المیزان جلد۶ بخش۴
کلمه «ذلک » اشاره است به آنچه در مؤ منين باعث نقمت و خرده گيرى کفار شده است ، يعنى ايمان به خدا و آيات خدا و بنابراين که کلمه «ذلک » اشاره باشد به ايمان مؤ منين نه به خود آنان ، ناگزير بايد گفت در آيه نکته اى نظير قلب بکار رفته است ، براى اينکه اگر قلب در کار نبود و کلام مستوى بود بايستى گ فته مى شد: لعنت و مسخ و پرستش طاغوت بدتر و در ضلالت شديدتر است از ايمان به خدا و کتب آسمانيش ، نه اينکه گفته شود کسانى را که خدا لعنت کرده و عده اى از آنان را بصورت ميمون و خوک مسخ کرده و کسانى که طاغوت مى پرستند بدتر و گمراه ترند از مؤ منين به خدا. زيرا يا بايد گفت فلان کس از فلانى بدتر است يا فلان عمل از فلان عمل ، و اما گفتن فلان کس از فلان عمل بدتر است جز با قلب يا موصوف را در جاى صفت بکار بردن صحيح نيست و اين هر دو ممک ن است و دومى در قرآن بسيار شايع است مانند آيه «و لکن البر من آمن بالله » که موصوف يعنى «من » در جاى صفت يعنى «ايمان » بکار رفته است .
و کوتاه سخن ، چکيده معناى آيه اينست که : اگر به نظر شما ايمان ما مسلمين به خدا و کتب آسمانيش که به پيغمبرانش نازل کرده عمل زشتى است ، بارى پس گوش فرا دهيد تا شما را به عملى زشت تر از آن خبر دهيم تا اگر کمر مخالفت با عمليات زشت را بسته ايد نخست در پى از بين بردن آن شويد، و آن عمل ، عملى است که در خود شما است . و چه بسا کسانى که گفته اند از آيه قبلى که فرمود: «هل تنقمون منا» استفاده مى شود که کلمه «ذلک » در آيه مورد بحث اشاره است به گروه مؤ منين و بنابراين سخن ، کلام ، کلامى مستوى خواهد بود، زيرا بنابراين حرف ، معناى آيه اينچنين مى شود: آيا به شما سراغ ندهيم کسانى را که از مؤ منين بدترند تا به خرده گيرى آنان بپردازيد؟ آن اشخاص خود شمائيد که دچار لعنت و مسخ و پرستش طاغوتيد.
عده ديگرى گفته اند «ذلک » اشاره است به مصدرى که از «تنقمون » استفاده مى شود و آن مصدر عبارت است از «نقمه » بنابراين قول ، معناى آيه اينچنين مى شود: آيا شما را به عواقب وخيم کارهاى زشت تر از خرده گيرى تان اطلاع بدهم ؟ آرى شما اعمالى داريد که بمراتب خطرناکتر و وخيم تر است ا ز اين عمل زشتتان و آن پرستش طاغوت و اعمال زشت ديگرتان است .
وَ إِذَا جَاءُوکُمْ قَالُوا ءَامَنَّا وَ قَد دَّخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ ...
خداى تعالى در اين آيه از نفاق درونى آنان خبر مى دهد، و اشاره مى کند به پليديهائى که در هنگام برخورد با مسلمين در دل نهان دارند و چنين مى فرمايد: اينان وقتى به شما بر مى خورند دم از ايمان مى زنند، و ايمان خود را به رخ شما مى کشند، و حال آنکه در عين کفر به شما برخورده اند، و وقتى هم که از شما جدا مى شوند کافرند، خلاصه اينان در همه احوال کافرند. در ادعاى دين دارى ماهرند در حالى که خداى تعالى به کفر درونى آنان و نقشه هائى که براى فريب دادن شما مسلمين در دلهاى خود مخفى کرده اند عالم است .
بنابراين ، جمله «و قد دخلوا بالکفر و هم قد خرجوا به » عبارت ديگر اينست که کسى بگويد: اينان تغيير حالت نداده اند خيال نکنيد که وقتى نزدشما مى آيند و از نزد شما بيرون مى روند کافر آمده و با دلى سرشار از ايمان مى روند، نه کافر آمده و کافر مى روند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۳
ضمير «هم » در جمله «و هم قد خرجوا به » براى تاکيد و مشخص کردن آنها در نفاق و تثبيت کفرشان ذکر شده است و گرنه حاجتى به ذکر آن نبود. عده اى هم گفته اند معناى آيه اينست که اين منافقين همواره و در احوالات مختلف کفر متحولند و هر ساعتى در يک حالتى از حالات کفرند.
وَ تَرَى کَثِيراً مِّنهُمْ يُسرِعُونَ فى الاثْمِ وَ الْعُدْوَنِ وَ أَکلِهِمُ السحْت ...
ظاهرا مقصود از «اثم : گناه » در اينجا چنانچه از آيه بعدى که مى فرمايد: «عن قولهم الاثم و اکلهم السحت ») استفاده مى شود، همان خوض و خرده گيرى در آياتى است که بر مؤ منين نازل شده ، و مراد، گفتن مطالبى است که در معارف دين موجب کفر و فسق مى شود. بنابراين مى توان گفت گناهان سه گانه اى که در آيه اسم برده شده است گناهانى است که نسبت به ساير گناهان زبانى و عمليشان کلى تر است و در حقيقت مشتى است از خروار و نمونه ايست از بسيارى که در ايشان است . چون آنان هم مرتکب به گناهان زبانى و هم به گناهان عملى اند و مقصود از گناهان عمليشان يا همان تعدى نسبت به مؤ منين است و يا گناهانى است که بين خود و خداى خود دارند، مانند خوردن اموال مردم به باطل و سحت ، مثل رشوه و ربا و نظائر آنها.
سرزنش علمای اهل کتاب به جهت گنهکارى اهل کتاب و سکوت آنان درمقابل آن معاصى
آيه شريفه مورد بحث پس از آنکه نمونه اى از رذايل و گناهان آنان را مى شمارد آنگاه به مذمت آن رذائل پرداخته و مى فرمايد: «لبئس ما کانوا يصنعون » سپس بدنبال آن ، علماى آنان يعنى ربانيين و احبار را توبيخ مى کند، و به اين جرمشان مواخذه مى نمايد که آنان حضور داشتند و آلودگيها و گناهان ملت خود را مى ديدند، و مى توانستند ايشان را راهنمائى نموده و از منکر نهى شان نمايند، و ليکن نکردند و آنان را از اين گونه گناهان موبقه و بس بزرگ جلوگيرى ننمودند، با اينکه عالم به احکام دين خود بودند و مى دانستند که اين گونه کارها گناه و نافرمانى خداست . و در اين باره مى فرمايد:
لَوْ لا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّنِيُّونَ وَ الاَحْبَارُ عَن قَوْلهِِمُ الاثْمَ وَ أَکلِهِمُ السحْت لَبِئْس مَا کانُوا يَصنَعُونَ
و چه بسا از اينکه در اين آيه مانند آيه قبلى «عدوان » را همراه «اثم » ذکر نکرده بتوان استفاده کرد که «اثم و عدوان » هر دو يکى و عبارتست از تجاوز قولى نسبت به حدود خداى سبحان ، در مقابل «اکل سحت » که نمونه معصيت عملى آنان است ، و بنابراين مقصود از جمله «يسارعون فى الاثم و العدوان و اکلهم السحت » نشان دادن و بيان نمونه اى از گناهان قولى ايشان است ، که عبارتست از اثم و عدوان و گناه ديگر فعلى آنها که عبارتست از سحت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۴
«يسارعون » «مسارعه » به معناى کثرت در سرعت و مبالغه در آنست و سرعت ضد بطى ء و کندى است و فرق بين سرعت و عجله بنا بر آنچه از موارد استعمال اين دو کلمه استفاده مى شود اينست که سرعت بيشتر مساس با عمل بدنى و جوارح دارد. بخلاف عجله که بيشتر در امور قلبى و روانى استعمال مى شود، نظير فرقى که بين خضوع و خشوع و خوف و خشيت است . چه خضوع و خوف مربوطند به جوارح و خشوع و خشيت مربوطند به دل .
و راغب در کتاب مفردات راجع به معناى اين کلمه گفته است سرعت ضد بطى ء و بمعناى تندى است ، هم در اجسام استعمال مى شود و هم در افعال گفته مى شود: «سرع » (بضم راء) يعنى شتاب کرد و در معناى وصفى گفته مى شود: سريع ، و وقتى گفته مى شود: «اسرعوا، و مسرع » معنايش اينست که حرکت شتران آنها تند شد کما اينکه وقتى گفته مى شود «ابلدوا» معنايش اينست که حرکت شترانشان بليد و کند شد.
و «سارعوا» و «تسارعوا» نيز بدين معنا است ، کسانى ديگر گفته اند مسارعه و عجله هر دو به يک معنايند، فرقى که در بينشان هست اينست که مسارعه بيشتر در کار خير و عجله بيشتر در کار بد استعمال مى شود. وقتى از ايشان سؤ ال مى شود: اگر چنين است پس چرا در آيه مورد بحث عجله بکار برده نشده ؟ با اينکه شتاب يهود در اثم و عدوان و کارهاى زشت بوده ؟ در پاسخ مى گويند صحيح است ، ليکن استعمال مسارعه در خصوص اين آيه با اينکه مى بايستى عجله بکار برده مى شد براى اشاره به اين نکته است که کفار يهود در پى کارهاى زشتند و کار زشت خود را زيبا و پسنديده مى دانند ليکن اين گفتار در فرق بين سرعت و عجله خيلى بعيد بنظر مى رسد.
وجوهى که در معناى آیه «يدُ الله مغلولة» گفته شده است
وَ قَالَتِ الْيهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّت أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسوطتَانِ يُنفِقُ کَيْف يَشاءُ
در معناى اين آيه و اينکه يهود به چه مناسبت اين کلمه کفرآميز را گفته است وجوهى چند است : يکى اينکه ملت و دين يهود، نسخ در احکام دين را جايز نمى دانسته و لذا به نسخ تورات بهيچ وجه رضا نمى داد و زير بار اين حرف که تورات به وسيله انجيل نسخ شود نمى رفت و يکى از اعتراضات و نقاط ضعفى را هم که در دين اسلام مى ديدند و به رخ مسلمين مى کشيدند اين بود که مى گفتند شما مسلمين پيرو کتابى هستيد که بعضى از آياتش بعض ديگر را نسخ مى کند، و نيز از همين جهت «بداء» را هم براى خداى تعالى در امور تکوينى جايز نمى دانستند و آنرا هم يکى ديگر از نقاط ضعف اسلام و قرآن مى دانستند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۵
چون از بعضى از آيات قرآن «بداء» استفاده مى شود و ما شمه اى از بحث در مساءله بداء را در ذيل آيه «ما ننسخ من آيه او ننسهانات بخير منها او مثلها» در جلد اول اين کتاب و در جاهاى ديگر آن گذرانديم ، و بعيد نيست که آيه شريفه مورد بحث در مقام بيان همين عقيده يهود باشد. ليکن جوابى که خداى تعالى از اين گفتار يهود داده با اين احتمال نمى سازد چون در جوابشان مى فرمايد: «بل يداه مبسوطتان » و از اين جواب استفاده مى شود که يهود اين گفتار ناروا را درباره روزى دادن خدا گفته اند.
وجه دوم اينکه بگوييم گويا داستان از اين قرار بوده که ديده اند مسلمين در فقر و تنگدستى و دشوارى بسر مى برند، لذا اين حرف را راجع به مؤ منين زده اند و غرضشان از اين حرف استهزا به خداى تعالى بوده و مى خواسته اند بگويند (العياذ بالله ) خدا قادر نيست بر اينکه فقر را از بين مؤ منين زايل کند و ايشان را بى نياز ساخته و از ذلت فقر نجات دهد. اين وجه هم خالى از اشکال نيست ، زيرا بودن اين کلمه کفرآميز يهود راجع به فقر مؤ منين با اينکه اين آيه در سوره مائده است و اين سوره در روزگار وسعت و رفاهيت مسلمين نازل شده سازگار نيست .
وجه سوم اينکه کسى بگويد اين حرف را يهود براى اين زده که آنروز خداوند ايشان را گرفتار قحطى و خشک سالى کرده و در نتيجه نظام و شيرازه زندگى شان مختل و از هم گسيخته بوده است و آنان از باب شکوه از اوضاع خود اين کلمات کفرآميز را مى زده اند. و اين وجه خيلى بعيد نيست و رواياتى هم که متصدى بيان شاءن نزول آيات قرآنى است آنرا تاييد مى کند ليکن اشکالى که دارد اينست که سياق آيات با آن سازگار نيست . چه اين آيات در مقام نقل کلماتى که يهود در شکوه از اوضاع خود براى خود گفته نيست بلکه در مقام اين هستند که خرده گيرى هاى يهود را از مسلمين حکايت کنند.
وجه چهارم که از همه وجوه بنظر نزديک تر است ، اينست که گفته شود وقتى ۶ امثال و نظائر آيات : «من ذاالذى يقرض الله قرضا حسنا» و «و اقرضوا الله قرضا حسنا» به گوش يهود رسيده آن آيات را بهانه کرده و خواسته اند مسلمين را مسخره کنند و بگويند اين چه خدائى است که براى ترويج دين خود و احياى آن اينقدر قدرت مالى ندارد که حاجت خود را رفع کند، و ناچار دست حاجت و استقراض بسوى بندگان خود دراز مى کند؟! و اين وجه علاوه بر اينکه از وجوه سابق بنظر نزديک تر است مورد تاييد روايات شاءن نزول هم هست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۶
به هر تقدير اين حرف يعنى نسبت دست بستگى در پاره اى از حوادث به خدا دادن ، خيلى از يهود و معتقدات دينيش که هم اکنون در تورات موجود است دور نيست . چه تورات جايز مى داند پاره اى از امور، خداى سبحان را به عجز در آورد و سد راه و مانع پيشرفت بعضى از مقاصدش بشود، مثلا جايز مى داند که اقوياى از بنى نوع آدم جلو خواسته خداوند را بگيرند کما اينکه از خلال داستانهائى که از انبياى سلف مانند آدم و غير آن نقل مى کند بخوبى استفاده مى شود. آرى صرفنظر از اينکه در خصوص آيه مورد بحث ممکن است غرض يهود استهزا بوده ، ليکن عقايدى که هم اکنون از يهود در دست است تجويز مى کند که چنين نسبت هاى ناروائى به خداى تعالى بدهند که ساحتش مقدس و منزه از آنست .
غير از يهود کسى دشمن خود را اينطور استهزا و هجو نکرده است ، آرى چون غير يهود کسى در معتقداتش عقيده اى که مبداء و منشاء براى چنين حرف خطرناکى باشد ندارد، يهود است که معتقداتش چنين جراتى به او داده است .
«غلت ايديهم » اين جمله نفرين به آنها است . البته نفرينى که مشابه است با منقصتى که به ساحت قدس خدا نسبت داده اند، يعنى دست بستگى و سلب قدرت بر انجام خواسته خود. بنابراين چون سلب قدرت خود يکى از مصاديق لعنت و دورى از رحمت خداست پس عطف جمله «و لعنوا بما قالوا» بر جمله «غلت ايديهم » عطف تفسيرى خواهد بود. زيرا قول خداى تعالى همان عمل اوست و نفرين آن جناب و کسى را لعنت کردنش همان معذب کردن آنکس است به عذاب دنيوى يا اخروى که يکى از مصاديق آن دست بستگى و عجز است . بسيارى هم احتمال داده اند که جمله «غلت ايديهم » نفرين نباشد بلکه از اخبار غيبى و اخبار به عذابى باشد که يهود در کيفر اين گفتار ناروا و جسارت به پروردگار به آن مبتلا مى شود، ليکن وجه اول بنظر نزديک تر است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۷
معناى جمله : (بل يداه مبسوطتان ) و معانى «يد» در موارد اضافه به خداى سبحان
اما جمله «بل يداه مبسوطتان ينفق کيف يشاء» اين جمله جواب از گفته يهود است که با کلمه «بل » که براى اضراب و اعراض است افتتاح شده است و اين جمله يعنى جمله «يدا مبسوطتان » جمله ايست معروف و شايع و کنايه است از داشتن قدرت .
در اينجا سؤ الى پيش مى آيد و آن اينست که يهود گفته بود دست خدا بسته است و «يد» را مفرد ذکر کرده بود با اين حال چرا خداى تعالى در جواب آنها فرمود: «يداه » و «يد» را بصورت تثنيه ذکر فرمود؟ جواب اينست که اصولا در ادبيات عرب دست کنايه است از قدرت و دو دست کنايه است از کمال قدرت و از همين جهت خداى تعالى بصورت تثنيه آورد تا به کمال قدرت خود اشاره کرده باشد کما اينکه در آيه «قال يا ابليس ما منعک ان تسجد لما خلقت بيدى استکبرت ام کنت من العالمين » نيز براى افاده همين معنا به صورت تثنيه آورد، عرب هم وقتى ميخواهد در سلب قدرت از کسى مبالغه کند و بگويد فلانى بهيچ وجه قدرت بر آن عمل و حق مداخله در آنرا ندارد مى گويد: «لا يدين بهاله » يعنى فلانى هيچ گونه اختيارى در آن کار ندارد، بسيارى از علماى لغت براى کلمه «يد» معانى زيادى غير از «دست » ذکر کرده اند، و ليکن بايد دانست که اين کلمه داراى چند معنا نيست بلکه تنها به معناى دست است و در ساير معانى بطور استعاره بکار مى رود. چون آن معانى امورى هستند که از شوون مربوط به دست مى باشند، مانند انفاق و سخاوت که از جهت بسط منتسبند به دست ، و مانند ملک و سلطنت که از جهت قدرت بر تصرف و وضع و رفع منتسبند به آن ، و امثال اينها، پس معناى اين کلمه در آيات کريمه قرآن بحسب اختلاف مورد، مختلف مى شود، مثلا در آيه مورد بحث و آيه «ان تسجد لما خلقت بيدى » معنايش قدرت و کمال آنست و در آيه «بيدک الخير و آيه ((فسبحان الذى بيده ملکوت کل شى ء» و آيه «تبارک الذى بيده الملک » و امثال اينها به معناى سلطنت است و در آيه «لا تقدموا بين يدى الله و رسوله ») معنايش حضور و مانند آن است و اما جمله «ينفق کيف يشاء» بيان است براى جمله «يداه مبسوطتان ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۸
معناى اينکه فرموده : «آنچه بر تو نازل شده قرآن بر طغيان و کفر يهود مى افزايد»
وَ لَيزِيدَنَّ کَثِيراً مِّنهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک طغْيَناً وَ کُفْراً
اين جمله و ساير جملات تا آخر آيه بطورى که از سياق آن استفاده مى شود کلامى است که بمنظور توضيح جمله «و قالت اليهود» ريخته و پرداخته شده است و در جمله «و ليز يدن » بخصوص اشاره است به اينکه اين جرات و جسارت يهود نسبت به خداوند عظيم و لب به مثل «يدالله مغلوله » گشودنشان هيچ از يهود بعيد نيست ، زيرا اينان مردمى هستند که در دشمنى با اديان و در کفر، از قديم الايام مشخص و ممتاز بودند و اصولا مردمانى حسود و ستم پيشه اند، و معلوم است چنين مردمى وقتى خبردار شوند که خداى متعال قريش را بر آنان فضيلت داده ، و از بين ايشان شخصى را به نبوت برگزيده تا چه اندازه حسدشان تحريک مى شود، بنابراين قريش جز اين نبايد از يهود توقع داشته باشد و نبايد از شر آنان و از اينکه آتش طغيان و کفرشان تيزتر شود ايمن بنشينند.
آرى يهود در دنياى قبل از اسلام خود را اشرف ملل مى دانست و سيادت و تقدم بر ساير اقوام را حق مسلم خود مى پنداشت و خود را اهل کتاب ، و ساير اقوام آنروز را امى و بى سواد و وحشى مى ناميد. و به دنياى آنروز فخر مى فروخت و ربانيين و احبار خود را به رخ عالميان مى کشيد و به علم و حکمت خود مى باليد. ليکن دوران آن سيادت خيالى و تمدن تو خالى سر آمد و آوازه پيغمبرى که از قريش يعنى منحطترين اقوام که همواره در برابر علم يهود و دانشمندان شان سر فرود مى آورد مبعوث شده بود وهمچنين آوازه کتاب وى گوش يهود را خراش داد، مخصوصا وقتى در آن کتاب نظر کر ده و آن را کتابى آسمانى و مهيمن ، يعنى ناظر بر ساير کتب آسمانى يافت و ديد که کتابى است سرشار از حق و حقيقت و مشتمل بر عالى ترين تعليمات روحى و کامل ترين طريق هدايت ، بيش از پيش به ذلت و بى ارجى کتاب خود که سالها به رخ عالميانش مى کشيد پى برد، لاجرم از آن خواب و خيال بيدار شده و بخود آمد در حالى که هر لحظه به خشم درونى و کفر و طغيانش افزوده مى شد و اينکه مى بينيد خداى تعالى در اين آيه مى فرمايد: آياتى که بتو نازل شده (قرآن ) طغيان آنها را مضاعف مى کند، معنايش اين نيست که (العياذ بالله ) قرآن سبب ضلالت آنها است بلکه به اين عنايت است که گفتيم اصولا جنس يهود بخودى خود جنسى حقود و حسود و کينه توز است و نزول قرآن سبب شد آن آتش تيزتر شود و معارف حق و دعوت صريحى که در قرآن است باعث شد آن کفر و حسد طغيان کند و به همين عنايت است که خداى تعالى در مواضع عديده اى از قرآن کريم هدايت و ضلالت را به خود نسبت مى دهد، از آن جمله مثلا مى فرمايد: « کلا نمد هولا من عطاء ربک و ما کان عطاء ربک محظورا» و در خصوص قرآن مى فرمايد: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤ منين و لا يزيد الظالمين الا خسارا» چون اضلال و نظاير آن مانند بدبختى و شقاوت وقتى از خداى تعالى ناپسند و مذموم است که ابتدائى باشد، يعنى خداوند کسى را بدون جهت گمراه و يا بدبخت کند و اما اگر پاداش و اثر گناهى باشد که خود آدمى مرتکب شده يا مثلا گناهى کرده که موجب خشم خداوندى و رسيدن به درجه بالاترى از گمراهى شده باشد اين گمراهى هاى متجدد نسبت به خداى تعالى مذموم نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹
کما اينکه خود پرورد گار متعال در قرآن به همين معنا اشاره کرده و فرموده «و ما يضل به الا الفاسقين » و نيز مى فرمايد: «فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم » و بالاخره برگشت زياد شدن کفر و طغيان آنها به سبب قرآن به اين است که خداوند توفيق را از آنها سلب نموده عنايت الهى شامل حال آنها نباشد تا در نتيجه از کفر و طغيان خود بر نگردند و تسليم آيات الهى نشوند و به دعوت حقه خداوند ايمان نياورند، و ما در سابق در تفسير آيه و «ما يضل به الا الفاسقين » در جلد اول بحثى راجع به اين موضوع گذرانديم .
اينک بر سر مطلب خود شده و مى گوييم : همانطورى که سابقا هم اشاره کرديم گويا آيه مورد بحث براى اين باشد که رفع استبعاد و تعجب از رفتار وقيحانه يهود و جرات و جسارتش نسبت به خداوند بکند و هويت يهود را که خود را ملتى تربيت شده و اهل کتاب و ساير ملل را وحشى و بى سواد مى ناميدند بلکه مدعى فرزندى و دوستى با خدا بودند به عالميان نشان دهد تا همه بدانند (العياذ بالله ) پسران خدا و دوستانش تا چه انداز ه در اسائه ادب نسبت به خدا وقيح و بى شرم و جسورند.
و نيز همه بدانند اگر يهود روز بروز بر کفر و عناد خود مى افزايد براى همين است که خداوند به ايشان سخط کرده و نور دلشان را خاموش نموده و ايشان هم خود مستوجب چنين سخطى بوده اند، و نيز بدانند که اين طغيان و کفر روز افزون و آثار شومى که يکى پس از ديگرى متوجه يهود خواهد شد سرنوشتى است حتمى ، چون در آيه به دو وسيله مطلب را تاکيد کرده ، يکى «لام » در «ليزيدن » و يکى هم «نون » تاکيدى که در آخر همان کلمه است ، و در اينکه نخست طغيان و سپس کفر را ذکر فرموده اشاره است به همان ترتيب طبيعى اين دو، چه در خارج هم مى بينيم که کفر از آثار طغيان و زائيده آنست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۰
وَ أَلْقَيْنَا بَيْنهُمُ الْعَدَوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيَمَةِ
ظاهر اينکه اين جمله در سياق جملاتى قرار گرفته که درباره يهود است ، اين است که ضمير «هم » در «بينهم » به يهود برگردد و لو اينکه افتتاح اين سياق به اهل کتاب شده و اهل کتاب تنها يهود نيستند، بنابراين ، مقصود از «عداوت » و «بغضاء»، تشتت عقايد و اختلاف مذاهب خواهد بود که خداى تعالى هم در مواضعى از کلام خود به آن اشاره کرده و فرموده : «و لقد آتينا بنى اسرائيل الکتاب و الحکم و النبوه ... فما اختلفوا الا من بعد ما جاء هم العلم بغيا بينهم ان ربک يقضى بينهم يوم القيمه فيما کانوا فيه يختلفون » و آيات ديگر. و اما عداوت ؛ گويا مراد از عداوت ، خشم توام با تجاوز عملى است ، و مراد از بغضاء تنها خشم درونى است که ممکن است با تجاوزات عملى هم همراه با شد و يا نباشد. در نتيجه وقتى اين دو کلمه با هم ذکر شوند هر دو معنا را افاده م ى کنند و مى رسانند که خداى حکيم در بين يهود هم خشم و نفرت درونى ، و هم نزاع انداخته و در جمله «الى يوم القيامه » نکته ايست و آن اينکه اين امت تا قيامت باقى خواهند ماند و منقرض نخواهند شد.
کلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطفَأَهَا اللَّهُ
«ايقاد نار» به معناى مشتعل ساختن آتش است ، کما اينکه «اطفاء نار» خاموش کردن آن است و معناى آيه روشن است ، احتمال مى رود جمله «کلما اوقدوا...» بيان باشد براى جمله «و القينا» و بنابراين معناى آيه اينطور مى شود که : هر وقت يهود خواست دست به اقداماتى بزند و آتش جنگى را با رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و مسلمين دامن زند خداوند بين سران آنها عداوت و بغضاء و اختلاف کلمه انداخت و بدين وسيله آن آتش را خاموش ساخت ؛ همانطورى که مى بينيد در اين آيه نويدى است براى مسلمين ، چه از سياق آن استفاده مى شود که براى هميشه سعى و کوشش يهود عليه مسلمين و بر افروختن آتش جنگ و ايجاد فتنه شان (البته آتش جنگى که عليه اسلام و ايمان مى افروزند) بى نتيجه و خنثى است ، و اما جنگهائى که ممکن است بين آنان و مسلمين در گيرد ليکن نه عليه دين و ايمان بلکه بر سر اينکه يکى از ديگرى گوى سبقت را در ميدان سياست و يا قوميت بر بايد از آيه استفاده نمى شود که در اين گونه پيشامدها هم خدا نويد پيروزى مسلمين را داده باشد، زيرا اين مطلب از سياق آيه خارج است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۱
وَ يَسعَوْنَ فى الاَرْضِ فَساداً وَ اللَّهُ لا يحِب الْمُفْسِدِينَ
«سعى » سير سريع را گويند، و کلمه «فسادا» مفعول له آن است يعنى سعى و کوشش يهود همه براى آن است که زمين را عليه دين پر از فساد کنند و خداوند مفسدين را دوست ندارد، و چون آنان را دوست ندارد زمين خود و بندگانش را بدست آنان نمى سپارد، و نمى گذارد آنان به آرزوى پليد خود نايل شوند، و سعى و کوشش آنان بيهوده خواهد ماند (و خدا داناتر است ). همه اين مطالب که تاکنون گفته شد بيان است براى جمله «غلت ايديهم و لعنوا بما قالوا»، آرى ، چه دست بستگى بالاتر از اين که براى هميشه نمى توانند عليه اسلام ، مسلمين و ايمان آنها (نه چيرهاى ديگر) آتش افروزند و بمنظور رسيدن به آن هدف فحشا و فساد را در زمين ترويج کنند.
وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکتَبِ ءَامَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکفَّرْنَا عَنهُمْ سيِّئَاتهِمْ ...
در اينجا به اول مطلب - که روى سخن با همه اهل کتاب بود - برگشته و دوباره خطاب را به همه شان متوجه مى کند، و در خاتمه کلام بطور ملخص عموم اهل کتاب را متوجه مى کند به اينکه چگونه نعمت بزرگ سعادت دو جهان را به رايگان از دست دادند، و چه آسان جنت نعيم و نعمت حيات سعيده را از کف دادند؛ و مراد از تقوا بعد از ايمان ، پارسائى و پرهيز از محرمات الهى و از گناهان کبيره است ، يعنى گناهانى که خداوند در قرآن کريم وعده دوزخ به مرتکب آن داده است ، پس مراد از «سيئات » که خدا وعده کرده اگر آنان کباير را مرتکب نشوند آن سياتشان را ببخشد، عبارتست از گناهان صغيره ؛ در نتيجه اين آيه از جهت مضمون مطابق خواهد بود با آيه «ان ما تنهون عنه نکفر عنکم سياتکم و ندخلکم مدخلا کريما».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲
وَ لَوْ أَنهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيهِم مِّن رَّبهِمْ لاَکلُوا مِن فَوْقِهِمْ وَ مِن تحْتِ أَرْجُلِهِم
منظور از تورات و انجيل ، دو کتابيست آسمانى که قرآن کريم يکى را نازل برموسى (عليه السلام ) و ديگرى را نازل بر عيسى (عليه السلام ) مى داند، نه اين کتابهائى که فعلا در دست است و بنام انجيل و تورات ناميده مى شوند، چه اينها تورات و انجيل حقيقى و آسمانى نيستند، بلکه مجموعه اى هستند که دست تحريف به اين صورتشان در آورده است ،
مراد از: «ما انزل اليهم » در آيه : «ولو انهم اقامواالتوريةوالانجيل و ما انزل اليهم ...»
و مراد از جمله «ما انزل اليهم » که بعد از تورات و انجيل ذکر شده ساير کتبى است که منسوب است به انبياى سلف ، و آنروز در دسترس اهل کتاب بوده است ، مانند «مزامير» داود (عليه السلام ) که قرآن آن را «زبور» خوانده است و امثال آن .
و احتمال اينکه مراد از «ما انزل اليهم » قرآن باشد احتمال بعيدى است ، چه قرآن با احکام خود شرايع و احکام آن دو را نسخ کرده ؛ با اين حال چگونه ممکن است در آرزوى عمل به انجيل و تورات قرآن هم به آن دو عطف شود و گفته شود: اگر اهل کتاب تورات و انجيل و قرآن را عمل مى کردند فلان طور مى شد؟! زيرا از نظر قرآن تورات و انجيل عمل کردنى نيستند. ممکن است کسى بگويد عمل به قرآن در حقيقت عمل به انجيل و تورات اصلى هم هست ، چه آن دو کتاب به آمدن قرآن بشارت داده و بنى اسرائيل را به عمل و گرويدن به آن توصيه کرده اند، عينا داستان قرآن و آن دو کتاب داستان آيات ناسخه قرآن است با آيات منسوخه آن ، يعنى همچنان که عمل به آيات ناسخه قرآن عمل به همه قرآن است عمل به قرآن ناسخ هم ، عمل به تورات و انجيل منسوخ است ، زيرا دين خدا واحد است و مزاحمت و دوئيتى بين اديان الهى نيست ، چيزى که هست بعضى از کتابهاى آسمانى و بعضى از احکام يک کتاب مصلحت تشريع آنها موقت و محدود است ، و ابدى و هميشگى نيست .
و اين احتمال خوبى است ليکن با کلمه «اقاموا» سازگار نيست براى اينکه اقامه تورات و انجيل به اين است که به همان کيفيتى که هست و با تمام جزئياتش محفوظ شود، نه اينکه تنها آياتى که در بشارت به اسلام و قرآن است اقامه و حفظ و مابقى آن متروک شود؛ پس معلوم مى شود مراد از اقامه ، اقامه تورات و انجيل است قبل از اينکه قرآنى نازل شود و آن دو را نسخ کند؛ و اما نسخ تورات بتوسط انجيل ، آن بسيار مختصر و ناچيز و غير قابل اعتنا است ، پس احتمال اينکه مراد از جمله «ما انزل اليهم » قرآن باشد، احتمال صحيحى نيست ، زيرا صرفنظر از آنچه گفته شد اصولا قرآن را نبايد جزء کتابهائى شمرد که به يهود و نصارا نازل شده است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳
چه قرآن کتابى جهانى است و روى سخنانش با قوم خاص و ملت مخصوصى نيست ، بنابراين مقصود از جمله «ما انزل اليهم » همانست که گفتيم ، يعنى ما سواى انجيل و تورات از ساير کتابها و اقسام وحى هائى که به انبياى بنى اسرائيل رسيده مانند زبور داود (عليه السلام ) و غير آن ، و مراد از اقامه اين کتابها، حفظ عملى يعنى استفاده کردن از دستورات آنها است در بين جامعه و عمل کردن همه به شرايع آن ، و اعتقاد به معارفى است که راجع به مبدء و معاد در آنها بيان شده است ، البته آن کتابهائى که دستخوش تحريف مغرضين نشده و يا از بين نرفته است ، زيرا تحريف شده هاى آنها از اعتبار ساقط و از بين رفته هاى آنها هم مورد امر و مامور به نيست .
«لاکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم » مراد از خوردن در اين آيه مطلق تنعم و تمتع است چه اينکه از راه خوردن باشد و يا از راههاى ديگر، و استعمال خوردن در مطلق تصرفات و تنعم هاى بدون مزاحم ، در لغت عرب شايع و متداول است ، و مراد از بالا و پائين ، آسمان و زمين است ، بنابراين ، آيه شريفه بجاى اينکه بفرمايد: اگر اهل کتاب به دستوراتى که در دست داشتند عمل مى کردند به نعمت هاى آسمانى و زمينى متنعم مى شدند، بطور کنايه مى فرمايد: از بالاى سر و زير پاى خود مى خوردند. در حقيقت اين آيه شريفه مطلبى را بيان مى کند که آيه زير در مقام بيان آنست : «و لو ان اهل القرى آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض و لکن کذبوا فاخذناهم بما کانوا يکسبون ».
رده:تفسیر المیزان