَ لا شفِيعٍ أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ » و «أَنت وَليّيى فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ » و «فَما لَهُ مِنْ وَلِىٍّ مِنْ بَعْدِهِ» و در همين معنا مى فرمايد: «وَ نحْنُ أَقْرَب إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ » و نيز مى فرمايد: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يحُولُ بَينَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ» و چه بسا آيات زير را هم که راجع به ولايت به معناى نصرت است بتوان جزو همين آيات شمرد. چون نصرت مؤ منين هم خود يک رقم تصرف است ، و آن آيات اينها است : «ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ أَنَّ الْکَفِرِينَ لا مَوْلى لهَُمْ » و: «فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ » و اين آيه : «وَ کانَ حَقاًّ عَلَيْنَا نَصرُ الْمُؤْمِنِينَ » هم با اينکه لفظ مولى يا ولايت در آن نيست با اين وصف چون از جهت معنا از مقوله آيات فوق است بايد در زمره آنها بشمار آيد اين آيات دسته اول .
۲ - اما دسته دوم ، يعنى آياتى که ولايت تشريع شريعت و هدايت و ارشاد توفيق و امثال اينها را براى خداى متعال ثابت مى کند، آنها نيز از اين قرارند: «اللَّهُ وَلىُّ الَّذِينَ ءَامَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظلُمَتِ إِلى النُّورِ » و «وَ اللَّهُ وَلىُّ الْمُؤْمِنِينَ » و «وَ اللَّهُ وَلىُّ الْمُتَّقِينَ » و آيات زير هم در مقام بيان همين جهت اند: «وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضى اللَّهُ وَ رَسولُهُ أَمْراً أَن يَکُونَ لهَُمُ الخِْيرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَن يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسولَهُ فَقَدْ ضلَّ ضلَلاً مُّبِيناً » پس نتيجه اين دو دسته آيات اين شد که دو سنخ ولايت براى خداى متعال هست يکى ولايت تکوينى و يکى تشريعى و به عبارت ديگر يکى ولايت حقيقى و يکى ولايت اعتبارى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۷
۳ - ولايت تشريعى الميزان اما آيات دسته سوم ، يعنى آياتى که را که در آيات قبل براى خداوند ثابت مى کرد در آنها همان را براى رسول خدا ثابت مى کند و قيام به تشريع و دعوت به دين و تربيت امت و حکومت بين آنان و قضاوت در آنان را از شؤ ون و مناصب رسالت وى مى داند، آنها نيز از اينقرارند: «النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ » و در همين معناست آيه «إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْک الْکِتَب بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَينَ النَّاسِ بمَا أَرَاک اللَّهُ » و: «إِنَّک لَتهْدِى إِلى صِراطٍ مُستَقِيمٍ » و آيه «رَسولاً مِّنهُمْ يَتْلُوا عَلَيهِمْ ءَايَتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتَب وَ الحِْکْمَةَ » و: «لِتُبَينَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيهِمْ » و «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ » و «وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضى اللَّهُ وَ رَسولُهُ أَمْراً أَن يَکُونَ لهَُمُ الخِْيرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ » و«وَ أَنِ احْکُم بَيْنهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوک عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْک ».
و اما ولايت به معناى نصرت که براى خداوند است سابقا گفتيم معنا ندارد که رسول الله داراى آن باشد و از همين جهت در آيات قرآنى هم براى آن جناب ولايت به اين معنا ثابت نشده است . بارى جامع و فشرده اين آيات اينست که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نيز داراى چنين ولايتى هست که امت را بسوى خداى تعالى سوق دهد و دربين آنها حکومت و فصل خصومت کند و در تمامى شؤ ون آنها دخالت نمايد و خداى همينطور که بر مردم اطاعت خداى تعالى واجب است اطاعت او نيز بدون قيد و شرط واجب است . پس برگشت ولايت آن حضرت بسوى ولايت تشريعى خداوند عالم است ، به اين معنا که چون اطاعت خداوند در امور تشريعى واجب است و اطاعت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) هم اطاعت خداست پس رسول خدا مقدم و پيشواى آنان و در نتيجه ولايت او هم همان ولايت خداوند خواهد بود. کما اينکه بعضى از آيات گذشته مانند آيه «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسول » و آيه «وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضى اللَّهُ وَ رَسولُهُ ...» و آياتى ديگر به اين معنا تصريح مى کردند.
۴ - و اما قسم چهارم يعنى آياتى که همين ولايتى را که دسته سوم براى رسول خدا ثابت مى نمود براى اميرالمؤ منين ، على بن ابيطالب (عليه السلام ) ثابت مى کند و آنان آيات يکى همين آيه مورد بحث ما است که بعد از اثبات ولايت تشريع براى خدا و رسول با واو عاطفه عنوان «اَلَّذينَ آمَنوُا» را که جز بر اميرالمؤ منين منطبق نيست به آن دو عطف نموده و به يک سياق اين سخن ولايت را که گفتيم در هر سه مورد ولايت واحده اى است براى پروردگار متعال ، البته بطور اصالت و براى رسول خدا و اميرالمؤ منين (عليه السلام ) بطور تبعيت و به اذن خدا ثابت مى کند.
و اگر معناى ولايت در اين يک آيه نسبت به خداوند غير از معناى آن نسبت به «اَلَّذينَ آمَنوُا » بود صرفنظر از اينکه اين يک نحوه غلط اندازى و باعث اشتباه بود علاوه بر اين ، جا داشت کلمه ولايت را نسبت به «اَلَّذينَ » تکرار کند، تا ولايت خدا به معناى خود و آن ديگرى هم به معناى خود استعمال شده باشد و اشتباهى در بين نيايد. کما اينکه نظير اين مطلب در اين آيه رعايت شده است : «قُلْ أُذُنُ خَيرٍ لَّکمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ »: همانطورى که مى بينيد لفظ «يُؤْمِنُ » را تکرار کرده براى اينکه هر کدام معناى بخصوصى داشت و نيز نظير اين مطلب در آيه «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسول » در جزء سابق گذشت . علاوه بر اين ، خود لفظ «وَليُّکُمْ» با اينکه مفرد است به مؤ منين نسبت داده شده ، و اگر مقصود از آن غير از ولايت منسوب به خدا و رسول بود بايد در اين باره «اَلَّذينَ آمَنُوا» مى فرمود، و مفسرين هم به همين جور آيه را توجيه کرده اند، يعنى ولايت را به يک معنا گرفته و گفته اند در خداى تعالى بطور اصل و در غير او به تبع مى باشد.
پس از آنچه تاکنون گفته شد بدست آمد که حصرى که از کلمه «اِنَّما» استفاده مى شود حصر افراد است ، کانه اين ولايت عام و شامل همه است ، چه مخاطبين خيال مى کرده اند آنان که در آيه اسم برده شده اند و چه غير آنان ، چون چنين مظنه اى در بين بوده ، آيه ولايت را منحصر کرده براى نام بردگان . ممکن هم هست به يک وجه ديگر اين حصر را قصر قلب دانست .
«الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُمْ رَکِعُونَ »
اين جمله بيان مى کند «الذين آمنوا» را که سابق بر اين جمله ذکر شده ، و جمله «و هم راکعون » حال است از فاعل «يوتون » و هم او عامل است در اين حال «راکعون ».
«رکوع »، در لغت هياءت مخصوصه اى است در انسان ، و آن عبارت است از خميدگى ، و لذا به پير مرد سالخورده اى که پشتش خميده ، مى گويند شيخ راکع ، يعنى پير خميده ، و در عرف شرع عبارتست از هياءت مخصوصه اى در عبادت . در قرآن مى فرمايد: «الراکعون الساجدون » و اين رکوع در حقيقت حالت خضوع و ذلت آدمى را در برابر خداوند مجسم مى سازد.
چيزى که هست در اسلام رکوع در غير نماز حتى براى خداوند مشروع نيست ،بخلاف سجود که در غير نماز هم مشروع است ، و چون در رکوع معناى خشوع و اظهار ذلت هست گاهى همين کلمه را بطور استعاره در مطلق خشوع و تذلل و فقرى که عادتا خالى از ذلت در برابر غير نيست بکار مى برند، مثلا مى گويند فلانى براى فلان رکوع کرد، يعنى خود را کوچک نمود و لو خم نشده باشد.
«وَ مَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسولَهُ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا فَإِنَّ حِزْب اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ »
تولى به معناى گرفتن ولى است و «الذين آمنوا» افاده عهد مى کند و در آن اشاره است به مؤ منين معهود، يعنى همان مؤ منين که در «انما وليکم » ذکر شد و جمله «فان حزب الله هم الغالبون » در جاى جزاى شرط قرار گرفته و ليکن در حقيقت جزا، نيست و جزا در تقدير است و اين جمله از باب بکار بردن کبراى قياس در جاى نتيجه در اينجا ذکر شده است تا علت حکم را برساند، و تقدير آيه چنين بوده : «و من يتول فهو الغالب لانه من حزب الله و حزب الله هم الغالبون - هر که خدا و رسول را ولى خود بگيرد غالب و پيروز است چونکه از حزب خداست و حزب خداوند هميشه غالب است ».
و اين تعبير کنايه از اين است که اينها حزب خدايند، و بنابر آنچه راغب گفته حزب به معنى جماعتى است که در آن يک نحوه تشکيل و فشردگى باشد، و خداوند سبحان در جاى ديگر از حزب خود نام برده ، اتفاقا جائى است که با مورد بحث ما از جهت مضمون شباهت دارد، چون فرموده است : «لا تجد قوما يومنون بالله و اليوم الاخر يوادون من حادالله و رسوله و لو کانوا آباء هم او ابناء هم او اخوانهم او عشيرتهم اولئک کتب فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه » تا آنجا که مى فرمايد: «اولئک حزب الله الا ان حزب الله هم المفلحون » و «فلاح » به معناى پيروزى و رسيدن به مقصد و استيلاى برخواسته خويش است ، و اين استيلاى بر مراد و فلاح همان است که خداوند متعال آنرا از جمله بهترين نويدها براى مؤ منين قرار داده و آنها را به نيل به آن بشارت داده و فرموده است : «قد افلح المؤ منون » و آياتى که اين نويد را مى دهند زيادند و در همه آنها اين لفظ بطور مطلق بکار رفته و معلوم است که فلاح مطلق هم رسيدن به سعادت را و هم رستگارى به نيل به حقيقت را و هم غلبه بر شقاوت و باطل و دفع آنرا هم در دنيا و هم در آخرت شامل مى شود. اما در دنيا براى اينکه مردمى رستگارند که مجتمعشان صالح و افراد آن مجتمع همه اولياى خدا و صالح باشند و معلوم است که در چنين مجتمع که پايه اش بر تقوا و ورع است و شيطان در آن راه ندارد مى توان مزه زندگى واقعى را چشيده و به عالى ترين درجه لذت و برخوردارى از حيات نائل شد.
و اما در آخرت بر اى اينکه چنين مردمى در آخرت در جوار رحمت خدايند.
بحث روايتى
رواياتى درباره صدقه دادن امام على (ع) انگشترى خود را درحال رکوع و نزول آيات گذشته در اين باره
در کتاب کافى از على بن ابراهيم از پدرش از ابن ابى عمير از عمر بن اذينه نقل مى کند که او از زراره و فضيل بن يسار و بکير بن اعين و محمد بن مسلم و بريد بن معاويه و ابى الجارود روايت کرده است که حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) فرمود: خداى عزوجل رسول خود را امر کرد به ولايت على (عليه السلام ) و اين آيه را نازل فرمود «انما وليکم الله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون » و نيز ولايت اولى الامر را هم بر امت اسلام واجب کرد و چون مردم نفهميدند مقصود از ولايت چيست رسول خدا را دستور داد تا برايشان ولايت را تفسير کند همانطورى که معناى نماز و زکات و حج و روزه را تفسير فرموده است ، وقتى اين دستور رسيد، رسول الله سخت پريشان شد، و ترسيد مردم از شنيدن اين فرمان از دين بيزارى جويند و مرتد شوند و او را تکذيب کنند، ناچار به خداى خويش رجوع کرد و خداى متعال هم اين آيه را نازل فرمود: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمک من الناس ».
بعد از نزول اين آيه رسول خدا قيام به امتثال و انجام دستور خداى متعال نمود، يعنى در روز غدير خم ولايت على (عليه السلام ) را بر مردم ابلاغ کرد. دستور فرمود تا ندا کنند که : «الصلوه جامعه » مردم آماده نماز شوند، آنگاه دستور پروردگار را مبنى بر ولايت على (عليه السلام ) به مردم گوشزد نمود و فرمود تا حاضرين ماجرا را به غائبين برسانند، عمر بن اذينه - راوى اين حديث - مى گويد: غير از ابى جارود مابقى آنان که من از آنان روايت را نقل مى کنم همه گفتند که حضرت فرمود اين فريضه ، آخرين تکليفى است که از ناحيه آفريدگار جهان بسوى بشر نازل شد و لذا اين آيه فرود آمد: «اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتى ». آنگاه امام باقر (عليه السلام ) فرمود: خداى تعالى مى فرمايد: بعد از اين ديگر فريضه اى براى شما مسلمين نازل نمى کنم ، براى اينکه فرايض شما تکميل شد.
و در کتاب تفسير برهان و کتاب غايه المرام از صدوق (عليه الرحمه ) روايت مى کند که او در ذيل آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا» از ابى الجارود از حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) روايت مى کند که فرمود: طايفه اى از يهود مسلمان شدند از آن جمله عبدالله بن سلام ، اسد، ثعلبه ، ابن ياءمين و ابن صوريا بودند که همگى خدمت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) عرض کردند يا نبى الله حضرت موسى وصيت کرد به يوشع بن نون و او را جانشين خود قرار داد، وصى شما کيست يا رسول الله ؟ و بعد از تو ولى و سرپرست ما کيست ؟ در پاسخ اين سؤ ال اين آيه نازل شد: «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون » آنگاه رسول خدا فرمود برخيزيد، همه برخاسته و به مسجد آمدند، مردى فقير و سائل داشت از مسجد بطرف آن جناب مى آمد، حضرت فرمود: اى مرد آيا کسى بتو چيزى داده ؟ عرض کرد: آرى ، اين اکنون به من داد، حضرت پرسيد چه کسى ؟ عرض کرد آن مردى که مشغول نماز است ، پرسيد در چه حالى بتو داد؟ عرض کرد در حال رکوع ، حضرت تکبير گفت . اهل مسجد همه تکبير گفتند، حضرت رو به آن مردم کرد و فرمود: پس از من على (عليه السلام ) ولى شماست ، آنان نيز گفتند ما به خداوندى خداى تعالى و به نبوت محمد (صلى الله عليه و آله ) و ولايت على (عليه السلام ) راضى و خشنوديم ، آنگاه اين آيه نازل شد: «و من يتول الله و رسوله و الذين آمنوا فان حزب الله هم الغالبون » (تا آخر حديث ).
على بن ابراهيم قمى در تفسير خود مى گويد: پدرم برايم روايت کرد از صفوان از اءبان بن عثمان از ابى حمره ثمالى از حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) که فرمود روزى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) با جمعى از يهود که از جمله آنها عبدالله بن سلام بود نشسته بودند. در آن بين ، حالت وحى به آن جناب دست داد و اين آيه نازل شد، پس رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از منزل بسوى مسجد بيرون شد و در راه به سائلى برخورد که بسويش مى آمد، پرسيد آيا کسى بتو چيزى داده ؟ عرض کرد: آرى آن شخص که هم الان مشغول نماز است ، آنگاه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نزديک شد و ديد که او على بن ابيطالب است .
مؤ لف : همين روايت را عياشى در تفسير خود از آن حضرت نقل نموده .
حديث ولايت اميرالمؤمنين «ع» بر روايت ابورافع
و در امالى شيخ طوسى (رضوان الله عليه ) است که مى گويد: محمد بن محمد يعنى شيخ مفيد (رحمه الله عليه ) براى من روايت کرد از ابو الحسن على بن محمد کاتب او، گفت براى من حديث کرد حسن بن على زعفرانى از ابو اسحاق ابراهيم بن محمد ثقفى از محمد بن على از عباس بن عبد الله عنبرى از عبد الرحمن بن اسود کندى يشکرى از عون بن عبيدالله از پدرش از جدش ابورافع که گفت روزى من وارد بر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) شدم در حالى که آن جناب خواب بود و مارى در طرف ديگر خانه آن حضرت بچشم مى خورد من به ملاحظه اينکه نکند آن حضرت از سر و صداى من بيدار شود از کشتن مار کراهت داشتم ، و خيال کردم که آن حضرت در آن وحى بود، ناگزير براى اينکه مبادا اين مار به آن حضرت آسيبى بزند بين مار و آن جناب خوابيدم تا اگر آسيبى زد به من بزند نه به آن جناب ، چيزى نگذشت بيدار شد در حالتى که آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا» - تا آخر آيه - را مى خواند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۳
آنگاه فرمود: حمد خداى را که نعمت را بر على تمام کرد، و گوا را باد بر على فضيلتى که خدا به او ارزانى داشت ، آنگاه از من پرسيدند اينجا چه مى کنى ؟ من داستان مار را برايشان عرض کردم ، بمن فرمود بکش آنرا من آن را کشتم . آنگاه فرمود اى ابا رافع چگونه اى تو با مردمى که با على مقاتله مى کنند، با اينکه او بر حق و آن قوم بر باطلند؟ جهاد در رکاب على (عليه السلام ) حقى است از حقوق خداى متعال ، و هر کس قدرت بر آن نداشته باشد بايد به قلب خود دشمنانش را دشمن بدارد، و آرزو کند اى کاش مى توانستم در اين جهاد شرکت کنم که در اينصورت چيزى بر او نيست ، و خداوند همين نيت را جهاد او حساب مى کند، عرض کردم يا رسول الله از خداى تعالى بخواهيد که اگر من آن زمان و آن مردم را درک کردم مرا بر قتال با آنها قوت و نيرو دهد
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) دست به دعا بر داشت و حاجتم را از خدا خواست آنگاه فرمود: براى هر پيغمبرى امينى است و امين من ابو رافع است ابو رافع مى گويد وقتى که پس از مرگ عثمان مردم با اميرالمؤ منين على (عليه السلام ) بيعت کردند و طلحه و زبير نقض بيعت نموده و خروج کردند، بياد فرمايش پيغمبر افتادم ، لذا خانه ام را که در مدينه بود با زمينى که در خيبر داشتم فروختم و خودم و بچه هايم در رکاب آن جناب بيرون آمدم به اين اميد که شايد در رکابش شهيد شوم ، ليکن موفق نشدم تا آنکه با آن جناب به بصره آمديم و هم چنين زنده بودم تا آن جناب به صفين رفت ، من نيز در اين جنگ و جنگ نهروان شرکت داشتم ، و همه جا در خدمتشان بودم ، تا اينکه شهيد شدند، من نيز به مدينه برگشتم در حالى که ديگر در آنشهر که وطن من است خانه و زمينى نداشتم ، حسن بن على (عليه السلام ) زمينى را که در ينبع داشت به من واگذار نمود، و نيز يک قسمت از خانه پدر بزرگوارش اميرالمؤ منين (عليه السلام ) را به من داد، و من با زن و بچه ام در آنجا منزل کردم .
سه روايت در شأن نزول «إنّما وليّکم الله و رسوله...»
در تفسير عياشى به اسناد خود از حسن بن زيد از پدرش زيد بن حسن از جدش روايت مى کند که گفت : شنيدم از عمار ياسر که مى گفت : در هنگام رکوع نماز مستحبى ، سائلى برابر على بن ابى طالب ايستاد، حضرت انگشتر خود را بيرون کرده وى داد، آنگاه نزد پيغمبر آمد و داستان خود را گفت ، چيزى نگذشت که اين آيه نازل شد «انما وليکم الله و رسوله ...».
رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آيه را بر ما تلاوت نمود و سپس فرمود: هر که من مولاى اويم على مولاى اوست ، بارالها دوست بدار هر که على را بدارد و دشمن بدار هر که على را دشمن بدارد.
و در تفسير عياشى از مفضل بن صالح از بعضى از اصحابش از امام محمد باقر و يا امام جعفر صادق (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: وقتى آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا» نازل شد رسول خدا را گران آمد و ترسيد که قريش تکذيبش کنند لذا اين آيه نازل شد:«يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک ...» پس در روز غدير خم قضيه را عملى نمود.
باز در تفسير عياشى از ابى جميله از بعضى از اصحابش از امام محمد باقر يا امام صادق (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: خداوند به من وحى فرستاد به اينکه چهار نفر را دوست بدارم : على ، اباذر، سلمان و مقداد، راوى مى گويد: عرض کردم در بين آنهمه جز اين چهار نفر کسى معرفت به ولايت نداشت ؟ فرمود بلکه سه نفر عرض کردم اين همه آيات مانند «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا و مانند اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم » نازل شد آيا کسى جز اين چند نفر پرسيد که اين آيات در باره کيست ؟! فرمود: کسى نبود بپرسد اصل اين آيات از کجا است تا چه رسد به اينکه بپرسد در شاءن کيست .
و در غايه المرام از صدوق (رحمه الله عليه ) نقل مى کند که وى به اسناد خود از ابى سعيد وراق از پدرش از جعفر بن محمد (عليهماالسلام ) از پدرش و از جدش (عليه السلام ) نقل مى کند داستان قسم دادن على (عليه السلام ) ابى بکر را، وقتى که به خلافت نشسته بود و در ضمن فضايل خود را براى ابى بکر ذکر مى نمود و به کلماتى که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در حقش فرموده بود استدلال مى کرد تا اينکه فرمود: اى ابابکر تو را به خدا سوگند آيا ولايتى که قرين ولايت خدا و رسول است در آيه زکات ولايت خدا و رسول است در آيه زکات ولايت من است يا ولايت تو؟ گفت بلکه ولايت تو است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۵
شيخ در کتاب ولايت مجالس به اسناد خود از ابى ذر (رضوان الله عليه ) نقل مى کند حديث قسم دادن على ( عليه السلام ) عثمان و زبير و عبد الرحمن بن عوف و سعد بن ابى وقاص را در روز شورى ، و داستان احتجاج آن حضرت را با نامبردگان و استدلال او را به نصوصى که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) درباره جانشينى او فرموده و تصديق همه نامبردگان فرمايشات او را، از جمله آن احتجاجات يکى همين آيه مورد بحث ما است ، که امام قسمشاءن مى دهد و مى فرمايد آيا کسى در بين شما مسلمين غير من هست که در حال رکوع زکات داده و آيه قرآن در حقش نازل شده باشد؟! همگى عرض کردند نه .
حديثى از امام هادى «ع» مشتمل بر حديث ثقلين و ولايت اميرالمؤمنين«ع»
و در کتاب احتجاج است که حضرت ابى الحسن ثالث امام هادى على بن محمد (عليهماالسلام ) در پاسخ سوالات مردم اهواز راجع به مساءله جبر و تفويض نامه اى بسويشان فرستاده ، در آن نامه فرموده همه امت و بدون اينکه احدى مخالف يافت شود اعتراف دارند که قرآن کتابى است به حق و در آن شکى نيست ، بنابراين تمامى فرق مسلمين در اينکه درباره قرآن حرفى ندارند مصيبند، و در تصديق آنچه خداى تعالى فرستاده محقند و در حقيقت خداوند همه امت را در اين مساءله به راه راست هدايت نموده است و اجتماعشان بر اين مطلب اجتماع بر ضلالت نيست ، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم اگر فرموده :«لا تجتمع امتى على ضلاله » معنيش اين بوده ، نه آن تاءويلاتى که يک عده جاهل براى اين کلام کرده اند، و نه گفته هاى يک مشت معاندى که قرآن را به پشت خود انداخته و دنبال احاديث مجعول و دروغى را گرفته و عقائد ساختگى و مهلکه اى را که مخالف صريح آيات قرآن است پيروى کرده اند.
از خداوند متعال درخواست مى کنيم که موفق به نمازمان نموده ، و ما را به راه رشد هدايت فرمايد. آنگاه امام فرمود بنابراين اگر قرآن کريم موافق با خبرى بود و صدق آن خبر را گواهى نمود بايد آن خبر را اخذ و برطبقش عمل کرد و اگر خبر ديگرى از همان اخبار مجعوله و دروغى که گفتيم معارض با اين خبر شد نبايد به آن اعتنا کرد. چون مخالفت کتاب ، خود دليل روشنى است بر اينکه اين خبر از ناحيه مقدسه معصوم صادر نشده ، و ساخته دست معاندين و مايه گمراهى است ، وقتى اين مطلب روشن شد اينک مى گوييم يکى از صحيح ترين اخبارى که قرآن کريم گواه بر صحت آنست ، خبرى است که تمامى فرق مسلمين اتفاق دارند که از ناحيه مقدسه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) صادر شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۶
اين حديث شريف است که آن جناب فرمود«انى مستخلف فيکم خلقتين کتاب الله و مستخلف فيکم خليفتين عترتى ، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدى و انهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض » و اين مضمون با الفاظ ديگرى هم نقل شده و آن اينست : «انى تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتى اهل بيتى و انهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا» و تقريبا حاصل معناى اين حديث شريف اينست : من در بين شما دو چيز گران به جانشينى خود مى گذارم ، يکى کتاب خداوند و يکى عترتم و اهل بيتم ، و اين دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا بر لب حوض وارد بر من شوند و شما بعد از من مادامى که به آن دو تمسک جوييد هرگز گمراه نخواهيد شد.
آنگاه امام هادى (عليه السلام ) مى فرمايد: اين يک مضمونيست که به دو عبارت نقل شده و ما بعنوان مثال آنرا ذکر کرديم ، و مى بينيم که کتاب خداوند موافق آنست و بر طبق آن نص صريح دارد، و آن اينست که مى فرمايد: «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون ».
پس اين حديث شريف از احاديثى است که بايد آنرا اخذ کرد و به آن عمل نمود و راجع به اين کلمه از آيه هم که فرمود «الذين آمنوا» باز بايد يا از کتاب خدا و يا از اجماع امت بدست آورد که مراد از آن کيست ، و مى بينيم که مجمع عليه بين علما و اهل حديث از همه فرق اسلام است که مراد از «الذين آمنوا» تنها و تنها اميرالمؤ منين (عليه السلام ) است که انگشتر خود را تصدق داد، در حالى که در رکوع نماز بود، از اين رو خداوند پاس عملش را نگهداشته و اين آيه را فرستاد، و مى بينيم که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) او را از بين همه اصحاب خود به کلمات ذيل اختصاص داده و امر ولايتش را آشکارا ساخت و فرمود: «من کنت مولاه فعلى مولاه اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه » و نيز فرمود: «على يقضى دينى و ينجز موعدى و هو خليفتى عليکم بعدى » و نيز روزى که او را خليفه خود در مدينه قرار داد و خود به سفر رفت در پاسخ على (عليه السلام ) که از نرفتن به ميدان جنگ ناراحت بود و عرض کرد آيا مرا براى زن ها و بچه ها مى گذارى ؟ فرمود: «اما ترضى ان تکون منى بمنزله هرون من موسى الا انه لا نبى بعدى ؟».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۷
بنابراين مى فهميم که قرآن کريم به صدق اين اخبار شهادت داده ، و اين شواهد را بر ولايت على (عليه السلام ) محقق دانسته ، پس بر امت لازم مى شود که به آن اخبار و آياتى که گواه صدق آن اخبار است اقرار کنند، چه وقتى کتاب خدا گواه صدق آنها بود و اخبار بر طبق احکام قرآن حکم نمود ديگر سزاوار نيست کسى به آنها اقتدا نکند مگر اينکه در پى درک حقيقت نباشد، و اهل عناد و فساد باشد
و در احتجاج حديثى از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: منافقين به رسول الله عرض کردند آيا بعد از واجباتى که تاکنون پروردگارت بر ما واجب فرموده تکليف ديگرى هنوز مانده يا همه تکاليف بيان شده ؟ اگر هنوز واجبى مانده بفرماييد تا خاطر ما آسوده شود و بدانيم که ديگر تکليفى جز آنچه در دست داريم نيست . در پاسخ اين سؤ ال که منافقين کردند خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود: «قل انما اعظکم بواحده » يعنى بگو من شما را به يک چيز پند مى دهم . و مراد از آن يک چيز ولايت است آنگاه آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون » در بيان آن نازل شد، و در بين امت هيچ اختلافى نيست که در آنروز و قبل از آن کسى از مسلمين جز يک نفر در رکوع صدقه نداده (تا آخر حديث ).
شيخ مفيد (رحمه الله عليه ) در کتاب اختصاص از احمد بن محمد بن عيسى از قاسم بن محمد جوهرى از حسن ابن ابى العلا روايت مى کند که وى گفته : خدمت حضرت صادق عرض کردم آيا اطاعت اوصياى پيغمبران واجب است ؟ فرمود آرى آنانند که خداوند در حقشان فرموده : «اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم » و هم آنانند که خداوند در حقشان فرموده : «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون ».
مؤ لف : اين روايت را شيخ کلينى (رحمه الله عليه ) نيز در کافى از حسين بن ابى العلا و روايت ديگرى قريب به اين مضمون از احمد بن عيسى از آن جناب نقل کرده است اينکه امام صادق ، المؤ منين (عليه السلام ) نازل شده به همه ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نسبت داده اند از اين جهت است که همه معصومين اهل يک بيت و تکليف مردم نسبت به همه يکى است .
حديثی از فضائل اميرالمؤمنين«ع» به روايت ابوذر غفارى
و از تفسير ثعلبى نقل شده که مى گفته است . ابوالحسن محمد بن قاسم فقيه مرا خبر داد از عبد الله بن احمد شعرانى از ابو على احمد بن على بن رزين از مظفر بن حسن انصارى از سرى بن على وراق از يحيى بن عبد الحميد جمانى از قيس بن ربيع از اعمش از عبايه بن ربعى که گفت روزى عبدالله عباس کنار زمزم نشسته و براى مردم حديث مى کرد و مرتب مى گفت «قال رسول الله ص »، «قال رسول الله ص » تا اينکه مرد عمامه بسرى که با عمامه اش صورتش را پوشانيده بود نزديک آمد و هر دفعه که ابن عباس مى گفت «قال رسول الله » و حديثش را مى خواند او نيز مى گفت «قال رسول الله ص » و حديثى مى خواند، ابن عباس پرسيد تو را به خدا سوگند بگو ببينم کيستى ؟ ابن ربعى مى گويد ديدم عمامه را از صورت خود کنار زد و گفت اى مردم هر کس مرا مى شناسد که هيچ و هر کس مرا نمى شناسد بداند که من جندب بن جناده بدرى ابوذر غفاريم ، با اين دو گوش خود از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) شنيدم و اگر دروغ بگويم خداوند آن دو را کر کند و با اين دو چشمم ديدم و اگر دروغ بگويم هر دو را کور کند، شنيدم که فرمود: «على قائد البرره و قاتل الکفره ، منصور من نصره ، مخذول من خذله - على پيشوا و زمامدار نيکان است ، على کشنده کافران است ، على کسى است که ياورش را خداوند نصرت مى دهد و دشمنش را خدا خذلان مى دهد».
رده:تفسیر المیزان