المیزان جلد۶ بخش۳
هان اى مردم بدانيد که روزى از روزها با رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نماز ظهر مى خواندم سائلى در مسجد از مردم چيزى سؤ ال کرد و کسى به وى چيزى نداد، سائل دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت : خدايا تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو سؤ ال کردم و کسى به من چيزى نداد، در همين حالى که او شکوه مى کرد على (عليه السلام ) در رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره به سائل کرد، سائل نزديک رفته و انگشتر را از انگشت آن جناب بيرون کرد، اين را هم بگويم که على (عليه السلام ) همواره انگشتر را در آن انگشت مى کرد. بارى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) ناظر تمامى اين جريانات بود و لذا وقتى نمازش تمام شد سر بسوى آسمان بلند نمود و عرض کرد: بار الها موسى از تو خواست تا شرح صدرش دهى و کارهايش را آسان سازى ، و گره از زبانش بگشايى تا مردم گفتارش را بفهمند، و نيز در خواست کرد هارون را که برادرش بود وزير و ياورش قرار دهى و با وى پشتش را محکم نموده و او را در کارها و ماموريت هايش شريک سازى ، و تو در قرآن ناطقت پاسخش را چنين داده اى : بزودى بوسيله برادرت تو را در کار نبوت کمک مى دهيم و براى شما نسبت به آيات خود در کار نبوت کمک سلطنتى قرار مى دهيم تا به شما دست نيابند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۹
بار الها من محمد، نبى وصفى توام ، بار الها مرا هم شرح صدرى ارزانى بدار و کار مرا نيز آسان بساز، و از اهل بيتم على را وزيرم قرار بده و به اين وسيله پشتم را محکم کن . آنگاه ابوذر گفت : رسول الله هنوز دعايش در زبان بود که جبرئيل از ناحيه خداى جليل به حضورش آمد و عرض کرد: اى محمد بخوان . پرسيد چه بخوانم ؟ ابوذر مى گويد جبرئيل گفت اين آيه را بخوان : «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون ».
رواياتی ديگر در اين زمينه از اهل سنت
و از کتاب جمع بين الصحاح السته تاءليف زرين نقل کرده که در جلد سوم در تفسير سوره مائده آيه «انما وليکم الله و رسوله ...» از صحيح نسائى از ابن سلام روايت کرده که گفت : نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) رفته و عرض کرديم قوم و قبيله ما با ما بخاطر اينکه خدا و رسولش را تصديق کرديم مى ستيزند و سوگند خورده اند که با ما همکلام نشوند، بدنبال اين شکايت ما بود که آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون » نازل شد. آنگاه بلال براى نماز ظهر اذان گفت ، مردم همه به نماز ايستادند، بعضى در حال رکوع و بعضى در سجده ديده مى شدند و بعضى هم مشغول سؤ ال بودند، در اين ميان سائلى از کنار على گذشت آن جناب انگشتر خود را در حال رکوع به وى داد، سائل جريان را به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) عرض کرد، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) رو به همه ما نمود و اين آيه را تلاوت کرد: «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون و من يتول الله و رسوله و الذين آمنوا فان حزب الله هم الغالبون ».
و ابن مغازلى شافعى در تفسير آيه مورد بحث در کتاب مناقب خود بطور اجازه (نه سماع ) نقل مى کند از ابوبکر، احمد بن ابراهيم بن شاذان بزاز از حسن بن على عدوى از سلمه بن شبيب از عبد الرزاق از مجاهد از ابن عباس که در تفسير آيه مورد بحث ما گفته که اين آيه در حق على (عليه السلام ) نازل شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰
باز در همين کتاب از احمد بن محمد عمر بن عبدالله بن شوذب از محمد بن احمد عسکرى دقاق از محمد بن عثمان بن ابى شبيه از عباده از عمر بن ثابت از محمد بن سائب از ابى صالح از ابن عباس نقل مى کند که گفت روزى على (عليه السلام ) در حال رکوع بود که مسکينى نزدش آمد آن جناب انگشتر خود را به وى داد پس از آن ، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از سائل پرسيد چه کسى اين انگشتر را بتو داد؟ عرض کرد اين مردى که در رکوع است . دنبال اين ماجرا اين آيه نازل شد: «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا...»
و نيز در همين کتاب از احمد بن محمد طاوان بطور اجازه نقل مى کند که ابا احمد عمر بن عبد الله بن شوذب برايشان روايت کرده از محمد بن جعفر بن محمد عسکرى از محمد بن عثمان از ابراهيم بن محمد بن ميمون از على بن عابس که وى گفته است : روزى من و ابو مريم وارد شديم بر عبدالله بن عطا، ابو مريم از وى خواهش کرد که حديثى را که سابقا از ابى جعفر برايش نقل کرده بود بار ديگر براى على بن عابس نيز نقل کند او گفت من نزد ابى جعفر نشسته بودم ، ديدم که پسر عبدالله بن سلام رد شد، از ابى جعفر پرسيدم خدا مرا فدايت کند اين پسر همان کسى است که علم قرآن را مى داند؟ گفت : نه ، آن امام شما على بن ابيطالب است که آياتى از قرآن کريم درباره اش نازل شده ، مانند آيه «و من عنده علم الکتاب » و آيه «افمن کان على بينه من ربه و يتلوه شاهد منه » و آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوه و هم راکعون ».
فضائل اميرالمؤمنين از زبان عمروعاص، در جواب نامه معاويه
و از خطيب خوارزمى نقل شده که گفته است معاويه به عمرو بن عاص نامه نوشته بود و او در جوابش چنين نوشت : اى معاويه تو خودت خوب مى دانى چقدر آيات قرآنى را که خود مى خوانى در فضائل اوست و کسى در آن آيات با او شريک و همباز نيست ، مانند آيه «يوفون بال نذر» و آيه «انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يوتون الزکوة و هم راکعون » و آيه «افمن کان على بينه من ربه و يتلوه شاهد منه و من قبله » و نيز خداى متعال درباره اش فرموده : «رجال صدقوا ما عاهدوا الله » و نيز مى فرمايد: «قل لا اسالکم عليه اجرا الا الموده فى القربى - يعنى بگو من از شما بر رسالت خود مزدى نمى خواهم مگر همين را که با نزديکانم مودت کنيد».
و نيز از او نقل شده از ابى صالح از ابن عباس که گفت عبدالله بن سلام با يک عده ديگر از يهوديهائى که به اتفاق هم ايمان آوردند شرفياب شدند خدمت رسول الله و عرض کردند خانه هاى ما دور است جز حضور تو جائى نداريم که در آن معالم دينى خود را ياد بگيريم و اقوام ما وقتى ديدند ما به خدا و رسولش ايمان آورديم و در نبوتش تصديقش کرديم ما را ترک گفتند و با خود قسم ياد کردند که با ما مجالست نکنند و به ما زن ندهند و از ما زن نگيرند و با ما هم کلام نشوند و اين بر ما سخت و گران است ، رسول خدا اين آيه را برايشان تلاوت فرمود: «انما وليکم الله و رسوله ...» آنگاه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) از منزل به عزم مسجد بيرون رفت و در حالى که مردم مشغول رکوع و سجود بودند وارد مسجد شدند، در اين بين ، چشم آن جناب به سائلى افتاد، روى به سائل کرد و فرمود آيا کسى به تو چيزى داده ؟ عرض کرد: آرى انگشترى از طلا، حضرت پرسيد چه کسى انگشتر را بتو داد؟ عرض کرد آن مردى که ايستاده - با دست اشاره به على بن ابيطالب (عليه السلام ) نمود - رسول خدا پرسيد در چه حالى بتو داد؟ عرض کرد در حال رکوع ، حضرت تکبير گفت و اين آيه را تلاوت نمود «و من يتول الله و رسوله فان حزب الله هم الغالبون » آنگاه حسان بن ثابت اين اشعار را درباره اين ماجرا سرود.
ابا حسن تفديک نفسى و مهجتى
و کل بطى فى الهدى و مسارع
ايذهب مدحى و المحبين ضائعا
و ما المدح فى ذات الا له بضائع ؟
فانت الذى اعطيت اذ کنت راکعا
فدتک نفوس القوم يا خير راکع
بخاتمک الميمون يا خير سيد
و يا خير شار ثم ياخير بائع
فانزل فيک الله خير ولايه
و بينها فى محکمات الشرائع
و حموينى نسبت مى دهد به ابى هدبه محکمات ابراهيم بن هدبه که او گفته انس بن مالک به او خبر داد که سائلى به مسجد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در آمد در حالى که مى گفت کيست قرض دهد به خدائى که اينقدر توانا هست که بتواند قرض خود را بدهد و اينقدر با وفا هست که در دادن قرض خود مسامحه نورزد؟
على (عليه السلام ) در همين حال مشغول نماز و در حال رکوع بود که دست خود را به پشت سر برد و با اشاره به فقير گفت ، بگير اين انگشتر را و از انگشتم بيرون کن ، در اين ميان رسول الله (صلى الله عليه و آله ) رو به عمر کرده و فرمود: اى عمر واجب شد؟ عمر عرض کرد پدر و مادرم فدايت باد چه چيز واجب شد؟ فرمود بهشت برايش واجب شد، به خدا سوگند از دستش در نياورد مگر اينکه خداوند او را از گناهانش بيرونش کشيد.
و نيز از او از زيد بن على بن الحسين از پدرش از جدش (عليهم السلام ) است که گفت شنيدم از عمار ياسر (رضى الله تعالى عنه ) که مى گفت : روزى سائلى در برابر على بن ابيطالب (عليه السلام ) ايستاد در حالى که او در رکوع نماز مستحبى بود. انگشتر خود را از انگشت در آورده به سائل داد. آنگاه نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آمد و داستان خود را برايش نقل کرد، چيزى نگذشت که اين آيه نازل شد:«انما وليکم الله و رسوله ...» رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آيه را تلاوت نموده و فرمود«من کنت مولاه فعلى مولاه ».
و از حافظ ابى نعيم از ابى زبير از جابر روايت شده که گفت : عبدالله بن سلام با قومى شرفياب شدند نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و از اين قسمت شکوه داشتند که يهوديها به جرم اينکه آنها مسلمان شده اند از آنان اجتناب مى کنند، حضرت به ايشان فرمود جستجو کنيد بلکه سائلى را بسويم بخوانيد، ما وارد مسجد شديم تا سائلى پيدا کرده و نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) ببريم که ناگاه سائلى خود نزد آن جناب آمد. حضرت پرسيد کسى بتو چيزى داده ؟ عرض کرد آرى به مردى گذشتم که در حال رکوع انگشتر خود را به من داد، فرمود با من بيا و آن شخص را نشانم بده ، عبد الله بن سلام مى گويد به اتفاق رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و آن سائل رفتيم ديديم على بن ابيطالب به نماز ايستاده ، سائل اشاره به على کرد و گفت : اين شخص بود. پس آيه شريفه انما وليکم الله ...)) در اين باره نازل شد.
و نيز از موسى بن قيس حضرمى از سلمه بن کهيل روايت مى کند که گفت على انگشتر خود را در حال رکوع صدقه داد اين آيه در حقش نازل شد: «انما وليکم الله ...».
باز از همو از عوف بن عبيد بن ابى رافع ، از پدرش ، از جدش روايت کرده که گفت داخل شدم به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ديدم که آن جناب درخوابست ليکن نه خواب معمولى بلکه حالت گرفتن وحى ، و نيز ديدم مارى را که در کنار خانه آن جناب است او را نکشتم چون ترسيدم از سر و صداى کشتن آن ، رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بيدار شود ناچار براى نگهدارى و حفاظت آن جناب از آسيب مار، بين آن حضرت و بين مار خوابيدم تا اگر آسيبى دارد به من بزند. در اين ميان آن جناب بيدار شد در حالى که اين آيه را در زبان داشت : «انما وليکم الله و ر سوله ...».
آنگاه گفت الحمد لله و نزد من آمد و پرسيد چرا اينجا خوابيده اى ؟ من در پاسخ داستان مار را به عرضشان رسانيدم . فرمود برخيز و او را بکش ، پس کشتم ، آنگاه دست مرا گرفت و فرمود: اى ابا رافع بزودى پس از من قومى با على خواهند جنگيد، و جهاد با آن قوم حق خداست ، پس هر کس نتواند با ايشان با دست جهاد کند بايد با زبان مقاتله نمايد و اگر با زبان هم نتوانست بايد با قلب خود از آنان بيزارى جويد، حکم خدا اين است و بس .
خاتمه سخن در شأن نزول دو آيه مورد بحث
مؤ لف : روايات راجع به اينکه دو آيه مورد بحث درباره داستان صدقه دادن انگشتر على (عليه السلام ) نازل شده بسيار است و ما عده اى از آن روايات را از کتاب «غايه المرام » بحرانى نقل کرديم و اين روايات در کتابهائى هم که غايه المرام از آنها روايت نقل مى کند موجود مى باشد، و ما از آنها اکتفا کرديم به اين چند روايتى که نقل شد با اينکه در باره کيفيت وقوع حادثه اختلاف دارند و در اين رواياتى که ما نقل کرديم نام بردگان زير از صحابه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در نقل آن شرکت دارند: اباذر غفارى ، عبدالله بن عباس ، انس بن مالک ، عمار، جابر، سلمه بن کهيل ، ابى رافع ، عمرو بن عاص ، و چند تن از امامان اهلبيت (عليهم السلام ) و آنها عبارتند از حضرات حسين بن على (عليهماالسلام ) و على بن الحسين (عليهماالسلام ) و محمد بن على و جعفر بن محمد و امام هادى على بن محمد (عليهماالسلام )، و همچنين تمامى اين روايات شرکت دارند و هيچيک در آنها خدشه نکرده مانند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۴
احمد، نسائى ، طبرى ، طبرانى و عبد بن حميد و غير ايشان از حفاظ و ائمه حديث و متکلمين که همه ، صدور اين روايات را از ناحيه مقدسه رسالت (صلى الله عليه و آله ) مسلم دانسته اند و همچنين فقها در بحث نماز در اين مساءله که آيا فعل کثير نماز را باطل مى کند يا خير و اينکه فعل کثير چقدر است و نيز در اين مساءله که آيا صدقه مستحبى هم زکات ناميده مى شود يا نه ؟ روايات مزبور را با آيه شريفه مورد بحث منطبق دانسته اند، و عموم علماى ادب و مفسرينى که در تفسير قرآن بيشتر متعرض جهات ادبى قرآنند با اينکه بيشتر آنان از بزرگان و ائمه اهل ادبند مانند زمخشرى صاحب کشاف و ابوحيان ، اين انطباق را پذيرفته اند و هيچيک از ناقلين اين روايات با اينکه همه عرب و اهل زبان بوده اند در اين انطباق مناقشه و ايراد نکرده اند.
و خلاصه در اين روايات جائى براى انگشت بند کردن نيست و اينکه بعضى از معاندين نسبت مجعوليت به اين روايات داده اند و گفته اند که اين روايات جعلى و ساختگى است ، منتهاى عناد را اعمال کرده اند و نبايد به گفته ايشان وقعى گذاشت ، مخصوصا بعضى مانند شيخ الاسلام ابن تيميه اينقدر در اين مرحله تندروى کرده که مى گويد علما اجماع و اتفاق دارند که اين روايات ساختگى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۵
آيات ۶۶ - ۵۷، سوره مائده
يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتخَذُوا دِينَکمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَب مِن قَبْلِکمْ وَ الْکُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ (۵۷)
وَ إِذَا نَادَيْتُمْ إِلى الصلَوةِ اتخَذُوهَا هُزُواً وَ لَعِباً ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (۵۸)
قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَ مَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثرَکمْ فَسِقُونَ (۵۹)
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُم بِشرٍّ مِّن ذَلِک مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِب عَلَيْهِ وَ جَعَلَ مِنهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الخَْنَازِيرَ وَ عَبَدَ الطغُوت أُولَئک شرُّ مَّکاناً وَ أَضلُّ عَن سوَاءِ السبِيلِ (۶۰)
وَ إِذَا جَاءُوکُمْ قَالُوا ءَامَنَّا وَ قَد دَّخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا کانُوا يَکْتُمُونَ (۶۱)
وَ تَرَى کَثِيراً مِّنهُمْ يُسرِعُونَ فى الاثْمِ وَ الْعُدْوَنِ وَ أَکلِهِمُ السحْت لَبِئْس مَا کانُوا يَعْمَلُونَ (۶۲)
لَوْ لا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّنِيُّونَ وَ الاَحْبَارُ عَن قَوْلهِِمُ الاثْمَ وَ أَکلِهِمُ السحْت لَبِئْس مَا کانُوا يَصنَعُونَ (۶۳)
وَ قَالَتِ الْيهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّت أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسوطتَانِ يُنفِقُ کَيْف يَشاءُ وَ لَيزِيدَنَّ کَثِيراً مِّنهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک طغْيَناً وَ کُفْراً وَ أَلْقَيْنَا بَيْنهُمُ الْعَدَوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيَمَةِ کلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطفَأَهَا اللَّهُ وَ يَسعَوْنَ فى الاَرْضِ فَساداً وَ اللَّهُ لا يحِب الْمُفْسِدِينَ (۶۴)
وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکتَبِ ءَامَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکفَّرْنَا عَنهُمْ سيِّئَاتهِمْ وَ لاَدْخَلْنَهُمْ جَنَّتِ النَّعِيمِ (۶۵)
وَ لَوْ أَنهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيهِم مِّن رَّبهِمْ لاَکلُوا مِن فَوْقِهِمْ وَ مِن تحْتِ أَرْجُلِهِم مِّنهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَ کَثِيرٌ مِّنهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (۶۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۳۶
ترجمه آيات
اى کسانى که ايمان آورديد کفار و اهل کتابيرا که دين شما را سخريه گرفته و بازيچه اش مى پندارند دوستان خود مگيريد و از خدا بپرهيزيد اگر مردمى باايمانيد .(۵۷)
اينان وقتى شما اذان نماز مى گوييد آنرا وسيله تفريح خود گرفته و بازيچه اش مى پندارند و اين براى اين است که مردمى بى خردند .(۵۸)
بگو اى اهل کتاب آيا ما را به اين عمل ، که به خدا از طرف خدا بما و به مردم قبل از ما نازل شده ايمان آورده ايم سرزنش وعيب جوئى مى کنيد؟ و آيا جز اين است که بيشترتان فاسقيد .(۵۹)
بگو حالا که اين کارها در نظر شما بد است مى خواهيد از کسانى خبرتان دهيم که از جهت سرانجام و پاداش خيلى بدتر از صاحبان اين عمل باشند؟ آنان کسانيند که خداوند به صورت ميمون ها و خوک ها مسخشان فرموده . همان کسانى که پرستش طاغوت کردند (آرى ) اگر ما از در مماشات مؤ منين را هم بد فرض کنيم يارى ايشان بدتر و از راه حق منحرف ترند .(۶۰)
و وقتى نزد شما مى آيند مى گويند ما ايمان آورده ايم و حال آنکه آمدنشان به خدمت تو با کفر و در شدنشان هم با کفر بوده و خدا داناتر است به نفاقى که دارند و آنرا کتمان مى کنند .(۶۱)
بسيارى از آنها را مى بينى که علاوه بر نفاق درونيشان در گناه و دشمنى و در رشوه خواريشان از يکديگر پيشى مى گيرند راستى چه اعمال بدى است که مرتکب ميشوند .(۶۲)
چرا علماى نصارا و يهود ملت خود را از گفتار هاى گناه (تحريف کتاب و گفتار بر خلاف حق ) و رشوه خوارى باز نمى دارند؟! راستى چه رفتار بدى است که مى کنند .(۶۳)
يهود گفت دست خدا بسته است ، دستشان بسته باد و از رحمت خدا دور باشند، براى اين کلمه کفرى که گفتند، بلکه دستهاى خدا باز است ، مى دهد بهر نحوى که بخواهد، و به زودى بسيارى از آنان در موقع نزول قرآن به طغيان و کفر خود مى افزايند. و ما بين يهود و نصارا (بنا بر قولى ) و يا بين افراد يهود (بنا بقول ديگر) عداوت و بغضى انداختيم که تا روز قيامت امتداد داشته باشد. هر وقت آتشى براى جنگ افروختند خدا خاموشش نمود علاوه بر اين ، اينان با گناهان و تکذيب پيغمبران و کوشش در محو اسم پيغمبر از تورات در زمين فساد مى انگيزند .(۶۴)
و اگر يهود و نصارا ايمان آورند و از کفر و فحشا بپرهيزند ما گناهان ايشان را بخشيده و در بهشت هاى نعيم داخلشان مى کنيم .(۶۵)
و اگر اينان تورات و انجيل را بدون کم و کاست و هم چنين قرآنى را که بسويشان نازل شد اقامه کنند محققا از بالاى سر (آسمان ) و پائين پاهاى خود (زمين ) کارهائى روزى خواهند خورد. بعضى از اينان مردمى معتدلند و ليکن که بيشترشان مرتکب مى شوند زشت و ناپسند است .(۶۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷
بيان آيات
اين آيات از دوستى کفار و اهل کتابى که خدا و آيات خدا را استهزا مى کنند نهى مى کند و زشتيها و صفات پليد آنان و عهد شکنيشان را نسبت به خدا و مردم بر مى شمرد و در ضمن مردم مسلمان را به رعايت عهد و پيمان تحريک نموده و نقض عهد و پيمان شکنى را مذمت مى کند و با اينکه ممکن است شان نزول آنها مختلف باشد ليکن همه داراى يک سياقند.
يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتخَذُوا دِينَکمْ ...
راغب گفته است «هزو» به معناى مزاحى است که در غياب کسى و يا پنهان از چشم او انجام شود، و گاهى هم اين کلمه اطلاق مى شود به شوخى هائى که نظير مزاح علنى است . و درباره «لعب » هم مى گويد وقتى گفته مى شود: «لعب فلان - فلانى لعب کرد» که کارى را بدون اينکه غرض صحيحى از آن در نظر داشته باشد انجام دهد.
و معلوم است که وقتى چيزى را به باد مسخره مى گيرند که داراى وصفى باشد که داشتن آن وصف آن را از نظرها ساقط و غير قابل اعتنا کند و اشخاص براى اين ، آنرا مسخره مى کنند که به سايرين بفهمانند که آن چيز در نظرهايشان غير قابل اعتنا است ، و آنان آن چيز را به بى اعتنائى تلقى کرده اند و همچنين است «لعب » يعنى وقتى چيزى را بازيچه مى گيرند که هيچ گونه استفاده عقلائى از آن برده نشود، مگر اينکه غرض صحيح و عقلائى متعلق شود به يک امر غير حقيقى مانند تفريح و ورزش .
بنابراين اگر مردمى دينى از اديان را استهزا مى کرده اند خواسته اند بگويند که اين دين جز براى بازى و اغراض باطل به کار ديگرى نمى خورد، و هيچ فايده عقلائى و جدى در آن نيست ، و گرنه کسى که دينى را حق مى داند و شارع آ ن دين و داعيان بر آن و مؤ منين به آن را در ادعا و عقيده مصاب و جدى مى داند و به آنان و عقيده شان به نظر احترام مى نگرد، هرگز آن دين را مسخره و بازيچه نمى گيرد، پس اينکه مى بينيم در صدر اسلام کسانى دين اسلام را مسخره مى کرده اند مى فهميم آنان هم اسلام را يک امر واقعى و جدى و قابل اعتنا نمى دانسته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸
بنابراين از آيه شريفه چند چيز مى توان استفاده کرد:
علت نهى از محبت کفار
اولا - علت نهى از محبت کفار، چه استفاده مى شود علت اين نهى اين بوده است که چون دوستى بين دو طايفه باعث اختلاط ارواح آنان است ، و هرگز بين دو طايفه که يکى مقدسات و معتقدات ديگرى را مسخره مى کند دوستى و صميميت برقرار نمى ماند، از اين رو مسلمين بايد دوستى کسانى را که اسلام را سخريه مى گيرند ترک کنند، و زمام دل و جان خود را بدست اغيار نسپارند، و گرنه اختلاط روحى که لازمه دوستى است باعث مى شود اينان عقايد حقه خود را از دست بدهند.
ثانيا - تناسبى که در مقابله جمله «يا ايها الذين آمنوا» با جمله «الذين اتخذوا» است و نيز نکته اى که در اضافه دين مسلمين در کلمه «دينکم » هست آن چرائى را که گفته شد روشن مى سازد.
ثالثا - نکته ديگرى که ا ز آيه استفاده مى شود اينست که در جمله «و اتقوا الله ان کنتم مؤ منين » چيزى نظير تاکيد براى نهى در جمله «لا تتخذوا» وجود دارد که نهى و علتش را تاکيد مى کند، در حقيقت جمله «لا تتخذوا» را به عبارت عمومى ترى تاکيد کرده ، مى فرمايد: مؤ من و کسى که متمسک به ريسمان و دست آويز ايمان شده ديگر معنا ندارد راضى شود به اينکه اغيار، دين او و آنچه را که او به آن ايمان دارد مورد سخريه و استهزا قرار دهند.
پس اين مسلمين اگر ايمان به خدا دارند يعنى راستى اسلام را دين خود - نه وسيله گذراندن امر دنيايشان - مى دانند چاره اى در کار خود جز تقوا و پرهيز از دوستى با کفار ندارند. اين بود نکاتى که گفتيم از آيه استفاده مى شود و احتمال دارد جمله «و اتقوا الله ان کنتم مؤ منين » در مقام بيان مطلبى باشد که نظيرش در چند آيه قبل ، آنجا که فرمود: «و من يتولهم منکم فانه منهم » گذشت و بنابراين احتمال معناى آيه چنين مى شود: در صورتى که شما از ايشان (از کفار) نيستيد پس از خدا بترسيد و آنها را دوست مگيريد، ليکن معناى اول ظاهرتر بنظر مى رسد.
وَ إِذَا نَادَيْتُمْ إِلى الصلَوةِ اتخَذُوهَا هُزُواً وَ لَعِباً ...
اين آيه ثابت مى کند آن ادعاى گذشته را که فرمود: کفار دين مؤ منين را به بازى و مسخره مى گيرند، و مراد از «نَادَيْتُمْ » اذانى است که در اسلام قبل از هر نماز گفته مى شود واجب يوميه تشريع شده است ، و بطورى که گفته مى شود جز در اين آيه در هيچ جاى ديگر قرآن ، از اذان اسمى برده نشده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹
ضمير «ها» در « اتخَذُوهَا» به صلات يا به مصدرى که از کلمه «نَادَيْتُمْ » استفاده مى شود يعنى «مناداه » برمى گردد، و چون ضمير راجع به مصدر را هم مى توان مذکر آورد و هم مونث از اين رو فرموده : « اتخَذُوهَا» و آنرا مونث آورده است ، و جمله « ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ » از قبيل تذييل بمنزله جواب از عمل آنان و بيان اين جهت است که صدور استهزا از آنان و به مسخره گرفتن نماز و اذان براى اينست که آنان مردمى سبکسر و بى عقلند، و نمى توانند از نظر تحقيق به اين اعمال دينى و عبادتهائى که عبادت حقيقى است بنگرند، و فوايد آن را که همانا نزديکى به خداى تعالى و تحصيل سعادت دنيا و آخرت است درک کنند.
قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ ...
راغب در کتاب مفردات القرآن خود مى گويد: «نقمت الشى ء» (بصداى بالاى قاف و صداى زير آن ) هر دو به معناى انکار و خرده گيرى و عقوبت زبانى يا عملى است و در آيات زير نقمت به همين معنا است : « وَ مَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ » « وَ مَا نَقَمُوا مِنهُمْ إِلا أَن يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ » «هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا ...» و در بعضى موارد به معناى عقوبت و کيفر مى آيد مانند اين آيه : «فَانتَقَمْنَا مِنهُمْ فَأَغْرَقْنَهُمْ فى الْيَمِّ - انتقام گرفتيم از آنها و در دريا غرقشان کرديم ».
بنا بر گفته وى ، معناى آيه مورد بحث اين مى شود: آياکراهت و خرده گيرى هاى شما جز براى ايمانيست که در ما سراغ داريد؟ و مى بينيد که ما به خدا و آنچه خداوند نازل کرده ايمان آورده ايم و شما چون توفيقى نيافته ايد و همچنان به فسق خود باقيمانده ايد؟! و اين لحن گفتار زياد است نظير کسى که به ديگرى مى گويد: آيا اعتراض و خرده گيرى تو، جهت و دليل ديگرى جز اين دارد که چرا من عفيفم و مانند تو فاجر نيستم ؟! يا اينکه مى گويد آيا تو در خرده گيرى از من حرف حسابى ديگرى جز اين دارى که من توانگرم و تو فقيرى و چرا من مانند تو تهى دست نشدم ؟! و همچنين امثال اين تعبيرات که در مورد مقابله و ازدواج فراوان بکار مى رود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۰
بنابراين ، معناى آيه اين مى شود که آيا شما در خرده گيرى از ما جز اين که چرا ما مؤ من گشته و مانند بيشتر شما فاسق نشديم دليل ديگرى داريد؟! و چه بسا گفته اند که «لام » تعليل در جمله «و ان اکثرکم فاسقون » در تقدير است ، و معناى آيه اينست : آيا اين خرده گيرى هاى شما جز بعلت اينست که شما بيشترتان فاسقيد و فسق شما، شما را بر اين عمل وا ميدارد؟! و اين جمله که مى فرمايد: ما ايمان آورده ايم به خدا و به آنچه که به ما نازل کرده و به آنچه که قبلا فرستاده ؛ در حقيقت به منزله اينست که بفرمايد: ما ايمان آورديم به خدا و آنچه به ما نازل کرده و آنچه به شما قبلا فرستاده بود. چون کتابى که قبل از قرآن فرستاده همان انجيل و توراتى است که اينها پيروان آنند. و در اينکه نفرمود: آنچه به شما فرستاده ، تعريض به مخاطبين است . در حقيقت مى خواهد بفهماند که شما دستورات الهى خود را هم عمل نکرديد و به آنچه که با خدا عهد کرده بوديد وفا نکرديد و پر واضح است که يهود و نصارائى که به کتاب آسمانى خود عمل نکند يهود و نصارا نيست و مى توان گفت که انجيل و تورات به آنان نازل نشده و آنان اهل تورات و انجيل نيستند.
پس در خطاب به آنان مى توان گفت : انجيل و توراتى که خداوند قبلا فرستاده بود، و فشرده معناى آيه اينست که : ما در کتابهاى آسمانى بين اين کتاب و آن کتاب فرق نمى گذاريم و به هر آنچه که خداوند به پيغمبرانش نازل کرده و همچنين به همه پيغمبران ايمان داريم و مانند شما نيستيم که بين فرستادگان خداوند فرق قايل مى شويد، شما همان کسانى هستيد که مى گوييد: «نومن ببعض و نکفر ببعضى » يعنى پاره اى را مى پذيريم و پاره ديگر را قبول نداريم ، بعضى از پيغمبران را مى پذيريم و بعضى را نمى پذيريم و نيز مى گفتيد به آنچه اول روز به مسلمانها نازل شده ايمان بياوريد و به آنچه آخر روز نازل شده کافر شويد و خدا در معرفى آنان مى فرمايد: «إِنَّ الَّذِينَ يَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَينَ اللَّهِ وَ رُسلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُوا بَينَ ذَلِک سبِيلاً ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۱
اگر ايمان به خدا قابل استهزاء باشد، عدم ايمان به خدا و پرستش طاغوت بدتر ورسواتر است
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُم بِشرٍّ مِّن ذَلِک مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ ...
مفسرين گفته اند اين آيه دستورى است که خداوند به نبى خود داده که وى کفارى را که دين اسلام را استهزا مى کرده اند از راه تسليم مواخذه نمايد، و در محاوره و استدلال با آنان راه انصاف را پيش گيرد تا زودتر آنان را قانع و يا ساکت کند، و آن راه اينست که بگو ما تسليم گفته شما شده و قبول مى کنيم که ايمان به خداوند غلط و شر است ، ليکن اگر بنا شود شر و غلط رسوا و استهزا شود نخست بايد چيزى را به باد استهزا گرفت و مسخره نمود که از هر شرى بدتر و از هر غلطى غلطتر است و اتفاقا آن غلطتر از هر غلط راه و روش خود شما است ، و به فرضى که ما گمراه باشيم شما از ما گمراه تريد، براى اينکه لعنت خداوند شامل حال شما است و مسخ شدگانى به ميمون و خوک از ملت شما و پرستندگان طاغو ت از شمايند، اين همه عيب را در خود ناديده گرفته در پى عيب ماييد؟. با اينکه عيب ما مؤ منين (به فرض که ايمان به خداوند عيب شمرده شود) در برابر معايب شما بسيار ناچيز است .
منظور از «مثوبه » در اينجا به معناى ثواب و اجر نيست ، بلکه به معناى مطلق پاداش است ، چه خوب و چه بد، و بعيد هم نيست که کنايه باشد از عاقبت يا صفتى که لازم و غير قابل زوال است ، کما اينکه از تقييد آن به «عند الله - نزد خداى » هم استفاده مى شود زيرا آنچه در نزد خداست ثابت و لا يتغير است و بر اين معنا خداى متعال هم حکم کرده و فرموده : «و ما عندالله باق » و فرموده : «لا معقب لحکمه » بنابراين چون مثوبت هم از چيرهائى است که نزد خداوند است پس باقى و دائمى است .
رده:تفسیر المیزان