المیزان جلد۶ بخش۷
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۷۹
و صدوق (عليه الرحمه ) در معانى الاخبار به اسناد خود از محمد بن فيض بن مختار از پدرش از امام ابى جعفر (عليه السلام ) نقل کرده که آن جناب در ضمن حديث مفصلى همين معنا را فرموده است .
و نيز اين معنا را عياشى از ابى الجارود در حديث طويلى و هم از عمرو بن يزيد در حديث مختصرى از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) روايت کرده است .
و از تفسير ثعلبى نقل شده که از امام جعفر بن محمد (عليه السلام ) نقل کرده که آن حضرت فرمود: آيه شريفه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک » در باره فضيلت على (عليه السلام ) است ، و از همين جهت وقتى اين آيه نازل شد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) دست على (عليه السلام ) را گرفت و فرمود: هر که من مولاى اويم اينک على مولاى اوست .
و نيز از ثعلبى نقل شده است که در ذيل اين آيه به اسناد خود از کلبى از ابى صالح از ابن عباس نقل کرده که گفت : آيه درباره على بن ابيطالب (عليه السلام ) نازل شده ، زيرا خداى تعالى به رسول خود دستور داد که درباره ولايت على تبليغ کند، آن جناب هم دست على را گرفت و فرمود: هر که من مولاى اويم على مولاى اوست ، بار الها داخل کن بولايت خود آنکسى را که داراى ولاى على است ، و دشمن بدار آنکس را که دشمن على است .
و در تفسير برهان از ابراهيم ثقفى نقل مى کند که به اسناد خود از خدرى و از بريده اسلمى و از محمد بن على نقل مى کند که گفته اند: آيه در روز غدير و در شان على (عليه السلام ) نازل شده است .
و از تفسير ثعلبى است که در معناى آيه گفته که حضرت ابى جعفر محمد بن على (عليه السلام ) فرمود: معناى آيه اينست که آنچه درباره على (عليه السلام ) از ناحيه پروردگارت به سويت فرود آمده تبليغ کن .
اشکالات صاحب المنار، به روايتى در شأن ولايت اميرالمؤمنين«ع»
و در تفسير المنار از تفسير ثعلبى نقل مى کند که گفته است : اين گفتار رسول الله (صلى الله عليه و آله ) همه جا و در همه بلاد منتشر شد، تا به گوش حارث بن نعمان فهرى رسيد، حارث بى درنگ شتر خود را سوار شد و شرفياب حضور رسول الله گرديد، و آن حضرت آن موقع در ابطح بودند، حارث از شتر خود فرود آمده و بند بر پاى آن نهاد و نزديک شد، آنگاه روى به آن جناب نموده و در حالى که آن حضرت در بين جمعى از اصحابش بود عرض کرد: يا محمد! تو از ناحيه پروردگارت به ما دستور دادى که به وحدانيت خداوند و رسالت تو شهادت دهيم ، ما نيز پذيرفتيم ، آنگاه به ما گفتى چه و چه (و همه احکام را ذکر کرد) و ما قبول کرديم ، و اين همه اطاعت از ما تو را کفايت نکرد تا دو بازوى پسر عمت را کشيده و او را بر همه ما سرورى دادى ، و گفتى : هر که من مولاى اويم على مولاى او است ، اينک آمده ام از تو بپرسم داستان سرورى پسر عمت از ناحيه خود تو است يا از ناحيه خداست ؟ .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۰
رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرمود: سوگند به آن خدائى که جز او معبودى نيست آن نيز مانند همه دستوراتم از ناحيه خداست ، حارث بسوى مرکب خود برگشت و در حالى که مى گفت : بار الها اگر اين مطلب حق است و از ناحيه تو است سنگى از آسمان بر ما بباران ، و يا عذابى دردناک بر ما نازل کن ، هنوز به شتر خود نرسيده بود که خداى تعالى او را هدف سنگ ريزه اى قرار داده بطورى که از فرق سرش فرو رفت و از پائين تنش بيرون آمده و هلاکش ساخت ، و درباره همين واقعه در سوره معارج اين دو آيه «سال سائل بعذاب واقع . للکافرين ليس له دافع » را فرستاد اين بود پاره اى از آن حديث که صاحب المنار از ثعلبى نقل مى کند.
مؤ لف : صاحب المنار بعد از نقل اين حديث در کتاب خود اينطور مى گويد: و اين روايت از روايات ساختگى و مجعول است ، و لذا قابل اعتماد نيست ، علاوه بر اين سوره معارج در مکه نازل شده ، و آيه «اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک » در سوره انفال است ، و سوره انفال بعد از هجرت و پس از جنگ بدر و چند سال قبل از نزول سوره مائده نازل شده است ، چطور ممکن است دو آيه از دو سوره که يکى مکى و ديگر مدنى است در شان يک حادثه نازل شده باشند؟ و حقيقت امر اين است که دو آيه اول سوره معارج حکايت از مطلبى است که بعضى از کفار قريش قبل از هجرت مى گفته اند، علاوه بر اين ظاهر روايت اين است که حارث بن نعمان فهرى از مسلمانان بوده ، و در اين قضيه مرتد شده است ، و حال آنکه در بين صحابه کسى را به چنين نام و نشان سراغ نداريم ، و ديگر اينکه اين روايت مى گفت داستان حارث در ابطح رخ داده ، و ابطح نام موضعى است در مکه ، و رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بعد از حجه الوداع و غدير به مدينه تشريف برد، و ديگر مکه را نديد تا از دنيا رحلت کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۱
رد اشکالاتى که صاحب المنار بر روايت فوق الذکر ايراد نموده است
اين بود چند خدشه که صاحب المنار به روايت وارد کرده ، و خواننده محترم مى داند که وى چگونه در چند جا از کلام خود تحکم کرده ، و سخن بيهوده گفته است .
يکى آنجا که گفته است : روايت ساختگى و مجعول است و سوره معارج مکى است ، و لابد دليل گفتارش مطلبى است که در روايات از ابن عباس و ابن زبير نقل شده ، و چه خوب بود مى فهميديم با اينکه دليل ما هم روايت و دليل و اعتماد او هم به روايت است چه ترجيحى در روايت مورد اعتماد او هست با اينکه هر دو خبر واحدند؟ و بر فرض که سوره معارج مکى باشد کما اينکه مضمون خيلى از آياتش هم اين احتمال را تاييد مى کند و ليکن او چه دليلى دارد بر اينکه هيچ يک از آيات آن مدنى نيست ؟ ممکن است دو آيه اولش که مورد بحث ما هستند مدنى باشند، کما اينکه همين سوره مائده هم مدنى است ، و در اواخر ع مر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نازل شده ، و در عين حال او و هم مسلکانش اص رار دارند که يکى از آيات آن يعنى آيه مورد بحث مکى و نزولش در اوايل بعثت ات فاق افتاده است . بنابراينوقتى به اعتراف آقايان جايز باشد سوره مائده مدنى و آيه مورد بحث از آيات آن مکى باشد چه عيبى دارد که سوره معارج هم مکى باشد؟ و دو آيه اول آن مدنى .
اما اينکه گفته است : آيه مزبور حکايت مى کند گفتارى را که بعضى از کفار قريش قبل از هجرت گفته اند، اين هم تحکم و بدون دليل حرف زدن است ، زيرا گيرم که سوره انفال قبل از سوره مائده نازل شده باشد، اين کجا دليل مى شود بر اينکه در موقع تاءليف قرآن بعضى از آياتى که بعد از انفال نازل شده در انفال قرار نداده باشند، کما اينکه آيات ربا و آيه «و اتقوا يوما ترجعون فيه الى الله » که به نظر آقايان ، آخرين آيه ايست که بر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نازل شده است در سوره بقره قرار گرفته ، با اينکه سوره بقره در اوايل هجرت نازل شده ، و اين آيات چند سال قبل از آن نازل شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۲
و اما اينکه گفته است : آيه «و اذ قالوا اللهم ان کان هذا هو الحق ...» حکايت از گفتاريست که کفار قبل از هجرت مى گفته اند، اين نيز تحکم ديگرى است ، صرفنظر از اينکه سياق آيه دليل بر خلاف آنست ، براى اينکه کسى که عارف به اسلوب کلام باشد هيچ گاه شک نمى کند که آيه «اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر علينا حجاره من السماء او ائتنا بعذاب اليم » از آنجائى که مشتمل است بر جمله «ان کان هذا هو الحق من عندک » که هم اسم اشاره «هذا» و هم ضمير فصل «هو» و هم کلمه «حق » که بر سر آن «الف » و «لام » در آمده و هم کلمه «من عندک » در آن بکار رفته است ، کلامى نيست که يک بت پرست آن را بگويد، بلکه اين کلام ، کلام کسى است که به مقام ربوبيت ايمان و اذعان داشته و معتقد است که امور حقه از ناحيه آن مقام سرچشمه مى گيرد، و جميع شرايع از آن ناحيه نازل مى شود، چنين کسى است که اگر احيانا در باره امرى که ديگرى ادعا مى کند که آن امر حق است نه غير آن و ادعا مى کند که اين امرى است از ناحيه خدا، توقف کند و در تشخيص حقانيت و صدق گفتار او سر بگريبان فرو ببرد، و نتواند حق را بفهمد، ناچار از فرط خستگى و ملالت از زندگى سير شده بجان خود نفرين کند، نه کسى که اصلا از اين کوزه آب نمى خورد، و سر و کارش همه با بت و بتکده است ، او چه باک دارد از اينکه اين حرف حق باشد يا نه ، او خدا و پيغمبر را قبول ندارد چه رسد به يک مساءله جزئى .
و اما اينکه گفت : ظاهر روايت اين است که حارث بن نعمان از مسلمانان بوده و در اين قضيه مرتد شده است ، و حال آنکه در بين صحابه کسى را به چنين نام و نشان سراغ نداريم ، اين نيز تحکم ديگرى است ، براى اينکه از ايشان سؤ ال مى شود کدام يک از علماى رجال چنين قدرتى بخرج داده که عموم اشخاصى را که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را ديدار کرده و به وى ايمان آورده و يا پس از ايمان مرتد شده اند بدست آورده و ترجمه آنها را ضبط کرده باشد؟ و اگر شما چنين ضبطى را سراغ داريد چه مانعى دارد که روايت ثعلبى هم راجع به يکى از آن مرتدين باشد.
و اما اينکه گفت : ابطح نام موضعى است در مکه و رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بعد از حجه الوداع و داستان غدير به مکه تشريف نبرده ، از اين کلام برمى آيد که صاحب المنار لفظ ابطح را به معناى اصلى خود که عبارتست از ريگ زار نگرفته ، بلکه به معناى مستحدث آن که نام موضعى است در مکه گرفته است ، و دليلى هم بر اين مطلب ندارد، بلکه دليل بر خلاف آن در دست هست ، يکى همين روايت و روايات ديگرى که مدينه را هم ابطح خوانده اند، و چه بسا از اين شعر هم استفاده شود:
نجوت و قد بل المرادى سيفه
من ابن ابى شيخ الاباطح طالب
((من نجات يافتم در حالتى که مرادى (ابن ملجم لعنه الله ) شمشير خود را به خون سر على فرزند ابوطالب که شيخ و بزرگ ابطح ها است آب داد، زيرا در اين شعر، هم مکه و هم اطراف آن ابطح ناميده شده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۳
صاحب مراصد الاطلاع گفته است : «ابطح » (بفتح الف و سکون با و فتح طاء و حاء بى نقطه ) به معناى بستر سيل است که داراى ريگهاى ريز باشد، ابن دريد هم گفته : ابطح و بطحا شن نرمى است که سيلاب آنرا بر روى زمين فرش مى کند، ابو زيد گفته : ابطح اثرى است که از سيل باقى مى ماند، چه بستر سيل وسيع باشد و چه تنگ ، و شهر «مکه » و «منا» را ابطح مى گويند به ملاحظه اينکه فاصله بستر سيل از هر دو به يک اندازه است ، بلکه فاصله آن نسبت به منا کمتر است ، و بين آن و منا محلى است بنام محصب و بين آن و مکه خيف بنى کنانه است ، و بعضى گفته اند بين آن و منا ذوطوى است ، و صحيح نيست .
از همه اينها گذشته روايتى را که ثعلبى نقل کرده بعينه ديگران هم نقل کرده اند، و در نقل آنها کلمه ابطح ديده نمى شود و آن نقل همان است که بزودى از مجمع البيان و او از جمهور و هم چنين غير آن خواهد آمد.
علاوه بر اين ، بعد از همه اينها مى گوييم : روايت از اخبار متواتره و يا خبرى که قرينه قطعى بر صحتش اقامه شده باشد نيست که قابل اين همه بحث باشد، بلکه خبر واحد است که ما سابقا در ابحاث گذشته بنظر خواننده رسانديم که بناى ما بر اين نيست که در غير احکام فرعيه بر اين گونه اخبار اعتماد کنيم ، و اين نه ما تنهاييم ، بلکه اصولا همه عقلا بنايشان بر اين است ، اگر در همه طوايف بشرى تفحص کنيم خواهيم يافت که همه آنها بنايشان بر اين است که جز در محاورات روزمره خود به اخبار آحاد اعتماد نکنند، اين مقدار هم که ما بحث کرديم براى اين بود که در قبال خصم که روايت را به باد خدشه و اشکال گرفته و مى خواست بدون دليل صحيح ، روايت را ساختگى و مجعول قلمداد کند وبا علم به اينکه اشکالاتش وارد نيست سکوت نکرده باشيم .
شأن نزول «سأل سائل بعذاب واقع»
به روايت طبرسى در مجمع البيان
طبرسى در مجمع البيان مى فرمايد: سيد ابوالحمد ما را خبر داد که حاکم ابوالقاسم حسکانى از ابوعبدالله شيرازى از ابوبکر جرجانى از ابواحمد بصرى از محمد بن سهل از زيد بن اسماعيل مولاى انصار از محمد بن ايوب واسطى از سفيان بن عيينه از جعفر بن محمد (عليهماالسلام ) از پدران بزرگوار خود که وقتى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در روز غديرخم على را نصب کرد، فرمود: هر که من مولاى اويم اينک على بن ابيطالب مولاى اوست ، و اين مطلب در شهرها در پخش شد تا به گوش نعمان بن حارث فهرى رسيد، حارث عرض کرد: به ما دستور دادى به کلمه «لا اله الا الله » و اينکه تو رسول اللهى شهادت دهيم ، دستور دادى جهاد و حج کنيم ، نماز و روزه و زکات را بجا آريم ، به اين همه اطاعت اکتفا نکردى تا اينکه اين پسر را به سرورى ما منصوب نموده و گفتى : هر که من مولاى اويم على مولاى اوست ، حالا بگو ببينم اين مطلب از ناحيه تو است يا از ناحيه خداست ؟ حضرت فرمود آرى ، سوگند به آن خدائى که جز او معبودى نيست اين نيز از ناحيه خداست ، نعمان بن حارث در حالى که مى گفت : «اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر علينا حجاره من السماء»، از نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) برگشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۴
خداوند هم سنگى بر سرش کوبيد و هلاکش نمود و آيه «سال سائل بعذاب واقع » را راجع به همين واقعه نازل فرمود.
مؤ لف : همين مضمون را کلينى در کافى روايت کرده است .
و حافظ ابونعيم در کتاب نزول القرآن حديث زير را با حذف چند نفر از وسط از سلسله سند تا على بن عامر نقل مى کند که او از ابى الحجاف از اعمش از عطيه نقل کرده که گفت : اين آيه شريفه درباره على (عليه السلام ) به رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نازل شد: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک ...» و خداى تعالى نيز فرمود: «اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتى و رضيت لکم الاسلام دينا».
و نقل شده است که مالکى در کتاب فصول المهمه خود گفته است : امام ابوالحسن واحدى در کتاب خود موسوم به اسباب النزول به سند خود حديثى را تا ابى سعيد خدرى رفع مى کند که او گفته آيه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک » در روز غدير خم و درباره على (عليه السلام ) نازل شده است .
مؤ لف : همين روايت را صاحب فتح القدير از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابن عساکر نقل کرده اند، که آنان نيز آنرا از ابى سعيد نقل کرده اند، در المنثور هم همين طور نقل شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۵
و اما غدير خم ، «خم » (به ضم خاء نقطه دار و تشديد ميم و تنوين آن ) چنان که محيى الدين نووى گفته است ، اسم بستانى است در سه ميلى جحفه ، که در کنار آن بستان ، غدير يعنى گودالى است معروف به گودال خم ، يعنى گودال نزديک به بستان خم ، و در فتح القدير نقل شده که ابن مردويه از ابن مسعود روايت کرده که گفت : ما در عهد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بسيار مى خوانديم : « يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُک مِنَ النَّاسِ ».
نام جمعى از صحابه رسول الله (ص ) که حديث غدير را نقل کرده اند
مؤ لف : آنچه از اخبار در اينجا نقل شد مختصرى است از اخبار زيادى که دلالت دارد بر اينکه آيه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک ...» درباره على (عليه السلام ) در روز غدير خم نازل شده است ، و اما حديث غدير يعنى فرمايشى را که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آنروز درباره على (عليه السلام ) فرمود، خود حديثى است متواتر که هم از طرق شيعه و هم از طرق اهل سنت به بيشتر از صد طريق و از جمع کثيرى از صحابه نقل شده است ، از آن جمله : ۱ - براء بن عازب ، ۲ - زيد بن ارقم ، ۳ - ابو ايوب انصارى ، ۴ - عمر بن خطاب ، ۵ - على بن ابيطالب (عليه السلام )، ۶ - سلمان فارسى ، ۷ - ابوذر غفارى ، ۸ - عمار بن ياسر، ۹ - بريده ، ۱۰ - سعد بن ابى وقاص ، ۱۱ - عبد الله بن عباس ، ۱۲ - ابو هريره ، ۱۳ - جابر بن عبد الله ، ۱۴ - ابو سعيد خدرى ، ۱۵ - انس بن مالک ، ۱۶ - عمران بن حصين ، ۱۷ - ابن ابى اوفى ، ۱۸ - سعدانه ، ۱۹ - همسر زيد بن ارقم ،. علاوه بر اين ، همه امامان اهل بيت (عليهم السلام ) بر صحت آن اجماع دارند، مخصوصا على (عليه السلام ) در ميدان کوفه (رحبه ) مردم را راجع به اين حديث سوگند داد که هر کس در غدير خم حاضر بوده و آنرا از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) شنيده برخيزد و شهادت دهد، جمع کثيرى برخاستند و بر صحت آن و اينکه در روز غديرخم به گوش خود از رسول الله (صلى الله عليه وآله ) شنيده اند گواهى دادند.
و در بسيارى از اين روايات دارد که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرمود: ايها الناس آيا مگر معتقد نبوديد که من اولايم به مؤ منين از خود آنها؟ گفتند چرا، فرمود: هر کس که من مولاى اويم على مولاى اوست ، کما اينکه احمد بن حنبل و همچنين ديگران بطرق زيادى حديث را اينطور نقل کرده اند، و چه بسيار کتابهائى که تنها در خصوص اين يک حديث و بدست آوردن عده طرق روايتى آن و بحث درباره متن آن چه به قلم علماى اهل سنت و چه به قلم علماى شيعه تاءليف شده است که بقدر کفايت در آنها درباره حديث شريف غدير بحث شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۶
رواياتى ديگر از طرق عامه که شأن نزول آيه شريفه را داستانهايى مختلف نقل مى کنند
و جوينى در کتاب السمطين به اسناد خود از ابى هريره روايت مى کند که گفت : رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرمود: در شب معراج وقتى مرا بطرف آسمان هفتم سير دادند از زير عرش ندائى بگوشم آمد که مى گفت : راستى على آيت خدا است و دوست مؤ منين ، على را به مردم معرفى کن . وقتى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از معراج فرود آمد آن ندا را فراموش کرد، لذا آيه «يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُک مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يهْدِى الْقَوْمَ الْکَفِرِينَ » براى يادآوريش نازل شد.
و در فتح القدير است که ابن ابى حاتم از جابر بن عبدالله روايت مى کند که گفت : وقتى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از غزوه بنى انمار برمى گشت در ذات الرقيع در محلى مشرف بر نخلستانى فرود آمد و در حالى که بر لب چاهى نشسته و پاهاى مبارک را در چاه انداخته بودند مردى از بنى النجار بنام وارث به رفقاى خود گفت : من محمد را خواهم کشت ، رفقايش پرسيدند چگونه ؟ گفت : به او مى گويم شمشيرت را به من ده ، وقتى به من داد، با همان شمشير او را مى کشم . اين بگفت و نزديک آن حضرت آمد و عرض کرد: اى محمد شمشير خود را به من ده تا ببويم ، حضرت شمشير خود را به وى داد، در همان لحظه دستش به لرزه در آمد و شمشير از دستش به زمين افتاد، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرمود: خدا نگذاشت آنچه مى خواستى انجام دهى ، بعد از اين واقعه خداى تعالى اين آيه را فرو فرستاد: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک ...».
مؤ لف : صاحب فتح القدير بعد از نقل اين خبر گفته است که ابو حبان همين روايت را در صحيح خود نقل کرده ، و نيز ابن مردويه از ابى هريره نظير اين داستان را نقل کرده ، و ليکن اسم آن مرد را نبرده . ابن از حديث محمد بن کعب قرظى نظير آنرا روايت کرده ، و قصه غورث بن حارث هم در نقل صحيح ثابت و معروفست ، اين بود حکايت صاحب فتح القدير ولى آنچه هست اينست که مضمون اين حديث هرگز به آيه شريفه قابل تطبيق نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۷
در کتاب در المنثور و فتح القدير و غير آن دو از ابن مردويه و ضياء در کتاب المختاره از ابن عباس نقل شده که او گفته : از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) پرسيدند کداميک از آيات قرآنى تو را سخت تر آمد؟ فرمود: من در ايام موسم حج (ذى حجه ) در منا بودم و مشرکين عرب و يک عده اى از مردم ناشناس و اوباش هم در آنجا گرد آمده بودند که جبرئيل اين آيه را فرود آورد: «يا ايها الرسول بلغ ماانزل اليک ...» حضرت فرمود: برخاستم و نزديک عقبه آمده و به بانگ بلند ندا در دادم :
ايها الناس ! کيست مرا در تبليغ رسالتم کمک و يارى کند، و در مقابل ، بهشت براى او باشد؟ ايها الناس ! بگوييد «لا اله الا الله » و شهادت دهيد بر اينکه من فرستاده خدايم بسوى شما تا رستگارى يافته و بهشت نصيبتان شود. اين را که گفتم ، هيچ مرد و زن و بچه اى نماند مگر اينکه مرا هدف سنگ و خاک قرار دادند و آب دهان برويم انداختند، و مى گفتند: اين دروغگوى بى دين است ، در اين ميان شخصى به من گفت : اگر راستى رسول اللهى الان جا دارد که بر اين اوباش نفرين کنى ، و به قهر خداوند دچارشان سازى ، همانطور که نوح پيغمبر با نفرين قوم خود را هلاک ساخت . رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بجاى نفرين عرض کرد: بار الها قوم مرا هدايت کن که مردمى نادانند، در اين ميان عباس عمويش رسيد و او را از دست مردم گرفته و آنان را دور کرد.
مؤ لف : اين روايت ، روايتى است که بر آيه قابل تطبيق نيست ، و آيه هم تماميش بر اين داستان تطبيق نميشود، مگر اينکه کسى بگويد ممکن است آنروز تنها جمله «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک » نازل شده بود، و مابقى آيه وقت ديگرى ، اين هم حرفى است که خود اين روايت آن را تکذيب مى کند، چون در روايت تمامى آيه نقل شده است ، باز نظير اين روايت ، روايتى است که بعدا مى آيد.
در کتاب درالمنثور و فتح القدير است که عبد بن حميد و ابن جرير و ابى حاتم و ابو الشيخ از مجاهد نقل مى کند که گفته است : وقتى آيه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک » نازل شد الله (صلى الله عليه و آله ) عرض کرد اى پروردگار من ! من يک نفر بيش نيستم ، با اين حال چکار کنم اگر همه مردم بر سرم بريزند؟! در جوابش اين آيه نازل شد: «و ان لم تفعل فما بلغت رسالته ».
و در همين کتاب از حسن نقل مى کند که گفته است : رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرمود: خداى تعالى مرا به رسالت خود مبعوث فرمود و من از اين موضوع نگران شدم ، چون ميدانستم مردم مرا تکذيب خواهند کرد،خداى تعالى مرا در صورتى که کوتاهى کنم بعذاب خود تهديد فرمود، و اين آيه را فرو فرستاد: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک ».
مؤ لف : اين دو روايت ا ز نظر اينکه در آنها قطع و ارسال هست ، يعنى همه آن نقل نشده و سندش هم اسقاط شده از اين جهت مانند روايت قبلى غير قابل اعتمادند و نظير اين دو روايت در بى اعتبارى و تشويش ، بعضى از رواياتى است که مى گويد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) همواره کسانى را به حفاظت و حراست خود مى گماشت ، تا آنکه اين آيه نازل شد و حضرت نگهبانان خود را مرخص نمود، و فرمود: خدا وعده داده مرا حفظ کند، ديگر حاجت به حراست کسى ندارم .
در تفسير المنار است که مفسرينى که تفسيرشان به روايت است و همچنين ناقلين اخبار مانند ترمذى و ابوشيخ و حاکم و ابونعيم و بيهقى و طبرانى همگى از چند نفر از صحابه روايت کرده اند که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) تا مدتى که در مکه بود و اين آيه نازل نشده بود همواره کسانى را بر حراست و نگهبانى خود مى گماشت ، پس از آنکه اين آيه نازل شد آن حضرت نگهبانان خود را مرخص نمود، و کسى که در ميان نگهبانان آن حضرت از همه بيشتر اهتمام بر حراستش داشت ، ابوطالب بود، و عباس هم آن جناب را حراست مى کرد.
و نيز در تفسير المنار است که باز از رواياتى که در اين باره نقل شده روايتى است که از جابرو ابن عباس نقل شده که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) همواره به وسيله اشخاصى حراست مى شده ، مخصوصا عمويش ابوطالب همه روزه اشخاصى را از بنى هاشم براى نگهبانيش همراهش مى گمارد، تا آنکه اين آيه نازل شد و رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به عمويش گفت : عمو جان اينک خداى تعالى مرا از هر گزندى حفظ کرد، ديگر حاجت ندارم به اينکه اشخاصى را به حراستم بگمارى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۸۹
مؤ لف : اين دو روايت - همانطورى که مى بينيد - دلالت دارند بر اينکه نزول آيه قبل از هجرت بوده و چون قبل از نزول آيه حراست مى شده و مدتى بعد از آن ، نگهبانان را ترک گفته ، معلوم مى شود که اين آيه در اواسط مدت اقامتش در مکه نازل شده است ، و نيز دلالت دارند بر اينکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مدتى تبليغ مى کرده ، و از جهت اذيت و تکذيب دشمن کار بر آن جناب سخت شده ، به حدى که بر جان خود ترسيده ، و ناگزير مدتى دست از تبليغ کشيده و دوباره از طرف پروردگار مامور تبليغ شده و خداى تعالى هم او را تهديد کرده ، و هم به نگهدارى و حفاظت خود او را نويد داده ، و از اين رو دوباره به کار سابق خود پرداخته است ، اين مطلبى است که از آن دو روايت استفاده مى شود. و ليکن جلالت قدر رسول الله (صلى ا لله عليه وآله ) بيش از اين است که ترک تبليغ کند و يا بر جان خود بترسد، و اين خود شاهد بر ضعف اين روايات است .
و در «درالمنثور» و فتح القدير نقل شده است که عبد بن حميد و ترمذى و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابوالشيخ و حاکم و ابن مردويه و ابو نعيم و بيهقى نقل مى کنند از دلائل از عايشه که گفت : رسول الله (صلى الله عليه و آله ) همواره بوسيله اشخاصى حراست مى شد تا آنکه آيه «و الله يعصمک من الناس » نازل شد، و لذا سر از قبه بيرون آورده و فرمود: ايها الناس ! در پى کار خود رويد که خداى تعالى مرا از هر گزندى حفظ فرمود.
مؤ لف : اين روايت - همانطورى که مى بينيد - ظاهر است در اينکه آيه در مدينه نازل شده است .
و در تفسير طبرى از ابن عباس نقل مى کند که در تفسير آيه «و ان لم تفعل فما بلغت رسالته » گفته است : يعنى اگر کتمان کنى يکى از آياتى را که به تو نازل شده است ، رسالت خدا را تبليغ نکرده اى .
مؤ لف : اگر مراد از اين کلام يک آيه و يک حکم معينى باشد از احکامى که به آن جناب نازل شده ، براى روايت وجه صحيحى خواهد بود و گرنه اگر مراد تهديد باشد نسبت به هر آيه و حکمى که فرض شود، معناى صحيحى براى روايت نمى توان يافت ، زيرا سابقا گفتيم که مضمون آيه با يک چنين فرضى تطبيق ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۰
آيات ۸۶ - ۶۸، سوره مائده
قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ لَستُمْ عَلى شىْءٍ حَتى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْکُم مِّن رَّبِّکُمْ وَ لَيزِيدَنَّ کَثِيراً مِّنهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک طغْيَناً وَ کُفْراً فَلا تَأْس عَلى الْقَوْمِ الْکَفِرِينَ(۶۸)
إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ الصبِئُونَ وَ النَّصرَى مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ عَمِلَ صلِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ(۶۹)
لَقَدْ أَخَذْنَا ميثاقَ بَنى اِسرائيلَ وَ أَرْسلْنَا إِلَيهِمْ رُسلاً کلَّمَا جَاءَهُمْ رَسولُ بِمَا لا تَهْوَى أَنفُسهُمْ فَرِيقاً کذَّبُوا وَ فَرِيقاً يَقْتُلُونَ(۷۰)
وَ حَسِبُوا أَلا تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صمُّوا ثُمَّ تَاب اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صمُّوا کثِيرٌ مِّنهُمْ وَ اللَّهُ بَصِيرُ بِمَا يَعْمَلُونَ(۷۱)
لَقَدْ کفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَ قَالَ الْمَسِيحُ يابَنى اِسرائيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبى وَ رَبَّکمْ إِنَّهُ مَن يُشرِک بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوَاهُ النَّارُ وَ مَا لِلظلِمِينَ مِنْ أَنصارٍ(۷۲)
لَّقَدْ کفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِث ثَلَثَةٍ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَحِدٌ وَ إِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۷۳)
أَ فَلا يَتُوبُونَ إِلى اللَّهِ وَ يَستَغْفِرُونَهُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۷۴)
مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسولٌ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِ الرُّسلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ کانَا يَأْکلانِ الطعَامَ انظرْ کيْف نُبَينُ لَهُمُ الاَيَتِ ثُمَّ انظرْ أَنى يُؤْفَکُونَ(۷۵)
قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِک لَکمْ ضرًّا وَ لا نَفْعاً وَ اللَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۷۶)
قُلْ يَأَهْلَ الْکتَبِ لا تَغْلُوا فى دِينِکمْ غَيرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضلُّوا مِن قَبْلُ وَ أَضلُّوا کثِيراً وَ ضلُّوا عَن سوَاءِ السبِيلِ(۷۷)
لُعِنَ الَّذِينَ کفَرُوا مِن بَنى إِسرءِيلَ عَلى لِسانِ دَاوُدَ وَ عِيسى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِک بِمَا عَصوا وَّ کانُوا يَعْتَدُونَ(۷۸)
کانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْس مَا کانُوا يَفْعَلُونَ(۷۹)
تَرَى کثِيراً مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ کفَرُوا لَبِئْس مَا قَدَّمَت لهَُمْ أَنفُسهُمْ أَن سخِط اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ فى الْعَذَابِ هُمْ خَلِدُونَ(۸۰)
وَ لَوْ کانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبىِّ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مَا اتخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَ لَکِنَّ کثِيراً مِّنهُمْ فَسِقُونَ(۸۱)
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۶۷ سوره مائدهآیه ۶۸ سوره مائدهآیه ۶۹ سوره مائدهآیه ۷۰ سوره مائدهآیه ۷۱ سوره مائدهآیه ۷۲ سوره مائدهآیه ۷۳ سوره مائدهآیه ۷۴ سوره مائدهآیه ۷۵ سوره مائدهآیه ۷۶ سوره مائدهآیه ۷۷ سوره مائدهآیه ۷۸ سوره مائدهآیه ۷۹ سوره مائدهآیه ۸۰ سوره مائدهآیه ۸۱ سوره مائدهآیه ۸۲ سوره مائدهآیه ۸۳ سوره مائدهآیه ۸۴ سوره مائدهآیه ۸۵ سوره مائدهآیه ۸۶ سوره مائده