المیزان جلد۶ بخش۶
و بايد دانست که اين انتظار از ناحيه مشرکين و بت پرستان عرب و ساير کفار نمى رفته ، بلکه از ناحيه مسلمين بوده زيرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثى کردن زحمات رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) وقتى از ناحيه کفار متصور است که دعوت اسلامى منتشر نشده باشد، اما پس از انتشار اگر انقلابى فرض شود جز بدست مسلمين تصور ندارد، و کارشکنى ها و صحنه سازيهائى که از طرف کفار تصور دارد همان افتراآتى است که قرآن کريم از اول بعثت تا کنون از آنان نقل کرده ؛ که گاهى ديوانه اش خوانده مى گفتند: « معلم مجنون ») و گاهى يادش مى دهند: «انما يعلمه بشر» و گاه شاعرش ناميده و مى گفتند: «شاعر نتربص به ريب المنون » و گاه ساحرش دانسته و مى گفتند: «ساحر او مجنون »؛ «ان تتبعون الا رجلا مسحورا» و يا قرآنش را از حرفهاى کهنه و قديمى خوانده و مى گفتند: «ان هذا الا سحر يوثر»، «اساطير الاولين اکتتبها فهى تملى عليه بکره و اصيلا»؛ «ان امشوا و اصبروا على الهتکم ان هذا لشى ء يراد»، و امثال اينها از مزخرفاتى که درباره آن جناب گفتند و باعث وهن و سستى ارکان دين هم نشد، براى اينکه جواب همه اين افتراآت يک کلمه است ، و آن اينست که از اين حرفها بر مى آيد صاحبان اين افتراآت نسبت به دين اسلام متزلزلند، و هنوز حق بر ايشان روشن نشده و درباره اسلام و حقانيت آن استقامتى کسب نکرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۷
اين افتراآت و تهمت ها مختص به اسلام و پيغمبر عزيزش نبوده ، تا رسول خدا از تفرس و بو بردن وقوع آن مضطرب شود؛ چه ساير انبياء و مرسلين (عليهم ا لسلام ) هم در اين گونه ابتلاآت و روبرو شدن با اين گونه گرفتاريها از ناحيه امت خود با آنجناب شريک بوده اند، کما اينکه خداى متعال در قرآن کريم اينگونه گرفتاريها را نسبت به حضرت نوح و انبياى بعد از نوح (عليه السلام ) سراغ ميدهد، پس خطر محتمل را نمى توان از قبيل گرفتاريها و افتراآت کفار در اوايل بعثت دانست ، بلکه خطرى اگر بوده (و مسلما هم بوده ) امرى بوده که از جهت کيفيت و زمان با آن گرفتاريها منطبق نمى شود، و وقوعش جز در بعد از هجرت و پاى گرفتن دين در مجتمع اسلامى تصور ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۶۸
آرى مجتمع آنروز مسلمين طورى بوده که ميتوان آنرا به يک معجون تشبيه کرد؛ چه جامعه آنروز مسلمين مخلوط بوده از يک عده مردان صالح و مسلمانان حقيقى و يک عده قابل ملاحظه از منافقين که بظاهر در سلک مسلمين درآمده بودند، و يک عده هم از مردمان بيماردل و ساده لوح که هر حرفى را از هر کسى باور مى کردند و قرآن کريم هم بر اين چند جور مردم آنروز اشاره صريح دارد، و به شهادت آيات زيادى از قرآن که تفسير آن در مجلدات قبلى اين کتاب گذشت ، ايشان در عين اينکه به ظاهر و يا واقعا ايمان آورده بودند رفتارشان با رسول الله (صلى الله عليه و آله ) رفتار رعيت با شاه بوده ، و همچنين احکام دينى را هم به نظر قانونى از قوانين ملى و قومى مى نگريسته اند، بنابراين ممکن بوده که تبليغ بعضى از احکام ، مردم را به اين توهم گرفتار کند (العياذ بالله ) که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) اين حکم را از پيش خود و به نفع خود تشريع کرده ، و خلاصه از تشريع اين حکم سودى عايد آن جناب مى شود، اين توهم باعث اين مى شود که مردم به اين فکر بيفتند که راستى نکند اين شخص پادشاهى باشد که براى موفقيت خود خويشتن را پيامبر قلمداد کرده ، و اين احکام هم که به اسم دين مقرر نموده همان قوانينى باشد که در هر مملکت و حکومتى به انحاى مختلف اجراء مى گردد.
و پر واضح است که اگر چنين توهم و شبهه در بين مردم پاى گيرد و در دلهايشان جاگير شود تا چه اندازه در فساد و از بين بردن دين تاءثير دارد، و هيچ نيرو و هيچ فکر و تدبيرى نمى تواند آن اثر سوء را متوجه سازد،
علت نگرانى رسول الله (ص ) از ابلاغ آنچه بدان ماءمور شده است
پس غير اين نيست که اين حکمى که درآيه مورد بحث رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مامور به تبليغ آن شده حکمى است که تبليغ آن مردم را به اين توهم مى اندازد که رسول خدا اين مطلب را از پيش خود مى گويد، و مصلحت عموم و نفع شان در آن رعايت نشده است ، نظير داستان زيد و تعدد زوجات رسول و اختصاص خمس غنيمت به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و امثال اين احکام اختصاصى ، با اين تفاوت که ساير احکام اختصاصى چون مساسى با عامه مسلمين ندارد يعنى نفعى از آنها سلب نمى کند و ضررى به آنها نمى رساند از اين جهت طبعا باعث ايجاد آن شبهه در دلها نمى شود.
مثلا داستان ازدواج رسول خداى (صلى الله عليه وآله ) با همسر زيد - پسر خوانده خود - تنها حکمى مخصوص به خود آن جناب نبوده ، گر چه ممکن است توهم شود که اين هم بمنظور انتفاع شخص رسول الله (صلى الله عليه و آله ) تشريع شده است ، ليکن چون اين حکم عمومى اعلام شده است و عموم مسلمين مى توانند با زن پسر خوانده هاى خود ازدواج کنند، از اين رو خيلى به ذوق نمى زند، و در داستان ازدواج بيش از چهار همسر دائمى ، گر چه حکمى است مخصوص به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) ليکن باز هم باعث تقويت آن شبهه در دلها نمى گردد، زيرا بفرض اينکه (العياذ بالله ) رسول الله (صلى الله عليه و آله ) اين حکم را از روى هواى نفسانى و بدون دستور خداوند مقرر کرده باشد چون هيچ مانعى براى آن جناب بنظر نمى رسد که اين حکم را توسعه دهد و هيچ فرضى تصور نمى رود که از اين توسعه مضايقه نمايد، از اين رو باز هم به ذوقها نمى زند، مخصوصا رسول اللهى که سيره و رفتارش در ايثار بنفس بر مسلمان و کافر معلوم و معروف است ، رسول اللهى که مردم را در آنچه خداوند از مال و چيرهاى ديگر روزى فرموده بر خود مقدم مى دارد، چگونه ممکن است مردم را محدود و محکوم کند به اينکه بيش از چهار همسر دائمى اختيار نکنند و ليکن خود تا ۹ نفر اختيار کند؟! پس جاى هيچ ترديدى نيست که اجراى اين حکم نسبت به خصوص خود از ناحيه خداوند بوده نه از روى هوا.
از اينجا و از همه آنچه تاکنون گفته شد بخوبى استفاده مى شود که در آيه شريفه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مامور به تبليغ حکمى شده که تبليغ و اجراى آن مردم را به اين شبهه دچار مى کند که نکند رسول الله (صلى الله عليه و آله ) اين حرف را بنفع خود مى زند، چون جاى چنين توهمى بوده که رسول الله (صلى ال له عليه وآله ) از اظهار آن انديشناک بوده ، از همين جهت بوده که خداوند امر اکيد فرمود که بدون هيچ ترسى آنرا تبليغ کند، و او را وعده داد که اگر مخالفين درصدد مخالفت بر آيند آنها را هدايت نکند،
آن امر مهم و خطيرى که پيامبر (ص ) ماءمور به ابلاغ آن شده است «ولايت » و جانشينىاميرالمؤ منين (ع ) است
و اين مطلب رواياتى را که هم از طرق عامه و هم از طرق اماميه وارد شده است تاييد مى کند، چون مضمون آن روايات اينست که آيه شريفه در باره ولايت على (عليه السلام ) نازل شده ، و خداوند رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را مامور به تبليغ آن نموده ، و آن جناب از اين عمل بيمناک بوده که مبادا مردم خيال کنند وى از پيش خود پسرعم خود را جانشين خود قرار داده است ، و به همين ملاحظه انجام آن امر را به انتظار موقع مناسب تاخير انداخت تا اينکه اين آيه نازل شد، ناچار در غدير خم آنرا عملى کرد و در آنجا فرمود: «من کنت مولاه فهذا على مولاه » يعنى هر که من مولاى اويم ، اين - على بن ابيطالب - نيز مولاى اوست .
اما «ولايت »: بايد دانست همانطورى که در زمان رسول الله امور امت و رتق و فتق آن بدست آن جناب اداره مى شده بطور مسلم و بدون هيچ ابهامى پس از در گذشت وى نيز شخصى لازم است که اين امر مهم را عهده دار باشد، و قطعا هيچ عاقلى بخود اجازه نمى دهد که توهم کند دينى چنين وسيع و عالمگير، دينى که از طرف خداى جهان ، جهانى و ابدى اعلام و معرفى شده است ، دينى که وسعت معارفش جميع مسائل اعتقادى و همه اصول اخلاقى و احکام فرعى را که تمامى قوانين مربوط به حرکات و سکنات فردى و اجتماعى انسانى را متضمن است بر خلاف ساير قوانين و استثنا احتياج به حافظ و کسى که آنطور که شايد و بايد آنرا نگهدارى کند ندارد، و يا توهم کند که مجتمع اسلامى استثناء و بر خلاف همه مجتمعات انسان ى بى نياز از والى و حاکمى است که امور آنرا تدبير و اداره نمايد، کيست که چنين توهمى بکند؟! و اگر کرد جواب کسى را که از سيره رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بپرسد چه مى گويد؟! زيرا رسول الله (صلى الله عليه و آله ) سيره اش بر اين بو د که هر وقت به عزم جنگ از شهر بيرون مى رفتند کسى را به جانشينى خود و به منظور اداره امور اجتماعى مسلمين جاى خود مى گذاشتند، کما اينکه على بن ابيطالب (عليه السلام ) را در جنگ تبوک جانشين خود در مدينه قرار دادند، على (عليه السلام ) هم که عشق مفرطى به شهادت در راه خدا داشت عرض کرد: آيا مرا خليفه و جانشين خود در مدينه قرار مى دهى ؟ با اينکه در شهر جز زنان و کودکان کسى باقى نمانده ؟! پيامبر فرمود: آيا راضى نيستى که نسبت تو، به من نسبت هارون باشد به موسى ، با اين تفاوت که بعد از موسى (عليه السلام ) پيغمبرانى آمدند و پس از من پيغمبرى نخواهد آمد؟!.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۰
و همچنين آن حضرت در ساير شهرهائى که آنروز بدست مسلمين فتح شده بود مانند مکه و طائف و يمن و امثال آنها جانشينان و حکامى نصب مى فرمود، و نيز بر لشکرها چه کوچک و چه بزرگ که باطراف مى فرستادند امرا و پرچمدارانى مى گماردند،اين بوده است رفتار رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در ايام حيات خود، و چون فرقى بين آنزمان و زمان پس از رحلت آنجناب نيست ، از اين رو بايد براى زمان غيبت خود هم فکرى بکند، و شخصى را براى اداره امور امت تعيين بفرمايد، بلکه احتياج مردم به والى در زمان غيبت آن جناب بيشتر است از زمان حضورش ، و با اين حال چگونه مى توان تصور کرد که آن جناب براى آنروز مردم هيچ فکرى نکرده است ؟!.
نکاتى که در آيه شريفه : «يا ايها الرسول بلغ ماانزل اليک من ربک » مى باشد
يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک
چند نکته در اين آيه شريفه هست که به يک يک آنها اشاره مى کنيم :
يکى اينکه در اين آيه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) با اينکه داراى القاب زيادى است بعنوان رسالت مورد خطاب قرار گرفته ، واين از اين جهت است که در اين آيه گفتگو از تبليغ است ، و مناسب ترين القاب و عناوين آن جناب در اين مقام همان عنوان رسالت است ، براى اينکه بکار رفتن اين لقب خود اشاره ايست به علت حکم ، يعنى وجوب تبليغى که بوسيله همين آيه به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) گوشزد شده است ، و مى فهماند که رسول ، جز رسالت و رسانيدن پيام کارى ندارد، و انجام رسالت رفته البته به لوازم آن که همان تبليغ و کسى که زير بار رسانيدن است قيام مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۱
دوم اينکه در اين آيه از خود آن مطلبى که بايد تبليغ شود اسم نبرده ، تا هم به عظمت آن اشاره کرده باشد و هم به آن چيزى که لقب رسالت به آن اشاره داشت ، اشاره کند، يعنى بفهماند که اين مطلب امرى است که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در آن هيچ گونه اختيارى ندارد، بنابراين ، در آيه شريفه دو برهان بر سلب اختيار از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در تبليغ کردن و يا تاخير در تبليغ اقامه شده است ، يکى تعبير از آن جناب به رسول ، و يکى هم نگفتن اصل مطلب ، و در عين اينکه دو برهان است دو عذر قاطع هم هست براى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در جراتش بر اظهار مطلب و علنى کردن آن براى عموم ، و در عين حال تصديق فراست رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم هست ، يعنى مى فهماند که رسول الله (صلى الله عليه وآله ) درست تفرس کرده و در احساس خطر مصيب بوده است ، و نيز مى رساند که اين مطلب از مسائلى است که تا رسول الله (صلى الله عليه و آله ) زنده است بايد به زبان مبارک خودش به مردم ابلاغ شود و کسى در ايفاى اين وظيفه جاى خود آن جناب را نمى گيرد.
جمله «و ان لم تفعل فما بلغت رسالته » گر چه صورت تهديدى دارد ولى در حقيقتمبين اهميت موضوع است
وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ
همانطورى که سابقا هم اشاره کرديم مراد از «رسالت » و يا به قرائتهاى ديگر «رسالات » مجموع وظايفى است که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بدوش گرفته بود، و نيز سابقا گفتيم که از لحن آيه اهميت و عظمت اين حکمى که به آن اشاره کرده استفاده مى شود، و فهميده مى شود که حکم مذکور حکمى است که اگر تبليغ نشود مثل اينست که هيچ چيز از رسالتى را که بعهده گرفته است تبليغ نکرده باشد، بنابراين مى توان گفت گر چه کلام صورت تهديد دارد ليکن در حقيقت در صدد بيان اهميت مطلب است ، و مى خواهد بفهماند مطلب اينقدر مهم است که اگر در حق آن کوتاهى شود حق چيزى از اجزاى دين رعايت و ادا نشده است .
پس جمله «وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت » جمله شرطيه ايست که ريخت و سياقش براى بيان اهميت و تاءثير بود و نبود شرط است ، و اينکه بود و نبود جزا هم متفرع بر بود و نبود شرط است ، و در حقيقت اين جمله شرطيه که صورتا شرطيه است ، در واقع شرطيه نيست ، زيرا جمله شرطيه در محاورات مردم معمولا وقتى بکار مى رود که تحقق جزا مجهول باشد به جهت جهل بتحقق شرط، و چون در جمله شرطيه مورد بحث يعنى «ان لم تفعل فما بلغت » نمى توان به خداى تعالى نسبت جهل داد از اين رو اگر هم مى بينيم جمله بصورت شرطيه بيان شده است که در مى دانيم حقيقت شرطيه نيست ، علاوه بر اينکه ساحت مقدس رسول الله (صلى الله عليه و آله ) منزه است از اينکه خداى تعالى و لو بصورت شرطيه و «اگر» نسبت مخالفت و نافرمانى و ترک تبليغ به او بدهد، با اينکه خودش در مدح او فرموده :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۲
«الله اعلم حيث يجعل رسالته - يعنى خداوند داناتر است که رسالت خود را در کجا و به چه شخصى محول کند»، پس جمله «و ان لم تفعل فما بلغت ...» درست است که بظاهر تهديد را مى رساند ليکن در واقع اعلام اهميت اين حکم است به آن جناب و به ساير مردم و اينکه رسول الله در تبليغ آن هيچ جرمى و گناهى ندارد، و مردم حق هيچگونه اعتراض به او ندارند.
معناى عصمت در جمله : «والله يعصمک من الناس »
وَ اللَّهُ يَعْصِمُک مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يهْدِى الْقَوْمَ الْکَفِرِينَ
راغب گفته است : «عصم » (بفتح عين و سکون صاد) به معناى امساک است ، و اعتصام به معناى آن حالتى است از انسان که در طلب حافظى که او را حفظ کند از خود نشان مى دهد. راغب همچنين در معناى اين کلمه بسط کلام مى دهد تا آنجا که مى گويد: «عصام » (بکسر عين ) چيزى است که بوسيله آن چيزى بسته و حفظ مى شود و عصمتى که در انبيا است به معناى نگهدارى ايشانست از معصيت ، و خداوند ايشان را با وسايل گوناگونى حفظ مى کند: يکى با صفاى دل و پاکى گوهرى است که خداى تعالى ايشان را به آن کرامت اختصاص داده است و يکى ديگر با نعمت فضائل جسمانى و نفسانى است که به آنان ارزانى داشته و ديگر با نصرت و تثبيت قدمهاى آنها است ، و نيز سکينت و اطمينان خاطر و نگهدارى دل هايشان و توفيقاتشان است ، کما اينکه خداى تعالى فرموده : «و الله يعصمک من الناس ».
و عصمت چيزى است نظير دست بند که زنان در دست مى اندازند، و از دست ، آن موضعى را که عصمت (دست بند) بر آن قرار مى گيرد معصم گويند، و بعضى به سفيدى مچ دست با پاى چارپايان از نظر شباهتش به دست بند عصمت گفته اند، نظير اينکه چارپائى را که يک پايش سفيد باشد به چارپائى که يک پايش بسته باشد تشبيه کرده و محجل مى گويند و بر همين قياس گفته مى شود: «غراب اعصم : کلاغ قلاده دار».
و اما معنائى را که راغب براى عصمت انبيا (عليهم السلام ) کرد، گر چه معناى صحيحى است ليکن مثال زدنش به آيه مورد بحث درست نيست ، براى اينکه آيه مورد بحث مربوط به عصمت انبيا نيست ، وى خوب بود براى عصمت انبيا به آيات ديگرى مثل مى زد نه به آيه مورد بحث ، و آن معنائى که براى عصمت انبيا کرده است اگر بخواهيم با آيات قرآنى تطبيق کنيم با آيه «و ما يضرونک من شى ء و انزل الله عليک الکتاب و الحکمه و علمک ما لم تکن تعلم و کان فضل الله عليک عظيما» بهتر تطبيق مى شود.
و اما عصمت در آيه مورد بحث ظاهرش اينست که به معناى نگهدارى و حفاظت از شر مردم باشد، شرى که انتظار مى رفته متوجه نفس شريف رسول الله (صلى الله عليه و آله ) شده و يا مانع مقاصد و هدفهاى مقدس دينيش و يا موفقيت در تبليغش و يا به نتيجه رسيدن زحماتش و سخن کوتاه آنچه مناسب ساحت مقدس اوست بشود، و اين ربطى به مساءله عصمت انبيا ندارد.
و بهر حال از موارد استعمال اين کلمه بدست مى آيد که اين کلمه به معناى گرفتن و نگهدارى است ، بنابراين استعمالش در معنى حفظ از قبيل استعاره لازم است براى ملزوم ، چه لازمه حفظ گرفتن است ، و اينکه عصمت از شر مردم را معلق گذاشت ، و بيان نفرمود که آن شر چه شريست و مربوط به چه شانى از شوون مردم است ؟ آيا از قبيل کشتن و مسموم کردن و غافلگير ساختن است ؟ يا مقصود آزارهاى روحى از قبيل دشنام و افترا است ؟ يا از قبيل کارشکنى و بکار بردن مکر و خدعه است ؟ و سخن کوتاه از بيان نوع شکنجه و آزار مردم سکوت کرد تا افاده عموم کند، و همه انواع آزارها را شامل شود، و ليکن از همه بيشتر همان کارشکنى ها و اقداماتى که باعث سقوط دين و کاهيدن رونق و نفوذ آن است به ذهن مى رسد.
مفهومى که کلمه «ناس » متضمن آنست و مراد از «ناس » در: «والله يعصمک من الناس»
«الناس » به معناى نوع انسان است نه انسان خاص ، جامعى است که در صدق آن نه خصوصيات تکوينى از قبيل نر و مادگى دخالت دارد، و نه امتيازات غير تکوينى ، مانند داشتن علم و فضل و مال و نداشتن آنها، و از همين جهت که به همه افراد اين جنس صادق است بيشتر در جماعت استعمال مى شود و کمتر ديده شده است که به يک فرد «ناس » گفته شود و نيز از جهت اينکه اين کلمه متضمن معناى انسانيت است ، چه بسا دلالت بر مدح کند، البته اين دلالت در مواردى است که در آن فضيلت به معناى انسانيت ملاحظه شده باشد، مانند اين آيه : «اذا قيل لهم آمنوا کما آمن الناس » که در اين آيه ناس ممدوح است ، و مراد از آن کسانى اند که در آنها انسانيت که ملاک درک حق و تميز آن از باطل است وجود داشته باشد؛ پس معناى آيه اين مى شود: وقتى به آنها گفته مى شود ايمان آريد همانطورى که مردم کامل ايمان آوردند، و چه بسا بر عکس دلالت بر نکوهش کند، يعنى در پاره اى از موارد خست و پستى افرادى را برساند، و اين در جائى است که گفتگو از امرى باشد که محتاج به لحاظ پاره اى از فضائل انسانيت زائد بر آنچه در صدق اسم انسان لازم است باشد، مانند اين آيه : «و لکن اکثر الناس لا يعلمون » چون بيشتر مردم فضائلى زائد بر اصل معناى انسانيت ندارند، و نيز مانند اينکه به کسى بگوئى :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۴
خيلى به وعده هاى مردم اعتماد مکن و خيلى به جمعيت آنها غره مباش ، و غرضت از اين گفتار اين باشد که وعده کسانى قابل اعتماد و جمعيتشان مايه پشت گرمى است که از فضلا و دارندگان ملکه وفا و ثبات عزم باشند، نه هر دو پائى که کلمه انسان بر او صادق باشد، گاهى هم نه بر مدح دلالت دارد و نه بر ذم ، و اين در جائى است که گفتگو در چيزى باشد که در آن تنها جنس انسانى بدون ملاحظه چيز ديگرى دخيل باشد، مانند اين آيه : «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقيکم ».
زيرا در اين آيه شريفه گفتگو از جنس انسانى است نه از انسان فاضل و يا ناقص ، و بعيد نيست که در آيه مورد بحث هم به همين معنا باشد، يعنى مراد از ناس سواد مسلمين باشد، سوادى که همه رقم اشخاص از مؤ من و منافق و بيمار دل بطور غير متمايز و آميخته با هم در آن وجود دارند، بنابراين اگر کسى از چنين سوادى بيمناک باشد از همه اشخاص آن بيمناک خواهد بود، و چه بسا جمله «ان الله لا يهدى القوم الکافرين » هم اين آميختگى و عموميت و بى نشانى را برساند، زيرا معلوم مى شود کسانى از کفار بى نام و نشان در لباس مسلمين و در بين آنها بوده اند، و اين هيچ بعيد نيست ، زيرا سابقا هم گفتيم که آيه مورد بحث بعد از هجرت و در ايامى نازل شده است که اسلام شوکتى بخود گرفته و جمعيت انبوهى به آن گرويده بودند، و معلوم است که در چنين ايامى صرفنظر از اينکه مسلمانان واقعى انگشت شمار بودند، سواد مسلمين سواد عظيمى بوده و ممکن بوده است کسانى از کفار خود را در بين آنها و بعنوان مسلمان جا بزنند، و عمليات خصمانه و کارشکنى هاى خود را بسهولت انجام دهند، و لذا مى بينيم خداوند در مقام تعليل جمله «و الله يعصمک من الناس » مى فرمايد: «ان الله لا يهدى القوم الکافرين »، چون بعد از اينکه وعده حفاظت به رسول خود مى دهد، مخالفين را کفار مى خواند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۵
دو توضيح لازم درباره معناى جمله : «والله يعصمک من الناس » و جمله «ان الله لايهدى القوم الکافرين »
در اينجا اين سؤ ال پيش مى آيد: همانطورى که از آيه مورد بحث استفاده مى شود خداوند رسول خود را از شر کفار حفظ فرمود؟ و اگر چنين است پس آن همه آزار و محنت ها که از کفار و از امت خود ديد چه بود؟! و آيا اين آيه با ساير آيات قرآنى که صريح اند در اينکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در راه تبليغ دين محنت هاى طاقت فرسائى ديده منافات ندارد؟! و آيا جز اين است که رسول خدا خودش فرمود: هرگز هيچ پيغمبرى به مقدار و مانند آزارهائى که من ديدم نديده و همچنين اين سؤ ال پيش مى آيد که اين آيه مى فرمايد: خداوند کفار ر ا هدايت نمى کند، آيا اين جمله منافى سراپاى قرآن و مخالف صريح عقل نيست ؟! خداوندى که خود تمامى وسايل هدايت را که يکى از آنها فرستادن انبيا و کتابهاى آسمانى است فراهم فرموده ، آيا معقول است همين خداى مهربان از طرفى به انبياى خود اصرار بورزد که بندگان مرا به خدايشان آشنا کنيد و از طرفى خودش بفرمايد: خداوند کفار را هدايت نمى کند مگر اينکه حجت خالص بر آنها تمام شود؟! و آيا جز اين است که ما به چشم خود مى بينيم که خداوند کفار را يکى پس از ديگرى هدايت مى کند؟!.
جواب سؤ ال اولى اينست که خداى تعالى که فرموده «ان الله لا يهدى القوم الکافرين » در حقيقت جمله «و الله يعصمک من الناس » را توضيح داده ، به اين معنا که در سعه اطلاق آن تصرف کرده و اطلاق آن را که شامل تمامى انواع محنت ها، چه آنهائى که ممکن بود در مقابل تبليغ اين حکم ببيند و چه غير آن بود تقييد کرده است به آزارهائى که در خصوص اين حکم و قبل از موفقيت به اجراى آن ممکن بود از دشمنان برسد، حالا يا به اين بوده که آن جناب را در حين تبليغ اين حکم بقتل برسانند، و يا بر او شوريده و اوضاع را دگرگون سازند، و يا او را به باد تهمت هائى که باعث ارتداد مردم است گرفته و يا حيله اى بکار برند که اين حکم را قبل از اينکه به مرحله عمل برسد خفه کرده و در گور کنند، و ليکن خداى تعالى کلمه حق و دين مبين خود را بر هر چه بخواهد و هر کجا و هر وقت و هر کس که بخواهد اقامه و اظهار مى نمايد، کما اينکه در کلام عزيز خود فرموده : «ان يشا يذهبکم ايها الناس و يات باخرين و کان الله على ذلک قديرا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۶
و اما جواب از سؤ ال دوم : بايد دانست که مقصود از کفر در اينجا، کفر به خصوص آيه ايست که متضمن حکم مورد بحث است ، حکمى که جمله «ما انزل اليک من ربک - آنچه از پروردگارت بتو نازل شده » اشاره به آن دارد، کما اينکه در آيه حج ، مخالفين خصوص حج را کافر خوانده و فرموده : «و من کفر فان الله غنى عن العالمين » نه کفرى که به معناى استکبار از اصل دين و از اقرار به شهادتين است ، زيرا کفر به اين معنا با مورد آيه مناسبت ندارد، مگر اينکه کسى بگويد مراد از «ما انزل اليک من ربک » مجموع دين و قرآن است ، که ما سابقا جوابش را داده و اين حرف را نپذيرفتيم ، و بنابراين مراد ا ز هدايت هم هدايت به راه راست نيست ، بلکه مراد هدايت به مقاصد شوم آنها است ، و معنايش اين است که خداوند ابزار کار و اسباب موفقيت آنان را در دسترسشان قرار نمى دهد، نظير اين آيه که مى فرمايد: «ان الله لا يهدى القوم الفاسقين » و اين آيه : «و الله لا يهدى القوم الظالمين » که معلوم است مراد از هدايت در اين دو آيه هدايت به فسق و ظلم است ، و ما سابقا در جلد دوم اين کتاب راجع به اين هدايت بحث کرديم .
پس معناى آيه اينست که خداوند آنها را مطلق العنان نمى گذارد تا هر لطمه که بخواهند به دين و به کلمه حق وارد آورده و نورى را که از جانب خود نازل کرده خاموش کنند، چون بطور کلى کفار و ظالمين و فاسقين از شومى و بدى که دارند همواره در پى تغيير سنت خداوند، و مى خواهند سنتى را که بين خلق خدا جارى است و مسير اسبابى را که يکى پس از ديگرى در راه تحصيل مسببات در جريانند عوض کرده اسبابى را که همه اسباب هدايت و فضيلتند و بين آنها و اينکه نام گناه بر آنها اطلاق شود فرسنگ ها فاصله است ، آلوده کرده و بسوى مقاصد باطل و فاسد خود منحرف کنند، آرى آنان اينطور مى خواهند و ليکن قدرت و شوکت شان که آنرا هم خدا ارزانى شان داشته خداوند را زبون و عاجز نمى کند، هر چند مساعى شان آنان را احيانا و در چند قدم کوتاه پيشرفت دهد و در نتيجه ، کارشان سامان يابد و به مقاصد پليد خود نائل شوند و ليکن اين استعلا و استقامت کارهايشان جز براى مدت کوتاهى دوام نيافته و بالاخره تباه خواهد شد، بلکه خداوند آنان را در چاهى که براى مسلمين کنده بودند در خواهد انداخت ، آرى «و لا يحيق المکر السى ء الا باهله ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۷
بحث روايتى
(رواياتى در ذيل آيه شريفه : «يا ايها الرسول بلغ ...» شاءننزول آن و ابلاغ ولايت على (ع ) در غدير خم
در تفسير عياشى از صالح از ابن عباس و جابربن عبدالله روايت شده که گفته اند: خداى تعالى نبى خود محمد (صلى الله عليه و آله ) را مامور کرد که على (عليه السلام ) را بعنوان علميت در بين مردم نصب کرده و مردم را به ولايت وى آگاهى دهد، و از همين جهت رسول الله (صلى الله عليه و آله ) ترسيد مردم متهمش ساخته و زبان به طعنش گشوده بگويند: در بين همه مسلمانان على را نامزد اين منصب کرده است ، و لذا خداى تعالى اين آيه را فرو فرستاد: «يا ايها الرسول ...» ناگزير رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در روز غدى خم به امر ولايت على (عليه السلام ) قيام نمود.
و در همان کتاب از حنان بن سدير از پدرش از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت مى کند که آن حضرت فرمود: وقتى که جبرئيل در حيات رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در حجه الوداع براى اعلان ولايت على (عليه السلام ) نازل شد و اين آيه را فرود آورد: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک . ..» رسول الله (صلى الله عليه و آله ) سه روز در انجام آن مکث کرد تا رسيد به جحفه ، و در اين سه روز از ترس مردم دست على را نگرفت و او را بالاى دست خود بلند نکرد، تا اينکه در روز غدير در محلى که آنرا «مهيعه ») مى گفتند بار گرفته و پياده شد، آنگاه دستور داد بانگ نماز سر داده و مردم را براى نماز دعوت کنند، مردم هم بر حسب معمول اجتماع کردند، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در برابرشان قرار گرفت و فرمود: چه کسى از خود شما به شما اولويت دارد؟ همه به بانگ بلند عرض کردند خداو رسول ، آنگاه بار ديگر همين کلام را تکرار کرد و همه همان جواب را دادند، بار سوم نيز همان را پرسيد و همان جواب را شنيد، و سپس دست على را گرفته فرمود:
هر که من مولاى اويم على مولاى اوست ، پروردگارا دوست بدار دوستداران على را و دشمن بدار کسى را که با على دشمنى کند و يارى کن هر که را که به على يارى دهد، و تنها بگذار کسى را که در موقع حاجت على را تنها بگذارد، چون که على از من و من از على هستم ، و على نسبت به من بمنزله هارون است نسبت به موسى ، با اين تفاوت که بعد از موسى پيغمبرانى بودند و پس از من پيغمبرى نخواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۸
باز در همان کتاب از ابى الجارود از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت شده است که فرمود: وقتى خداى تعالى آيه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمک من الناس ان الله لا يهدى القوم الکافرين » را بر نبى خود نازل فرمود، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) دست على (عليه السلام ) را در دست گرفته آنگاه فرمود:
اى مردم هيچ کدام از انبيائى که قبل از من مبعوث شدند جز اين نبود که پس از مدتى زندگى دعوت خداى را اجابت کرده و رخت به سراى ديگر مى کشيدند، و من نيز در اين نزديکى ها پذيراى آن دعوت خواهم شد، و به سراى ديگر انتقال خواهم يافت . اى مردم من به نوبه خود مسؤ ولم و شما هم به نوبه خود مسؤ وليد، آنروزى که از شما بپرسند حال مرا چه خواهيد گفت ؟ همگى عرض کردند: ما شهادت مى دهيم که تو وظيفه تبليغى خود را انجام دادى ، و آنچه که بايد به ما برسانى رسانيدى ، و خير خواه ما بودى ، و آنچه بر عهده داشتى انجام دادى ، خداوند به بهترين جزائى که به مرسلين داده است جزايت دهد آنگاه آن حضرت به خداى خود عرض کرد: پروردگارا تو بر شهادت اينها شاهد باش ، آنگاه روى به مردم کرده فرمود: اى گروه مسلمين که در اينجا حضور داريد ميبايد غايبين را به ماجرا خبر دهيد که من اينک به عموم مسلمين روى زمين و گروندگان به دين اسلام وصيت مى کنم به ولايت على (عليه السلام )، با خبر باشيد که ولايت على ولايت من است و اين عهدى است که خداوند به من سپرده بود، و به من دستور داده بود که آنرا به شما ابلاغ کنم ، آنگاه سه مرتبه فرمود: آيا همه شنيديد؟ در آن ميان يکى عرض کرد: آرى به خوبى شنيديم يا رسول الله .
و صاحب بصائر باسناد خود از فضيل بن يسار از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت مى کند که آن حضرت در تفسير آيه مورد بحث فرمودند: آنچه از ناحيه پروردگار نازل شده بود همان ولايت على (عليه السلام ) بود.
مؤ لف : مرحوم کلينى در کافى به اسناد خود از ابى الجارود از امام ابى جعفر (عليه السلام ) نقل مى کند که در حديث مفصلى فرموده اند: آيه شريفه در باره ولايت على (عليه السلام ) نازل شده است .
رده:تفسیر المیزان