المیزان جلد۱۰ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳
آيات ۱ - ۱۰ سوره يونس
* سوره «يونس»، داراى ۱۰۹ آيه مى باشد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الر تِلْک آيَات الْکِتَابِ الحَْکِيمِ(۱)
أَکانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنَا إِلى رَجُلٍ مِّنهُمْ أَنْ أَنذِرِ النَّاس وَ بَشرِ الَّذِينَ ءَامَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِندَ رَبهِمْ قَالَ الْکافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ مُّبِينٌ(۲)
إِنَّ رَبَّکمُ اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الاَمْرَ مَا مِن شفِيعٍ إِلا مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلا تَذَکَّرُونَ(۳)
إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقاًّ إِنَّهُ يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ بِالْقِسطِ وَ الَّذِينَ کفَرُوا لَهُمْ شرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَ عَذَابٌ أَلِيمُ بِمَا کانُوا يَکْفُرُونَ(۴)
هُوَ الَّذِى جَعَلَ الشمْس ضِيَاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السنِينَ وَ الْحِساب مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِک إِلا بِالْحَقِّ يُفَصلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(۵)
إِنَّ فى اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النهَارِ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَّقُونَ(۶)
إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضوا بِالحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ اطمَأَنُّوا بهَا وَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ(۷)
أُولَئک مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ(۸)
إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ يهْدِيهِمْ رَبهُم بِإِيمَانهِمْ تَجْرِى مِن تحْتهِمُ الاَنْهَارُ فى جَنَّاتِ النَّعِيمِ(۹)
دَعْوَاهُمْ فِيهَا سبْحَانَک اللَّهُمَّ وَ تحِيَّتهُمْ فِيهَا سلَامٌ وَ ءَاخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الحَْمْدُ للَّهِ رَب الْعَالَمِينَ(۱۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان ، الر، آن آيات که مقامى بس بلند دارند آيات کتابى است سراسر حکمت (۱)
چه جاى تعجب براى مردم است که ما به مردى از آنان وحى کنيم ، که مردم بى ايمان را، بيم ، و آنهائى را که ايمان صادق آورده اند بشارت ده ، که نزد پروردگارشان مقامى صادق دارند؟! ولى کافران گفتند: اين مرد، ساحرى است آشکار (۲)
(به آنان بگو) پروردگار شما آن کسى است که آسمانها و زمين را در شش روز بيافريد و سپس بر کرسى قدرت و مقام تدبير قرار گرفت و به تدبير امور عالم پرداخت ، هيچ شفاعت کننده اى وجود ندارد مگر به اذن خود او، (آيا هنوز هم فکرتان به اين معنا منتقل نشده که ) پروردگار شما همين خدا است که مدبر و پرورش دهنده همه عالم است (۳)
بازگشت همه شما به سوى او است ، اين وعده خدا حق است ، که همو خلقت را آغاز کرد و همو خلق را به سوى خود برميگرداند، تا کسانى را که ايمان آورده اعمال صالح کردند به عدالت پاداش دهد، و کسانى که کفر ورزيدند براى آنان شرابى از آب جوشان جهنم است و به خاطر کفرشان عذابى دردناک دارند (۴)
او کسى است که خورشيد را داراى روشنائى نمود و ماه را نورانى کرد، و براى ماه در مسيرش منزلهائى قرار داد (تا در هر شب در يک نقطه آسمان باشد، از آفتاب دور و سپس به آن نزديک شود ) تا شما عدد سالها را بدانيد (و حساب روز و ماه را در دست داشته باشيد) خدا اين نظام را جز به حق نيافريده ، و اين آيات را براى مردمى که ميخواهند بدانند شرح مى دهد (۵)
محققا در اختلاف شب و روز (از نظر کوتاهى و بلندى آنها ) و موجوداتى که خدا در آسمانها و زمين آفريده آيتهائى است براى مردمى که تقوا پيشه اند (۶)
محققا کسانى که اميد و انتظارى به قيامت روز ديدار ما ندارند و به زندگى دنيا راضى و دلهايشان به همان ماديات پست آرامش يافته ، و نيز کسانى که از آيات ما غافلند (۷)
آنان جايگاهشان آتش خواهد بود به خاطر اعمالى که مى کردند (۸)
در مقابل ، کسانى که ايمان آورده و اعمال صالح انجام مى دهند، پروردگارشان بوسيله ايمانشان هدايتشان مى کند، و در بهشتهاى پر نعمت جويها در زير جايگاهشان روان است (۹)
در آنجا (جذبه الهى آنچنان دلهايشان را پر کرده که سخنى جز تسبيح ندارند) مى گويند بارالها! تو از هر عيب و نقصى منزهى ، و تحيت آنها به يکديگر سلام است ، و آخرين سخنشان «الحمد لله رب العالمين» است (۱۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵
«بیان آیات»
بيان غرض و آهنگ کلى سوره مبارکه یونس
اين سوره مبارکه - همانطور که از آياتش پيداست - در مکه نازل شده و از سوره هائى است که نزول آن در اوائل بعثت بوده ، و اين سوره بطورى که از پيوستگى و اتصال آيات کريمه اش پيداست يکباره نازل شده است.
ولى بعضى از مفسرين سه آيه از اين سوره را که از جمله «فان کنت فى شک مما انزلنا اليک...» شروع مى شود استثناء کرده و گفته اند که اين سه آيه در مدينه نازل شده است.
و بعضى ديگر آيه «و منهم من يؤمن به و منهم من لا يؤمن به و ربک اعلم بالمفسدين» را استثناء کرده و گفته اند در مدينه و درباره يهوديان نازل شده ، وليکن از الفاظ اين آيات هيچ دليلى بر اين دو قول ديده نمى شود.
و غرض اين سوره ، يعنى آن هدفى که سوره براى بيان آن نازل شده ، عبارت است از تاءکيد مردم به التزام به توحيد، و اين تاءکيد را از راه بشارت و انذار انجام داده ، گويا اين سوره بعد از آنکه مشرکين ، مساءله وحى را انکار کردند و قرآن را سحر خواندند نازل شده، و ادعاى آنان را به اين بيان رد کرده که:
قرآن کتابى است آسمانى و نازل شده به علم خداى تعالى، و آنچه از معارف توحيد که در آن است از قبيل وحدانيت خداى تعالى و علم و قدرت او، و اينکه خلقت منتهى به او است، و سنتهاى عجيبى که در خلقت عالم دارد، و اينکه خلق همگى با اعمالشان به سوى او بر مى گردند، و در برابر آنچه کرده اند جزاء داده مى شوند - خير باشد جزاى خير داده مى شوند و شر باشد جزاى شر - همه و همه امورى است که آيات آسمان و زمين بر آن دلالت دارد، و عقل سالم نيز به سوى آن راهنمائى مى کند.
پس همه اينها معانى و معارفى است حق ، و معلوم است که کلامى که بر چنين معارفى دلالت مى کند کلام حکيم است، و سحر باطلى که با عباراتى شيرين و فريبنده زينت شده نمى تواند حاکى از چنين معارفى باشد.
دليل بر آنچه گفتيم اين است که خداى تعالى سوره مورد بحث را با گفتار در باره تکذيب دشمنان نسبت به قرآن کريم آغاز نموده و فرموده: «اکان للناس عجبا ان اوحينا... قال الکافرون ان هذا لساحر مبين» و با لحنى چون : «و اتبع ما يوحى اليک» ختم فرموده است ، و آن آغاز و اين انجام را در خلال آيات آن نيز چند بار تذکر داده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶
يکجا فرموده: «و اذا تتلى عليهم آياتنا». و جاى ديگر فرموده: «و ما کان هذا القرآن ان يفترى من دون اللّه...». و جاى ديگر فرموده: «يا ايها الناس قد جاءتکم موعظة...». و نيز فرموده: «فان کنت فى شک مما انزلنا اليک...».
پس همين که مى بينيم اين مطلب ، يعنى سخن از حقانيت قرآن در چند جاى سوره تکرار شد و در اول و آخر آن آمده ، بايد بفهميم که زمينه و اساس آيات اين سوره همان پاسخگوئى و رد انکار کفارى است که وحى بودن قرآن را انکار مى کردند، و به همين جهت است که باز مى بينيم تهديدهائى که در اين سوره آمده - که قسمت عمده سوره است - در باره مکذبين آيات خدا از اين امت است.
اينها هستند که تهديدشان کرده است به قضاء بين آنان ، و بين پيامبرشان (صلوات اللّه عليه ) و فرموده: اين قضاء، سنتى است که خداى تعالى در بين هر امتى با پيغمبرش جارى کرده . و نيز مى بينيم که سوره مورد بحث را با تعقيب همين جريان ختم نموده ، بطورى که گوئى بيان حقيقت نامبرده از مختصات اين سوره است.
بنابراين جا دارد که ما سوره يونس را به سوره انذار و قضاء عدل بين رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و بين امتش معرفى کنيم ، و اتفاقا سوره با همين قضاء ختم شده ، آنجا که خطاب به رسول گرامى خود فرموده: «و اصبر حتى يحکم اللّه و هو خير الحاکمين». «الر، تلک آيات الکتاب الحکيم»،
اشاره با لفظ «تلک » که مخصوص به مواردى است که مشاراليه دور باشد به اين منظور است که بفهماند قرآن کريم در افقى دور و سطحى عالى و مقامى بلند قرار دارد، چون کلام خداى تعالى است ، کلامى است که از چنين مقام بلندى ، مقام على اعلى و خداى رفيع الدرجات و خداى ذو العرش نازل شده.
معانی و موارد استعمال کلمه «آيه» در قرآن
و کلمه «آيات» جمع کلمه «آية» است که به معناى علامت مى باشد، هر چند که جايز است که اين کلمه ، هم بر معانى اطلاق شود و هم بر اعيان خارجى و هم بر قول ، نظير آيه شريفه «او لم يکن لهم آية ان يعلمه علماء بنى اسرائيل» که در آن کلمه آيت بر علم علماء بنى اسرائيل اطلاق شده.
و آيه: «و جعلناها و ابنها آية للعالمين»، که در آن مريم و عيسى (عليهما السلام) آيت شمرده شده اند، و آيه شريفه «و اذا بدلنا آية مکان آية» که در آن آيت بر قول اطلاق شده است، ليکن منظور از کلمه «آيات» در آيه مورد بحث بطور قطع اجزاء کلام الهى است.
براى اينکه گفتار در اين آيه پيرامون وحى است ، وحيى که بر پيامبر اسلام نازل مى شد، و معلوم است که وحى به هر معنا از معانى که ما آن را تصور کنيم و نزول وحى را به هر معنائى که بدانيم ، از سنخ کلام است ، و چيزى است که تلاوت مى شود و آن را مى خوانند.
پس منظور از کلمه آيات در آيه مورد بحث اجزاء کتاب الهى است ، اجزائى که تعين آنها تا حدى با مقاطعى است که آيات را از يکديگر جدا مى سازد، البته مقدارى هم از اين تعين را ذوق تفاهم تشخيص مى دهد، و در تشخيص آن کمک مى کند، و لذا چه بسا شده است که بين علماى احصاء از قبيل کوفى ها و بصريها و ديگران در عدد آيات بعضى از سوره ها اختلاف افتاده ، اين به خاطر همان ذوق تفاهم است که گفتيم در تشخيص اينکه اين جمله متصل به آيه قبل است و يا خود آيه اى جداگانه است دخالت دارد.
مراد از «حکيم» در آیه: «تلک الکتاب الحکيم»
و منظور از آن «کتاب حکيم» کتابى است که حکمت در آن تبلور يافته و جاى گرفته است ، و چه بسا مفسرينى که گفته اند کلمه «حکيم» صفت مشبه هاى است به معناى مفعول ، (چون صفت مشبهه که غالبا به معناى اسم فاعل است گاهى هم به معناى اسم مفعول مى آيد، مانند قتيل که به معناى مقتول است).
و منظور از «حکيم» محکم است ، و محکم به معناى چيزى است که طورى درست شده که فساد و شکاف در آن پيدا نمى شود، و کتابى که چنين وضعى دارد - با در نظر گرفتن اينکه خداى تعالى آن را در آيه بعدى به عنوان وحى توصيف کرده - همان قرآنى است که بر رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) نازل شده است.
ولى بعضى گفته اند: منظور از آن ، قرآن نيست ، بلکه لوح محفوظ است ، و اگر آيات را از آن کتاب دانسته بدين جهت است که از لوح محفوظ نازل شده است ، و در لوح محفوظ حفظ شده است.
و اين تفسير هر چند که با در نظر گرفتن آيه شريفه: «بل هو قرآن مجيد فى لوح محفوظ» و آيه: «انه لقرآن کريم فى کتاب مکنون»، تفسيرى بى وجه نيست، وليکن از آيه مورد بحث و ساير آياتى که چنين سياقى دارند، يعنى در اوائل سوره هائى قرار دارند که با حروف «الف - لام - راء» و ساير آيات مشابه آن و يا آياتى که به وضع قرآن نظر دارند آغاز شده اين معنا ظهور دارد که منظور از کتاب و آيات کتاب، همين قرآنى است که تلاوت مى شود، و به عنوان اينکه لوحى است که از بطلان و تغيير محفوظ است قرائت مى شود، همچنانکه کلمه «کتاب» هر جا که ماءخوذ از لوح محفوظ اعتبار شده به همين معنا است. مانند آيه: «تلک آيات الکتاب و قرآن مبين» و آيه «کتاب احکمت آياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير» و آياتى ديگر.
«اکان للناس عجبا ان اوحينا الى رجل منهم ...»
استفهام در اين آيه شريفه انکارى است و مى خواهد تعجب کفار را از وحى کردن خداى تعالى به يک نفر از افراد آنان را تخطئه کند، و بفرمايد: هيچ جاى تعجب نيست که خداى تعالى معارفى را که دعوت قرآنى مشتمل بر آن است به فردى از افراد شما وحى کند.
«ان انذر الناس ...» - اين جمله آن چيزى را که به آنجناب وحى کرده بود تفسير مى کند، و مى فهماند اينکه گفتيم «اوحينا الى رجل منهم»، منظورمان از آن چيزى که وحى کرديم انذار و تبشير است.
پس آن وحى نسبت به عموم مردم انذار، و نسبت به خصوص کسانى که از ميان عموم ايمان آورده اند بشارت است. پس به هر حال اين کتاب در بعضى از احتمالات و تقادير به ضرر مردم است و آن احتمال عبارت است از اينکه مردم نسبت به آن کفر بورزند و از دستوراتش عصيان کنند، و در بعضى از تقادير به نفع مردم است، و آن عبارت است از اينکه مردم به آن ايمان آورده دستوراتش را اطاعت کنند.
حال ببينيم آن بشارت چيست؟ در آيه شريفه، جمله «بشر الذين آمنوا» با جمله «ان لهم قدم صدق عند ربهم - اينکه مؤمنين نزد پروردگارشان قدم صدقى دارند» تفسير شده، و منظور از «قدم صدق» مقام و منزلت صادق و واقعى است، همچنانکه آيه شريفه «فى مقعد صدق عند مليک مقتدر» به آن اشاره نموده و مى فهماند که مؤمنين مجلسى صدق نزد مالک مقتدر آسمانها و زمين دارند، چون ايمان آنجا که باعث قرب و منزلت نزد خداى تعالى مى شود، قهرا صدق در ايمان باعث صدق در آن مقام و منزلت نيز هست ، پس مؤمنين همانطور که ايمانشان صادق است ، منزلتشان نيز صادق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹
بنابراين ، اگر در آيه شريفه منزلت صدق و يا به عبارت ديگر، مقام صدق را قدم صدق خوانده ، از باب کنايه است ، و چون اشغال مکان معمولا و عادتا بوسيله قدم صورت مى گيرد بدين مناسبت کلمه «قدم» در مکان - اگر مورد از موارد مادى باشد - و در مقام و منزلت - اگر مورد از امور معنوى باشد - است عمال مى شود، و در آيه نيز به همين مناسبت استعمال شده، و سپس کلمه «قدم» را به کلمه «صدق» اضافه کرد، به اين عنايت که قدم ، قدم صاحب صدق، و صدق، صدق صاحب قدم است ، کسى است که در کارش صادق است، يعنى قدمش قدم کسى است که صادق است ، و يا خود قدمش صادق است ، چون خودش صادق است.
البته در اين ميان معنائى ديگر براى اين جمله هست، و آن اين است که منظور از صدق ، طبيعت صدق باشد، گويا صدق خودش قدمى دارد، همچنان که کذب هم براى خود قدمى دارد، و قدمى که داراى صدق است آن قدمى است که در راه هدف استوار مى ماند و نمى لغزد، ولى قدم کذب آن قدمى است که از راه منحرف مى شود.
«قال الکافرون ان هذا لساحر مبين » - بعضى از اهل قرائت جمله مورد بحث را ان هذا لسحر مبين» قرائت کرده اند، که در اين صورت معنايش چنين مى شود: «اين قرآن سحرى است آشکار»، ليکن برگشت هر دو قرائت به يک معنا است، چون اگر کفار، رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) را ساحر مى خواندند، به خاطر اين بود که قرآن کريم را سحر مى ناميدند.
اين جمله به منزله تعليلى است براى جمله: «اکان للناس عجبا»، و با اين جمله تعجب کفار را مجسم مى سازد، و آن اينکه ، وقتى آياتى را که رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) بر آنان تلاوت مى کرد مى شنيدند آن را کلامى غير از نوع کلام خودشان مى يافتند، کلامى خارق العاده ، کلامى که دلها را مجذوب مى کرد و جانها را شيفته خود مى ساخت ، لذا آن کلام را «سحر» و صاحب آن کلام را «ساحرى آشکار» مى خواندند.
جواب خداى تعالى به تعجب کفار از نزول وحى و ساحر خواندن پيامبر«ص»
«إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ»:
بعد از آنکه در آيه قبل تعجب کفار را از نزول وحى (قرآن ) بر رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم) و نيز تکذيب نزول وحى توسط آنان را ذکر کرد و يادآور شد که کفار قرآن کريم را سحر خواندند، شروع کرده در بيان مورد تکذيب آنان ، و آن را از دو جهت مورد سخن قرار داد، اول اينکه آنچه کفار وحى بودنش را تکذيب کردند يعنى قرآن کريم ، بدان جهت که مشتمل است بر معارفى صحيح و حق و غير قابل ترديد نمى تواند سحر باشد، و دوم اينکه قرآنى که کفار آن را سحر خواندند کتابى است الهى و حق ، و به هيچ وجه سحر نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰
پس جمله «ان ربکم اللّه...» شروع در بيان جهت اول است ، مى فرمايد: آنچه رسول اسلام (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) شما را بدان مى خواند و قرآن شما را تعليم مى دهد حق است و شکى در آن نيست، و بر شما واجب است که آن را پيروى کنيد.
و معناى آيه اينست که : اى مردم ! پروردگار شما همان اللّه است ، که همه اين عالم محسوس - از زمين و آسمانش - را در شش روز بيافريد، و سپس (به عالم غير محسوس پرداخت ) بر کرسى قدرتش و مقام تدبيرش که همه تدبيرها به آن مقام منتهى مى شود، قرار گرفت ، و شروع به تدبير امر عالم نمود، وقتى پروردگار شما چنين کسى است و وقتى همه تدبيرها به او منتهى مى شود، بدون اينکه کسى را به يارى و پشتيبانى خود بخواند و بدون اينکه کسى باشد که در تدبير امور عالم دخالت و وساطت (شفاعت ) داشته باشد، و اگر شفيعى باشد، به اذن خود او شفاعت مى کند، پس ، خداى سبحان سبب اصلى است ، و کسى است که غير او هيچ سببى اصالت و استقلال ندارد، و اسبابى که هستند همه را او سببيت داده و او آن اسباب را واسطه و شفيع قرار داده است.
و چون چنين است پس پروردگار شما همين اللّه است که امور شما را تدبير مى کند، نه غير او، و نه اين رب هاى موهومى که شما براى خودتان درست کرده ايد، و به خيال خودتان آنها را شفيع و واسطه بين خود و خداى تعالى گرفته ايد.
و منظور از جمله: «ذلکم اللّه ربکم فاعبدوه افلا تذکرون» همين معنا است ، مى فرمايد: چرا فکر شما منتقل به اين واقعيت نمى شود تا بفهميد که اللّه به تنهائى رب شما است و ربى به جز او نيست ، و چرا اندکى به فکر خود فشار نمى آوريد تا معنا و حقيقت معناى الوهيت و خلقت و تدبير را بفهميد.
در سابق آنجا که آيه شريفه: «ان ربکم اللّه» را تفسير مى کرديم معناى کلماتى از قبيل «عرش»، «شفاعت»، «اذن» و غير آن را بيان نموديم ، خواننده عزيز مى تواند به جلد هشتم اين کتاب مراجعه نمايد.
«إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقاًّ»:
در اين جمله معاد را خاطر نشان مى سازد، همچنانکه جمله قبلى مبدأ را تذکر مى داد، و جمله «وعد اللّه حقا» از باب قائم شدن مفعول مطلق مقام فعلش مى باشد، و معناى جمله : «وعده اللّه وعدا حقا» است ، يعنى خداى تعالى وعده داده وعدهاى حق.
کلمه «حق» عبارت است از چيزى که اصل و واقعيت داشته باشد و خبر، مطابق آن واقعيت باشد. بنابراين ، خبر و يا به عبارتى وعدهاى که خداى تعالى مى دهد به اينکه معادى در پيش است حق بودنش به اين معنا است که خلقت الهى به نحوى صورت گرفته که جز با برگشتن موجودات به سوى او تام و کامل نمى شود، و از جمله موجودات يکى هم نوع بشر است که بايد به سوى خداى تعالى برگردد.
و اين مانند سنگى است که از آسمان به طرف زمين حرکت مى کند که با حرکت خود وعده سقوط بر زمين را مى دهد، چون حرکتش سنخهاى است که جز با نزديک شدن تدريجى به زمين و جز ساقط شدن و آرام گرفتن در روى زمين تمام نمى شود، اشياء عالم نيز چنين اند، حرکتشان نهايتى دارد و آن برگشت به خداى تعالى است ، به همان مبدئى که از آنجا حرکت را آغاز کردند، آيه زير همين معنا را خاطر نشان ساخته مى فرمايد: «يا ايها الانسان انک کادح الى ربک کدحا فملاقيه» دقت فرمائيد.
استدلال اول اثبات معاد، به سنت افاضۀ رحمت بر خلایق
«إِنَّهُ يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ بِالْقِسطِ...»:
اين جمله، جمله «اليه مرجعکم جميعا» را تاءکيد، و معناى اجمالى رجوع و معاد را که اين جمله متضمن آن است تفصيل و شرح مى دهد.
ممکن هم هست تعليل آن جمله متقدم باشد، و بخواهد به دو حجت و برهانى که قرآن همواره به آن دو حجت بر اثبات معاد استدلال مى کند اشاره نمايد.
حجت اول را جمله: «انه يبدؤا الخلق ثم يعيده» متضمن است ، به اين بيان که يکى از سنتهاى جارى خداى سبحان اين است که هستى را به هر چيزى که مى آفريند افاضه مى کند، و اين افاضه خود را به رحمتش آنقدر ادامه مى دهد تا آن موجود خلقتش به حد کمال و تماميت برسد، در اين مدت آن موجود به رحمتى از خداى تعالى موجود شده و زندگى مى کند و از آن رحمت برخوردار مى گردد، و اين برخوردارى همچنان ادامه دارد تا مدت معين .
بعد از آنکه آن مدت بسر آمد و موجود نامبرده به نقطه انتهاى اجل معين خود رسيد اين رسيدن به نقطه نهائى فناء و هيچ شدن آن موجود نيست ، زيرا معناى فانى شدنش باطل شدن رحمت الهى ايست که باعث وجود و بقاء و آثار وجود يعنى حيات ، قدرت ، علم و ساير آثار وجودى او بود، و معلوم است که رحمت الهى بطلان نمى پذيرد.
پس رسيدن به نقطه نهائى اجل به معناى گرفتن و قبض کردن رحمتى است که بسط کرده بود. آرى، آنچه خداى تعالى افاضه مى کند وجه خدا و جلوه او است ، و وجه خدا فنا پذير نيست .
پس اين که مى بينيم فلان موجود از بين مى رود و اجلش به سر مى آيد، اين سرآمدن اجل آنطور که ما مى پنداريم فنا و بطلان آن موجود نيست، بلکه برگشتن آن به سوى خداى تعالى است، به همان جائى که از آنجا نازل شده بود، و چون آنچه نزد خدا است باقى است، پس اين موجود نيز باقى است، و آنچه که به نظر ما، هست و نيست شدن مى باشد در واقع بسط رحمت خداى تعالى و قبض آن است، و اين همان معاد موعود است.
حجت دوم: اعمال قسط و عدل الهى ، با پاداش دادن به صالح و کيفر دادن صالح
و حجت دوم را جمله «ليجزى الذين آمنوا و عملوا الصالحات بالقسط...» متضمن است ، به اين بيان که عدل و قسط الهى - که يکى از صفات فعل او است - اجازه نمى دهد که در درگاه او دوغ و دوشاب يکسان باشد، با آن کسى که با ايمان آوردن در برابرش خضوع نموده ، و اعمال صالح کرده و با آن کسى که بر حضرتش استکبار و به خود و به آياتش کفر ورزيده يک جور معامله کند.
اين دو طايفه در دنيا که بطور يکسان در تحت سيطره اسباب و علل طبيعى قرار داشتند، اسبابى که به اذن خدا يا سود مى رسانيد، و يا ضرر اگر قرار باشد در آخرت هم بطور يکسان با آنان معامله شود ظلم خواهد بود.
پس جز اين باقى نمى ماند که خداى تعالى بين اين دو طايفه در زمانى که به سوى او بر مى گردند فرق بگذارد، به اين معنا که مؤ منين نيکوکار را جزاى خير، و کفار بد کار را سزاى بد دهد، تا ببينى آنان از چه چيز لذت مى برند، و اينان از چه چيز متالم و ناراحت مى شوند.
بنابراين، تکيه اين حجت بر دو چيز است ، يکى بر تفاوت اين دو طائفه به خاطر ايمان و عمل صالح ، و کفر و عمل ناصالح ، و ديگرى بر کلمه «بالقسط»، اين نکته را از نظر دور مدار. و جمله «ليجزى» بنابر آنچه از ظاهر بيان استفاده مى شود متعلق است به جمله «اليه مرجعکم جميعا».
البته اين احتمال هم هست که جمله: «ليجزی...» متعلق باشد به جمله «ثم يعيده»، که در اين صورت ، کلام آن جنبه را که گفتيم يعنى جنبه فرق گذارى بين دو طائفه و بيان عدل الهى را ندارد، بلکه جنبه تعليل دارد، و به يک حجت که همان حجت دومى است اشاره خواهد داشت . و از جهت لفظ آيه ، احتمال دوم به ذهن نزديکتر است.
حقانيت خلقت الهى در آفرينش آفتاب و ماه
«هُوَ الَّذِى جَعَلَ الشمْس ضِيَاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً... »:
کلمه «ضياء» بطورى که گفته شده - مصدر است براى «ضاء، يضوء، ضوء و ضياء» همانطور که کلمه «عياذ» مصدر است براى «عاذ، يعوذ، عوذا و عواذا». و اى بسا که جمع باشد براى کلمه «ضوء»، همانطور که کلمه «سياط» جمع است براى «سوط» و اين عبارت چيزى در تقدير دارد که مضاف کلمه «ضياء» است ، و تقدير آن «جعل الشمس ذات صياء و القمر ذانور» است ، يعنى خداى تعالى خورشيد را داراى ضياء و ماه را داراى نور کرد.
و همچنين کلمه «منازل » در جمله «و قدره منازل » مضافى در تقدير دارد، و تقدير کلام: «و قدره ذامنازل» است ، يعنى خداى تعالى قمر را داراى منزلها کرد تا در مسير حرکتش در هر شب به منزلى از آن منازل برسد، غير آن منزلى که شب قبلش در آنجا قرار داشت.
نتيجه اين تقدير الهى اين شد که قرص قمر دائما در حال دور شدن از خورشيد حرکت کند، تا از طرف ديگر باز به خورشيد برسد، و يک دور تمام اين حرکت قمر، يک ماه قمرى را و دوازده ماه يک سال را تشکيل دهد، و خلق خدا در شمردن عدد سالها و رسيدگى به حسابها از اين تقدير الهى بهره مند شوند.
نکته ديگرى که آيه مورد بحث آن را افاده مى کند اين است که خداى تعالى آنچه را که در بکار اندازى اين تقدير و اين نظام آفريده، و نتايج و اهدافى که بر خلقت آنها مترتب ساخته ، همه بحق بوده ، زيرا نتايج مزبور اهدافى حقيقى اند، که بطور منظم بر مخلوقات او مترتب مى شوند. پس ، در سراسر جهان خلقت نه لغوى در کار است، و نه غرض باطل و بيهوده اى ، و نه تصادف و اتفاقى .
پس ، خداى تعالى اگر اين موجودات را خلق کرده و بر اين ترتيب مرتب ساخته براى اين بوده که شؤ ون حيات شما را تدبير، و امور معاش و معاد شما را اصلاح کند. پس او بهمين دليل رب شما و مالک امر و مدبر شان شما است و جز او ربى نيست .
«يفصل الايات لقوم يعلمون » - احتمال دارد که منظور از «تفصيل آيات» تفصيل به حسب تکوين خارجى باشد، و احتمال هم دارد منظور تفصيل به حسب بيان لفظى باشد، و بعيد نيست که بگوئيم اولى به سياق آيه نزديکتر است .
«إِنَّ فى اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النهَارِ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَّقُون»:
در مجمع البيان فرموده : اختلاف بين دو چيز به اين معنا است که هر يک به طرفى مخالف طرف ديگرى برود، مثلا يکى در جهت نور حرکت کند و ديگرى در جهت ظلمت و ظاهرا اين کلمه از ماده «الخلف» گرفته شده که به معناى پشت سر است ، و اختلاف بين دو چيز در اصل به اين معنا بوده که يکى از آن دو، پشت آن ديگرى قرار گيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴
و آنگاه استعمالش را توسعه داده اند به حدى که در مغايرتى که بين دو چيز باشد استعمال کرده اند، در نتيجه هم بر حسب اصل لغت مى گويند «اختلفه» يعنى فلان چيز را پشت سر خود قرار داد، و هم بر حسب توسعه مذکور مى گويند: «اختلف الناس فى کذا - مردم در اين باره اختلاف کردند» که اين عبارت ، ضد عبارت: «اتفق الناس فى کذا - مردم در اين امر اتفاق کردند» مى باشد.
و اما تعبير «اختلف الناس اليه» معنايش اين است که مردم پيرامون فلانى آمد و شد و تردد کردند، جمعى وارد بر او شدند و جمعى از نزد او خارج گشتند، که در اين تعبير هم معناى اصلى کلمه محفوظ است، زيرا آن عده که وارد مى شوند آن عده اى را که خارج اند پشت سر قرار مى دهند.
و منظور از «اختلاف ليل و نهار» يا اين است که شب و روز يکى پس از ديگرى وارد بر زمين مى شوند، و هفته ها، ماهها و سالها را ترسيم مى کنند. و يا اختلاف ساعت شب و روز در اغلب بقاع مسکون زمين است ، چون شب و روز تنها در اعتدال بهارى برابرند.
از روز اول بهار به بعد در نقاط شمالى روزها رو به زيادت مى گذارد، يعنى روز طولانى تر از شب مى شود، در نتيجه هر روز از روز قبلش طولانى تر مى گردد، تا در اول تابستان به منتها درجه طول مى رسد، از آن روز به بعد روزها شروع به کوتاه شدن مى کند، تا در نقطه اعتدال پاييزى يعنى در روز اول پاييز دوباره برابر شب مى شود.
رده:تفسیر المیزان