المیزان جلد۶ بخش۵
مؤثر بودن اعمال بشر در نظام کون و طبيعت
از اين آيه و آيه مورد بحث مى توان نکته اى را استنباط کرد و آن اين است که ايمان اين موجود يعنى نوع بشر و عمل صالح وى در نظام عالم از جهت ارتباطش با زندگى خود او، تاءثير دارد، به عبارتى ديگر، کفر او و عمل زشتش در فساد عالم باز از جهت ارتباطش با نوع بشر موثر است ، پس اگر انسان به صلاح و سداد گرايد - از اينگونه آيات استفاده مى شود که - نظام دنيا هم از جهت ايفاء به لوازم سعادت زندگى بشرى هم از جهت دفع بلا از او و توفير نعمت براى او صالح خواهد شد، و اين دو آيه در افاده اين مطلب متفرد نيستند، بلکه اين مطلب را از آيات بسيارى مى توان استفاده کرد، از آن جمله اين آيه است که صريحا عمليات بشر را موثر در نظام کون ميداند: «ظهر الفساد فى البر و البحر بما کسبت ايدى الناس ليذيقهم بعض الذى عملوا لعلهم يرجعون قل سيروا فى الارض فانظروا کيف کان عاقبه الذين من قبل کان اکثرهم مشرکين » و نيز اين آيه :«و ما اصابکم من مصيبه فبما کسبت ايديکم » و آيات ديگر، و ما در جلد دوم اين کتاب مختصرى راجع به اين موضوع بحث کرديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۴
مِّنهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَ کَثِيرٌ مِّنهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ
«اقتصاد» به معناى گرفتن قصد، و قصد به معناى ميانه است ، پس اقتصاد به معناى ميانه روى در ا مور و پرهيز از افراط و تفريط در امور است ، و امت مقتصده امتى است که در امر دين و تسليم نسبت به دستورات الهى ميانه رو و معتدل باشد. اين آيه شريفه مطلب تازه اى را بيان مى کند و آن اينست که آنچه تاکنون از معايب و پليدى هاى اهل کتاب بر شمرديم مربوط به فرد فرد آنها نيست چه در بين اهل کتاب هم مردمى معتدل و ميانه رو بوده اند که هيچ يک از اين معايب و کجرويها را نداشته اند و اگر مى بينيد گفتار گذشته ما بطور عموم بود، مصحح آن اين بود که اکثريت اهل کتاب همان آلودگان بودند و مردان پاک در آنها اندک و انگشت شمار بودند، از اين لحن بخوبى استفاده مى شود که قرآن عزيز تا چه اندازه رعايت حق و انصاف را مى کند، و تا چه پايه در حفظ حق مراقبت دارد، و چگونه رضا نمى دهد حقى از حقوق پامان شود، اگر چه بسيار اندک باشد، اين نکته از مطاوى آيات و جملات سابق هم که مى فرمود: «و ان اکثرکم فاسقون » و يا مى فرمود: «و ترى کثيرا منهم » و يا مى فرمود: «و ليزيدن کثيرا منهم » استفاده ميشد، چه در نيمه اين جملات مطلب را به اکثريت آنان نسبت داده نه به همه ، ليکن هيچ کدام از اين جملات مورد بحث صراحت ندارد، زيرا در اين جمله از آن اقليت صالح قدردانى کرده و نامشان را به نيکى برده است .
بحث روايتى
رواياتى در ذيل آيات گذشته درباره وظيفه علماء وامت مقتصده
در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه «و اذا جاءوکم قالوا آمنا...» مى گويد اين آيه درباره عبد الله بن ابى نازل شده ، چون او و يارانش اظهار اسلام کردند در حالى که ورودشان به اسلام صورى و توام با کفر درونيشان بود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۵
مؤ لف : ظاهر سياق اين آيات چنين مى نمايد که روى سخن در همه آنها به اهل کتاب باشد مگر اينکه کسى بگويد اين يک آيه تنها و جدا از بقيه آيات نازل شده . در اين صورت مى توان گفت که در خصوص اين يک آيه روى سخن با منافقين باشد. باز در همين کتاب در ذيل جمله «و هم قد خرجوا به » گفته که معصوم فرمود: معناى اين جمله اين است که آنان با همين اظهار اسلام خود از ايمان بيرون شدند.
و در کافى به اسناد خود ا ز ابى بصير از عمر بن رياح از حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) نقل مى کند که ابن رياح گفت : خدمت آن جناب عرض کردم شنيده ام که شما فرموده ايد: هر کس که بغير سنت و روش پيغمبر (صلى الله عليه و آله ) طلاق دهد طلاقش بنظر شما صحيح نيست ، حضرت فرمود: من نمى گويم بلکه خداى عزوجل فرموده ، هان اى ابن رياح به خدا سوگند اگر ما چيزى از پيش خود به شما بگوييم و به ناروا فتوا دهيم از شما بدحال تر خواهيم بود، زيرا خداى تعالى مى فرمايد: «لو لا ينهيهم الربانيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اکلهم السحت » يعنى : چرا علماى يهود آنان را از گناهان قولى و خوردن مال نامشروع باز نمى دارند؟!.
و در تفسير عياشى از ابى بصير نقل مى کند که گفت : به امام صادق (عليه السلام ) عرض کردم : عمر بن رياح خيال کرده است که فتواى تو اينست که طلاق بدون گواه باطل است آيا او درست فهميده و راى شما همين است يا خير؟ امام فرمود: من نگفتم بلکه خداى تعالى فرموده ، به خدا سوگند اگر ما از پيش خود براى شما فتوا دهيم از شما بدتر خواهيم بود؛ خداى متعال درباره يهود مى فرمايد: «لولا ينهيهم الربانيون و الاحبار...».
و شيخ در کتاب مجالس به اسناد خود از ابن ابى عمير از هشام بن سالم از امام جعفر صادق (عليه السلام ) نقل مى کند که آن جناب در ذيل آيه شريفه : «و قالت اليهود يد الله مغلوله » فرمود: يهود مى گفتند خدا از کارهاى خدائى خود و تدبير عالم فارغ شده است و - العياذ بالله - به امور عالم مسلوب الاختيار و دست بسته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۶
مؤ لف : همين معنا را عياشى در تفسير خود از يعقوب بن شعيب و از حماد از آن جناب نقل کرده است .
و در تفسير قمى است که يهود مى گفتند: خداى تعالى عالم را آفريد و آفرينشان را بطور خودکار قرار داده و ديگر به مدبرى نيازمند نيست ، خداوند متعال آنها را در اين عقيده تخطئه و رد کرده و مى فرمايد: «بل يداه مبسوطتان ينفق کيف يشاء» يعنى اين چنين که شما خيال کرده ايد نيست ، دست خدا در پس و پيش کردن و کم و کاست نمودن امور عالم باز است ، و او داراى مشيت است يعنى بعضى از تصرفات ، زمانى مورد خواست او قرار مى گيرد و براى اوست بداء (يعنى پس از برهه اى از زمان چيزى که بظاهر مورد خواست خدا بوده خلافش ظاهر مى گردد).
مؤ لف : همين معنا را شيخ صدوق در معانى الاخبار به اسناد خود از اسحاق بن عمار از کسى که اسحاق از او شنيده از امام صادق (عليه السلام ) نقل مى کند
و در تفسير عياشى از هشام مشرقى از ابى الحسن خراسانى يعنى حضرت رضا (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: خدا خود را به اوصاف احديت و صمديت و نور، وصف فرموده است ، آنگاه امام فرمود: «بل يداه مبسوطتان » عرض کردم : آيا راستى براى خدا دو دست هست مانند اين دستهاى من (و با يکدست خود بدست امام اشاره کردم )؟ فرمود: نه . اگر اينطور بود مخلوقى بيش نبود.
مؤ لف : همين روايت را صدوق در کتاب عيون به اسناد خود از مشرقى و از آن حضرت نقل کرده است
و نيز صدوق در کتاب معانى الاخبار به اسناد خود از محمد بن مسلم نقل کرده که وى گفت : من از حضرت صادق (عليه السلام ) سؤ ال کردم که معناى اين کلام خداى عزوجل که مى فرمايد: «يا ابليس ما منعک ان تسجد لما خلقت بيدى » چيست ؟ فرمود: در کلام عرب دست تنها به معناى جارحه که عضوى از بدن انسان است نيست ؛ بلکه به معناى قوه و نعمت هم آمده است کما اينکه در قرآن هم به معنى قوه استعمال شده است . مانند اين آيه که درباره قوت داود (عليه السلام ) مى فرمايد: «و اذکر عبدنا داود ذا الايد - ياد آر بنده ما داود را که مردى نيرومند بود»، و درباره بناى آسمان مى فرمايد: «و السماء بنيناها ب ايد و انا لموسعون - ما بناى آسمان را به قوت بيکران خود ساختيم و به تحقيق ، توانا و قادر بر انفاقيم و يا به تحقيق ، فراخ کننده آسمانيم ». آنگاه در معناى «و اى دهم بروح منه » فرمود: يعنى آنها را به روحى از خود تقويت نمود. و وقتى گفته مى شود براى فلانى نزد من يدى است بيضاء، مقصود اينست که فلانى نعمت فراوانى بمن داده و حق بزرگى بر من دارد.
و در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه «و لو انهم اقاموا التوريه و الانجيل » فرموده که در اين آيه روى سخن با قوم يهود و نصارا است ، و در معناى «لاکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم » گفته : که امام فرمود معنايش اينست که از بالا بوسيله باران و از پائين بوسيله رويش گياهان و مواد غذائى متمتع مى شوند.
و در تفسير عياشى در ذيل جمله «منهم امه مقتصده » از ابى صهباء کبرى نقل کرده که گفت : من خود از على بن ابيطالب (عليه السلام ) شنيدم که راس الجالوت و اسقف نصارا ر ا خواست و فرمود: من شما را از چيزى سؤ ال مى کنم که خودم آنرا مى دانم و در آن از شما داناترم . بنابراين نمى توانيد واقع را کتمان کنيد، آنگاه رو به اسقف نصارا کرده و فرمود: تو را به خدائى قسم مى دهم که انجيل را بر عيسى فرستاد و پاى آن جناب را پر برکت قرار داد و به او قدرتى داد که مى توانست کور مادر زاد و مرض پيسى را شفا دهد و درد چشم را تسکين و راحتى بخشد و مردگان را زنده کند و از گل براى شما مرغانى ساخته پرواز دهد و شما را به آنچه مى خوريد و يا ذخيره مى کنيد از غيب خبر دهد، اسقف گفت حاجت به اين همه قسم نبود من در جواب شما راست خواهم گفت ، امام پرسيدند: بنى اسرائيل پس از عيسى (عليه السلام ) به چند فرقه متفرق شدند؟ گفت به خدا قسم متفرق نشدند و به همان وحدت خود باقى ماندند، حضرت فرمود: به خدائى که جز او معبودى نيست دروغ گفتى ، چون بنى اسرائيل به هفتاد و دو فرقه متفرق شدند و همه آنان بجز يک فرقه در آتشند، خداى تعالى مى فرمايد: «منهم امه مقتصده و کثير منهم ساء ما يعملون » و آن يک فرقه اى که در آتش نيست همين امت مقتصده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۸
نيز در تفسير عياشى از زيد بن اسلم از انس بن مالک نقل مى کند که گفت : رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بارها مى فرمود: امت موسى به هفتاد و يک فرقه متفرق شدند هفتاد فرقه آنان در آتش و يک فرقه در بهشتند، و امت عيسى به هفتاد و دو فرقه متفرق شدند، هفتاد و يک فرقه در آتش و يک فرقه در بهشتند، و امت من از اين دو امت به يک فرقه بيشتر متفرق خواهند شد، هفتاد و دو فرقه آنان در آتش و يک فرقه در بهشتند، پرسيدند آنان کيانند؟ فرمود: جماعتها جماعتها.
و نيز در همين تفسير نقل مى کند که يعقوب بن يزيد گفت : على ابن ابيطالب (عليه السلام ) هر وقت اين حديث را از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نقل مى فرمود دنبالش آيه اى تلاوت مى فرمود: «و لو ان اهل ا لکتاب آمنوا و اتقوا لکفرنا عنهم سيئاتهم ... ساء ما يعملون » و نيز مى خواند: «و ممن خلقنا امه يهدون بالحق و به يعدلون » و طايفه اى از آفريدگان ما امتى هستند که بحق هدايت شده و بازگشتشان به حق است ، آنگاه امام فرمود مقصود از اين امت ، امت محمد (صلى الله عليه و آله ) است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۹
آيه ۶۷ ، سوره مائده
يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُک مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يهْدِى الْقَوْمَ الْکَفِرِينَ (۶۷)
ترجمه آيه
اى فرستاده ما آنچه را از ناحيه پروردگار بتو نازل شده برسان و اگر نکنى (نرسانى ) اصلا پيغام پروردگار را نرساندى و خدا تو را از (شر) آدم نگه مى دارد زيرا خدا کافران را هدايت نمى فرمايد(به مقاصدشان نمى رساند) .(۶۷)
بيان آيه
معناى آيه صرفنظر از سياقى که آيات قبل و بعدش دارند روشن و ظاهر است ، زيرا در آيه دو نکته بطور روشن بيان شده يکى دستوريست که خداى تعالى به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) داده است (البته دستور اکيدى که پشت سرش فشار و تهديد است ) به اينکه پيغام تازه اى را به بشرابلاغ کند، و يکى هم وعده اى است که خداى تعالى به رسول خود داده که او را از خطراتى که در اين ابلاغ ممکن است متوجه وى شود نگهدارى کند، ليکن کمى دقت در موقعيتى که آيه دارد آدمى را به شگفت وامى دارد، زيرا آيات قبل و بعد آن همه متعرض حال اهل کتاب و توبيخ ايشانند به اينکه آنان به انحاء مختلف از دستورات الهى تعدى شده اند، و محرمات الهى را مرتکب شده اند؛ و اين مضمون با مضمون آيه مورد بحث هيچ ارتباط ندارد؛ چه آيه قبلى آن آيه «و لو انهم اقاموا التوريه و الانجيل و ما انزل اليهم من ربهم لاکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم » است که روى سخن در آن با اهل کتاب است ؛ و آيه بعدى هم آيه «قل يا اهل الکتاب لستم على شى ء حتى تقيموا التوريه و الانجيل و ما انزل اليکم ...» است که خطاب در آن نيز به اهل کتاب است ؛
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۰
علاوه دقت در جملات خود آيه مورد بحث تعجب آدمى را در اينکه چطور هيچ ربطى بين اين آيه و آيات قبل و بعدش نيست ؟!! زيادتر مى کند، و اگر آيه مورد بحث به همين ترتيبى که فعلا با ساير آيات قبل و بعد خود دارد نازل شده باشد و همه داراى يک سياق بوده باشند در اينصورت از مجموع آنها اين مطلب بدست مى آيد که اين دستور موکد به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) براى تبليغ پيغامى است که خدا در خصوص اهل کتاب نازل فرموده .
مراد از «ناس » در آيه شريفه ، يهود نيست و موضوع ماءموريت جديد امرى بسيار مهم وخطير مى باشد.
و از جهت وحدت سياق بطور متعين مراد از آن پيام ، همان چيزى خواهد بود که در آيه بعدش فرموده : «و ما انزل اليکم من ربکم - و آنچه از جانب پروردگارتان بسوى شما نازل شده » ليکن سياق خود آيه به هيچ وجه با اين احتمال سازگار نيست ، و اين ناسازگارى دليل بر اينست که اين آيه جايش اينجا نيست ، وجه ناسازگارى آن اينست که از جمله «و الله يعصمک من الناس » بر مى آيد حکمى که اين آيه در صدد بيان آنست و رسول الله (صلى الله عليه وآله ) مامور به تبليغ آن شده ، امر مهمى است که در تبليغ آن بيم خطر هست يا بر جان رسول الله و يا بر پيشرفت دينيش ، و اوضاع و احوال يهود و نصاراى آنروز طورى نبوده که از ناحيه آنان خطرى متوجه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بشود تا مجوز اين باشد که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) دست از کار تبليغ خود بکشد، و يا براى مدتى آنرا به تعويق بيندازد و حاجت به اين بيفتد که خدا به رسول خود - در صورتى که پيغام تازه را به آنان برساند - وعده حفظ و حراست از خطردشمنش را بدهد، علاوه بر اين ، اگر اين خطر، چشم زخمى بوده که احتمالا ممکن بوده که از اهل کتاب به آن جناب برسد جا داشت اين سوره در اوايل هجرت نازل شود، زيرا در اوايل هجرت که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در شهر غربت و در بين عده معدودى از مسلمين آن شهر بسر مى برد از چهار طرفش يهوديان او را شدت محصور کرده ب ودند، آنهم يهوديانى که با حدت و هر چه بيشتر به مبارزه عليه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) برخاسته و صحنه هاى خونينى نظيير خيبر و امثال آن براه انداختند، اگر در آيه مورد بحث مراد از «ناس » يهود بود جا داشت در آنروزها اين آيه نازل شود، ليکن نزول اين سوره در اواخر عمر شريف آن حضرت اتفاق افتاده که همه اهل کتاب از قدرت و عظمت مسلمين در گوشه اى غنوده اند، پس بطور روشن معلوم شد که آيه مورد بحث هيچگونه ارتباطى با اهل کتاب ندارد، علاوه بر همه ، در اين آيه تکليفى که از سنگينى ، کمرشکن و طاقت فرسا باشد به اهل کتاب نشده تا در ابلاغ آن به اهل کتاب خطرى از ناحيه آنها متوجه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بشود.
از همه اينها گذشته در سالهاى اول بعثت ، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مامور شد تکاليف بس خطرناکى را گوشزد بشر آنروز سازد، مثلا مامور شد کفار قريش و آن عرب متعصب را به توحيد خالص و ترک بت پرستى دعوت کند، مشرکين عرب را که بسيار خشن تر و خونريزتر و خطرناکتر از اهل کتابند به اسلام و توحيد بخواند، اين تهديد و وعده اى که امروز به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مى دهد آنروز نداد، معلوم مى شود پيغام تازه ، خطرناکترين موضوعاتى است که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به تازگى مامور تبليغ آن شده است .
علاوه بر آن چه گفته شد آياتى که متعرض حال اهل کتابند قسمت عمده سوره مائده را تشکيل مى دهند، و اين آيه هم بطور قطع در اين سوره نازل شده است ، و يهود همچنان که گفته شد در موقع نزول اين سوره داراى قدرت و شدتى نبودند، آن قدرت و شوکت سابق خود را از دست داده و آن آتش ، رو به خاموشى مى رفت ، غضب و لعنت پروردگار هم شامل حالشان شده و هر آتش افروزى و فتنه اى به پا مى ساختند، خداوند آن را خنثى و خاموشش مى کرد، با اين حال چه معناى صحيحى براى اينکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در دين خدا از يهود بترسد مى توان تصور کرد؟! و با اينکه ايام نزول اين سوره ايامى است که يهود به طوع و رغبت به حظيره اسلام قدم مى گذارد، و يا مانند نصارا به حکومت اسلام جزيه مى دهد، چه وجهى براى ترس رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از يهود مى توان جست ؟ و چه معنائى براى اينکه خداى تعالى او را در اين ترس محق بداند و به وعده حمايت خود دلگرمش سازد مى توان يافت ؟! با آن همه مواقف خطرناک و موقعيت هاى وحشت زائى که سابق بر اين داشت ؟!
بنابراين هيچ شک و ترديدى نيست که اين آيه در بين آيات قبل و بعد خود اجنبى و سياق آن با سياق آنها دو تا است ، اين معنا که روشن شد اينک به تجزيه و تحليل خود آيه مى پردازيم :
آيه شريفه از يک امر مهمى - که يا عبارتست از مجموع دين و يا حکمى از احکام - آن کشف مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۲
آن امرى هر چه هست امرى است که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از تبليغ آن مى ترسد، و در دل بنا دارد آن را تا يک روز مناسبى تاخير بيندازد، چه اگر ترس آن جناب و تاخيرش در بين نبود حاجتى به اين تهديد که بفرمايد: «و ان لم تفعل فما بلغت رسالته » نبود، و لذا در آيات اول بعثت هم که آن جناب را به تبليغ احکام تحريک مى کند تهديدى ديده نمى شود. بلکه بر عکس لحن آنها خيلى ملايم است ، مثلا در سوره «علق » مى فرمايد: «اقرء باسم ربک الذى خلق ...» و در سوره «حم سجده » مى فرمايد: «فاستقيموا اليه و استغفروه و ويل للمشرکين » و در سوره «مدثر» مى فرمايد: «يا ايها المدثر قم فانذر» و امثال اين آيات .
خطرى که رسول خدا«ص» از آن نگران بوده
گفتيم رسول الله (صلى الله عليه و آله ) خطرات محتملى در تبليغ اين حکم پيش بينى مى کند ليکن اين خطر خطر جانى براى شخص آن جناب نيست ، زيرا آن جناب از اينکه جان شريف خود را در راه رضاى خدا قربان کند دريغ نداشت ، آرى او اجل از اين است که حتى براى کوچکترين اوامر الهى از خون خود بخل ورزد، ترس او از جان خود مطلبى است که سيره خود آن جناب و مظاهر زندگى شريفش آنرا تکذيب مى کند، علاوه بر اين ، خداى تعالى ، خود در کلام کريمش بر طهارت دامن انبياء از اين گونه ترس ها شهادت داده و فرموده : «ما کان على النبى من حرج فيما فرض الله له سنه الله فى الذين خلوا من قبل و کان امر الله قدرا مقدورا الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و لا يخشون احدا الا الله و کفى بالله حسيبا» و درباره نظائر اين فريضه فرموده : «فلا تخافوهم و خافون ان کنتم مؤ منين » و نيز عده اى از که با اينکه دشمن آنان را تهديد کرده مع ذلک جز از خدا از احدى باک ندارند و مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۳
«الذين قال لهم الناس ان الناس قد جمعوا لکم فاخشوهم فزادهم ايمانا و قالوا حسبنا الله و نعم الوکيل » و اين حرف هم از غلطهاى واضح است که کسى (العياذ بالله ) بگويد رسول خدا براى اينکه مبادا چشم زخمى به وى برسد انجام امر خدا را به تعويق بيندازد، زيرا برگشت اين توهم و خيال لابد به اين است که اگر رسول الله امر خدا را امروز انجام دهد او را خواهند کشت و در نتيجه کار خدا زمين خواهد ماند، و اين حرف خود غلط فاحشى است ، زيرا به فرض اينکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم چشم زخمى مى ديد خدا کارش زمين نمى ماند، و با اينکه سبب ساز در عالم او است و با اينکه در قرآن کريم از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) سلب استقلال در تاءثير را کرده و فرموده : «ليس لک من الامر شى ء» آيا از پيش بردن کار خود به وسائل مختلف ديگر عاجز است ؟! پس نمى شود خطر محتمل ، خطر جانى رسول الله باشد و ليکن ممکن است آن خطر را خطر اضمحلال واز بين رفتن دين دانست ، به اين بيان که بيم آن مى رفت اگر آن جناب عمل تبليغ آن پيغام را در غير موقع انجام دهد او را متهم سازند، و هو و جنجال راه بيندازد و در نتيجه دين خدا و دعوت او فاسد و بى نتيجه شود، و اين گونه اجتهادات و مصلحت انديشى ها براى آن جناب جايز بوده است و اسم اين مصلحت انديشى را نبايد ترس از جان گذاشت .
از اينجا معلوم مى شود احتمال اينکه آيه در اوايل بعثت نازل شده همانطور که بعضى از مفسرين اين احتمال را داده اند احتمال صحيحى نيست ، براى اينکه اين احتمال با جمله «و الله يعصمک من الناس » سازگار نيست . زيرا در اول بعثت هنوز دين تبليغ نشده تا در تبليغ اين امر مهم بيم از بين رفتن دين و هدر رفتن زحمات پيامبر وجود داشته باشد، لابد همان خطر جانى و در نتيجه زمين ماندن کار خداست که آنهم گفتيم احتمال غلطى است ، علاوه بر اين اگر مراد از «ما انزل اليک من ربک » اصل دين يا اصل و فرع آن باشد آيه لغو و برگشت معناى آن به جمله معروف «آنچه در جوى مى رود آب است » خواهد بود. زيرا معناى آيه اين مى شود: هان اى رسول ! ابلاغ کن دين را زيرا اگر ابلاغ نکنى دين را ابلاغ نکرده اى دين را، بعضى ها گفته اند ممکن است به همين احتمال سر و صورتى داد و گفت مراد از جمله : «ما انزل » همان دين باشد چيزى که هست آيه از قبيل گفتار ابى النجم باش د که گفته : «انا ابو النجم و شعرى شعرى - منم ابو النجم و شعر من همان شعر من است » که در بلاغت و فوق العادگى معروف است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۴
و بنابراين معناى آيه مذکور چنين خواهد شد: اگر رسالت را ابلاغ نکنى دچار اين شفاعت خواهى شد که در تبليغ و سرعت عمل در انجام امر خداوند سبحان با آن همه تاکيدى که همراه داشت اهمال و کوتاهى کرده اى ، کما اينکه شعر ابى النجم هم اين معنا را داشت که : شعر من همان شعرى است که به بلاغت و برترى شناخته شده است . همين معنا را داشت . ليکن اين توجيه هم صحيح نيست ، زيرا اين نکته اى که در کلام ابوالنجم است در جائى مستحسن است که مقام اطلاق و تقييد و عام و خاص و نظائر آن باشد، به اين معنا که در جائى که شنونده خيال کرده يکى از افراد عام يا مطلق يا يک فرد در برهه اى از برهه هاى زمان از تحت عموم افراد يا عموم زمانها بيرون شده گوينده براى رفع اين توهم مى گويد: اين فرد کما فى السابق در تحت عموم باقى است ، مثلا معناى شعر ابى النجم اين است که خيال نشود قدرت و قريحه شعرى من فرسوده و از دست رفته و در نتيجه اشعار امرو زم غير اشعار برجسته سابق است ، نه ، اشعار امروزم واجد همه محاسنى است که اشعار سابقم بود.
و اما در آيه مورد بحث جاى بکار بردن اين نکته نيست ، براى اينکه اگر مراد از رسالت مجموع دين و يا اصول دين باشد و نزول آيه هم در اوايل بعثت باشد کما اينکه فرض همين است ، ديگر دو چيز در بين نيست ، تا گفته شود اگر اين رسالت را تبليغ نکنى رسالت را تبليغ نکرده اى ، زيرا فرض شد يک رسالت است نسبت به سر تا پاى دين ، پس معلوم شد که سياق آيه مورد بحث سياقى نيست که بشود آنرا از آيات نازله اول بعثت شمرد، و مراد از «ما انزل » را هم مجموع و يا اصل دين دانست .
و همچنين روشن شد که نه تنها نمى شود مقصود از «ما انزل » را مجموع دين در اوايل بعثت دانست ، بلکه در هيچ زمانى به اين معنا نمى توان گرفت ، زيرا اشکال از جهت لغو بودن جمله «ان لم تفعل » بود و اين اشکال منحصر به يک زمان نيست . علاوه بر اينکه اگر مراد از رسالت ، مجموع و يا اصول دين بود، ممکن نبود تاريخ نزول آيه جز اول بعثت باشد، تازه محذور خوف رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم در دين بجاى خود باقى است .
پس از همه اين وجوه بخوبى استفاده شد که آن چيزى را که بتازگى به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نازل شده و فشار و تاکيد همراه دارد، بهيچ تقدير و فرضى نمى توان آنرا عبارت از ا صل دين و يا مجموع آن گرفت ، ناگزير بايد آنرا به معناى بعضى از دين و حکمى از احکام آن دانست ، و آيه را بدين صورت معنا کرد: اين حکمى که از ناحيه پروردگارت بتو نازل شده تبليغ کن ، که اگر اين يکى را تبليغ نکنى مثل اينست که از تبليغ مجموع دين کوتاهى کرده باشى ، و لازمه اين معنا اينست که مقصود از «ما انزل » آن حکم تازه و مقصود از رسالت مجموع دين باشد، و گرنه دچار همان محذور سابق خواهيم شد که عبارت بود از لغو بودن آيه نظير جمله : آنچه در جوى ميرود آبست ، زيرا همان طورى که گفتيم اگر مراد از کلمه «رسالته » همين رسالت مخصوصى باشد که تازه نازل شده است معناى آيه اين مى شود: اين رسالت تازه را تبليغ کن که اگر آنرا تبليغ نکنى آنرا تبليغ نکرده اى ، و معلوم است که اين کلامى است لغو و از ساحت مقدس خداى حکيم دور، پس مراد اين است که اين حکم را تبليغ کن و گرنه اصل دين و يا مجموع آنرا تبليغ نکرده اى ، و اين يک معناى صحيح و معقولى است که شعر ابوالنجم هم در مقام افاده همانست .
اين چه تکليفى است که لازمه ابلاغ نکردن آن، عدم ابلاغ اصل دين و مجموع آن مى باشد؟
در اينجا اين سؤ ال پيش مى آيد که اين چه تکليفى است که لازمه تبليغ نکردن آن به تنهائى اين است که اصل دين و مجموع آن تبليغ نشده باشد؟ و ممکن است کسى هم در پاسخ بگويد: اين بدان جهت است که اصولا احکام دين همه به هم پيوسته و مربوطند و بين آنها کمال ارتباط و بستگى بر قرار است ، بطورى که اگر در يکى از آنها اخلال شود در همه اخلال شده است ، مخصوصا اگر اين اخلال ، در تبليغ آن فرض شود، براى اينکه ارتباط بين احکام در ناحيه تبليغ شديدتر و کاملتر از ناحيه عمل است ، ليکن جواب آن سؤ ال اين نيست ، و اين جواب با اينکه در جاى خود حرف صحيحى است ، ليکن با ظاهر جمله اى که در ذيل آيه مورد بحث است يعنى جمله :«و الله يعصمک من الناس ان الله لا يهدى القوم الکافرين » سازگار نيست ، زيرا ازاين جمله استفاده مى شود که مخالفين اين حکم از مسلمانها نبوده و مخالفتشان هم مخالفت علمى نبوده است ، بلکه کسانى با اين حکم مخالفت کرده و يا خواهند کرد که يا کافر باشند و يا از دين بيزارى جسته و مخالفتشان هم مخالفت اساسى است ، کسانيکه با تمام وسايل براى ابطال و بى اثر گذاردن اين حکم خواهند کوشيد؛ و لذا خداوند وعده مى دهد که رسول خود را به زعم آنها يارى نموده و فعاليتهاى آنها را خنثى خواهد کرد، و در کارشان و بسوى هدفشان هدايت نخواهد نمود.
علاوه بر اين ، اين مخالفت را نمى توان مخالفت عملى دانست ، براى اينکه نيستند، مثلا احکام اسلام همه در يک درجه از اهميت نيستند؛ مثلا بعضى از واجبات دين از کمال مصلحت به مثابه عمود دين اند، و بعضى به اين درجه نيستند، مانند دعا در وقت ديدن هلال ، کما اينکه در محرمات هم اين تفاوت ديده مى شود، و همه در يک مرتبه از مفسده نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۶
مثلا يکى زناى محصنه است و يکى نگاه بنامحرم ، و اين هر دو حرام است ليکن آن کجا و اين کجا؛ پس نمى توان گفت اگر کسى مثلا دعاى در وقت ديدن ماه نو را نخواند (و لو همه عبادتهاى واجبه را انجام داده باشد) و يا به نامحرم نگاه کند (و لو از تمامى محرمات ديگر پرهيز کرده باشد) هيچيک از احکام اسلام را امتثال نکرده . بنابراين ترس رسول الله را نمى توان توجيه کرد، زيرا مخالفت يک يک احکام چيزى نيست که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از آن بترسد، و خداوند هم او را به نگهدارى از شر آن مخالفت ها وعده دهد،
اين تکليف تکليفى بوده حائز کمال اهميت و رسول الله (ص ) در ابلاغ آن از ناحيه مسلمين انديشناک بوده است نه از ناحيه کفار و مشرکين
بنابراين جاى ترديد نيست که اين حکم حکمى است که حائز کمال اهميت است بحدى که جا دارد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از مخالفت مردم با آن انديشناک باشد و خداوند هم با وعده خود وى را دلگرم و مطمئن سازد، حکمى است که در اهميت به درجه ايست که تبليغ نشدنش تبليغ نشدن همه احکام دين است ، و اهمال در آن اهمال در همه آنها است ، حکمى است که دين با نبود آن جسدى است بدون روح که نه دوامى دارد و نه حس و حرکت و خاصيتى .
و اين مطلب بخوبى از آيه استفاده مى شود، و آيه کشف مى کند آن حکم ، حکمى است که مايه تماميت دين و استقرار آنست ، حکمى است که انتظار مى رود مردم عليه آن قيام کنند؛ و در نتيجه ورق را برگردانيده و آنچه را که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از بنيان دين بنا کرده منهدم و متلاشى سازند، و نيز کشف مى کند از اينکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم اين معنا را تفرس مى کرده و از آن انديشناک بوده ، و لذا در انتظار فرصتى مناسب و محيطى آرام ، امروز و فردا مى کرده که بتواند مطلب را به عموم مسلمين ابلاغ کند و مسلمين هم آنرا بپذيرند. و د ر چنين موقعى اين آيه نازل شده است ، و دستور فورى و اکيد به تبليغ آن حکم داده است .
رده:تفسیر المیزان