المیزان جلد۱۰ بخش۲۵
خروج از اسلام، خروج از نظام آفرينش است و عذاب و هلاکت در پى دارد
ليکن مساءله نزول عذاب بر کسى که از عبادت او سرپيچى ، و از تسليم او شدن تکبّر و آرى بت پرستان اينطور اعتقاد داشتند، که البته اعتقادى است بر اساس ظن.
از خضوع در برابر او امتناع ورزيده ، يک مساءله ظنى نيست ، بلکه مساله اى است حقيقى و يقينى ، براى اينکه يکى از نواميس کلى و جارى در عالم همين است که بايد ضعيف در برابر قوى خاضع باشد، و متاءثر ناتوان و مقهور، بايد در برابر اراده مؤ ثر قوى تسليم گردد، خوب ، وقتى اين حقيقت يکى از نواميس کلى اين جهان است ، آن وقت آيا در برابر خداى واحد قهار که مصير تمامى امور عالم منتهى به او است و همه سر نخها به دست او است ، نبايد چنين ادبى را رعايت کرد؟!
خدائى که اجزاى اين عالم را ابداع کرد، يعنى بدون - به اصطلاح - مصالح ساختمانى ، از عدم و از هيچ آفريد و اجزاى آن را به يکديگر مرتبط نمود، و به دنبال آن ، حوادث را طبق نظام اسباب به جريان انداخت، و مى بينيم که طبق همين سنّت هر چيزى مطابق چارچوب نظامش جريان مى يابد، بطورى که اگر فرضا از آن چارچوبى که ساير اسباب جهان را براى آن ترسيم کرده منحرف شود، قهرا نظام خودش مختل مى گردد، و اين انحرافش در حقيقت جنگيدن آن با ساير اسباب است و معلوم است که در اين جنگ شکست خواهد خورد، زيرا اسباب جارى در کل جهان ، خود را فداى بلهوسى اين موجود نمى کند، بلکه براى تعديل امر آن و برگرداندنش به خط سيرى که با وضع خود سازگار است قيام مى کند، اگر توانست آن موجود منحرف را به راه مستقيم برگرداند که هيچ ، و گرنه او را در زير چرخهاى سنگين خود خرد مى کند، و مورد هجوم بلاها قرارش داده از صفحه روزگار حذفش مى کند، که اين هم خود يکى از نواميس کلى جهان است.
انسان هم که يکى از اجزاى اين عالم است ، براى زندگيش خط سيرى دارد، که نظام آفرينش و ايجاد براى او ترسيم کرده که اگر آن خط سير را پيش بگيرد به سوى سعادتش هدايت شده (و يا به عبارت ديگر: صنع و ايجاد او را به سوى سعادتش هدايت کرده ) و ساير اجزاى کون نيز با او هماهنگى مى کنند، و درهاى آسمان براى برخوردارى چنين انسانى از برکات آن به
رويش باز مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۹
زمين نيز گنجينه هاى خيرات خود را در اختيار او مى گذارد، و اين تسليم شدن انسان در برابر خط سير همان اسلامى است که دين خداى تعالى است ، و بوسيله نوح و ساير انبياء و رسل به سوى آن دعوت شده است.
و اما اگر از آن خط سير تخطى نموده ، به اين سو و آن سو منحرف شود، در حقيقت به جنگ با همه اسباب کون و اجزاى عالم هستى برخاسته و خواسته است نظام جارى در سراسر جهان را بر هم بزند، که بايد منتظر تلخى عذاب و سنگينى بلاها باشد، پس اگر در اين ميان به راه راست خود برگشت و در برابر اراده خداى سبحان يعنى همان خط سيرى که کل جهان برايش ترسيم کرده خاضع شده اميد آن مى رود که مجددا به نعمتهاى از دست داده برسد و بلاها از او برگردد، و گرنه هلاک و نابوديش حتمى بوده و خدا را به وى نيازى نيست ، زيرا خدا از همه عالميان بى نياز است ، و اين بحث در بعضى از جلدهاى سابق اين کتاب نيز مطرح شد.
«فَقَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا نَرَاک إِلا بَشراً مِّثْلَنَا...»:
حرف «فاء» که بر سر اين جمله آمده مى فهماند که اين جواب متفرع است بر کلام نوح (عليه السلام ) و در اين تفريع کردن اشاره اى است به اينکه (قوم نوح ) در رد و انکار سخن نوح (عليه السلام) شتاب کرده و در اين باره هيچ فکر نکردند که رد دعوت او برايشان بهتر است يا قبول آن.
آيه مورد بحث مى فرمايد: جواب دهندگان ، سران قوم و اشراف و ريش سفيدان قوم بودند، و اين سران در متن پاسخ خود اصلا دليلى که نوح (عليه السلام ) بر توحيد آورده بود را متعرض نشده و از دستپاچگى حرف خود را زدند که آن نفى رسالت نوح (عليه السلام ) و تکبر و گردنکشى خود از اطاعت آن جناب بود.
آرى نوح (عليه السلام ) در سخن خود که از جمله «انى لکم نذير مبين » آغاز شده و تا آخر دو آيه ادامه دارد، دو ادعا مطرح کرد، يکى ادعاى رسالت ، و ديگرى ادعاى اينکه مردم بايد او را متابعت کنند، البته ادعاى دوم را در آيه مورد بحث بطور اشاره آورده ، ولى در کلمات ديگرش که قرآن از آن جناب حکايت کرده به آن تصريح نموده و فرمود: «يا قوم انى لکم نذير مبين ان اعبدوا اللّه و اتّقوه و اطيعون».
و حاصل پاسخى که خداى تعالى از آنان حکايت کرده اين است که (گفتند ): هيچ دليلى نيست بر اينکه اطاعت کردن از تو بر ما واجب باشد، بلکه دليل بر خلاف آن هست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۰
پس در حقيقت پاسخ کفار منحل به دو حجت مى شود که به طريق اصطلاحى «اضراب و ترقى » رديف شده ، و به همين جهت جمله «بل نظنکم کاذبين » در آخر ذکر شد.
دلایل مشرکان در ردّ دعوت حضرت نوح«ع»
مدلول حجت اول اين است که دليلى بر وجوب متابعت کردن از تو نيست ، و اين حجت به سه طريق بيان شده:
اول اينکه گفتند: «ما نراک الا بشرا... - نمى بينيم تو را به جز يک بشر معمولى ...».
دوّم اينکه گفتند: «و ما نراک اتبعک ... - نمى بينم کسى - به جز اراذل - تو را پيروى کند...».
و سوم اينکه گفتند: «و ما نرى لکم علينا... - نمى بينيم شما بر ما فضيلتى داشته باشيد...».
و اين حجت که گفتيم ، داراى سه جزء است ، اساس و زيربنايش انکار هر چيزى است که محسوس نباشد - به زودى اين معنا را توضيح خواهيم داد - و دليل اين معنا اين است که در هر سه جزء حجت و دليل ، کلمه «نمى بينى و نمى بينيم » را آورده اند.
پس جمله «ما نراک الا بشرا مثلنا» آغاز پاسخ کفار از ادعاى رسالتى است که نوح (عليه السلام ) کرده ، و در اين جمله به مقابله به مثل تمسک کرده اند. و اين سنخ مقابله بطورى که قرآن کريم فرموده و نمونه هايى نيز حکايت کرده عادت و سيره همه امّتها در برخورد با پيغمبرانشان بوده ، قرآن کريم مى فرمايد نوعا امّتها در پاسخ پيغمبران خود مى گفتند: تو نيز در بشريّت مثل مائى و اگر به راستى فرستاده خدا به سوى ما مى بودى اينطور نبودى ، و ما اصلا از تو چيزى جز اين مشاهده نمى کنيم که بشرى مثل خود ما هستى ، و چون تو بشرى مثل خود ما هستى (پس ) هيچ سبب و موجبى نيست که پيروى کردن از تو را بر ما واجب کند.
بنابراين ، در اين گفتار کفّار تکذيب رسالت و ادعاى نوح (عليه السلام ) است به اينکه او بجز يک بشر معمولى نيست ، و به همين جهت دليلى نيست که پيروى کردن از او را واجب کند، و دليل گفته ما (نيز) گفتار خود نوح (عليه السلام ) است که خداى تعالى به زودى از آن جناب حکايت مى کند که گفت : «يا قوم اءراءيتم ان کنت على بينة من ربى...».
در اينجا امر بر بعضى از مفسرين مشتبه شده و کلام کفار را که گفتند: «ما نراک الا بشرا مثلنا» را اينطور بيان کرده اند که صاحبان اين سخن نوح (عليه السلام ) را از نظر وزن اجتماعى با خود برابر دانسته و آنگاه نتيجه گرفته اند که چه دليلى دارد که ما تابع او باشيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۱
اين مفسر در تفسير جمله مذکور گفته که : کفار، دعوت نوح (عليه السلام ) را با چهار دليل سست و باطل ، رد کردند که يکى از آن ادله اين بود که وى مثل خود آنان يک بشر است ، و از اين دليل نتيجه گرفته اند که وى بطور اجمال برابر با ايشان است . و اين دليل کفار دلالت مى کند که نوح (عليه السلام) از نظر خاندان و از نظر شخص خودش از طبقه عامه مردم و يا نزديک به آنان بوده نه از اشراف ، البته اين اختصاص به آن جناب نداشته ، بلکه همه پيامبران از طبقه متوسط جامعه خود بوده اند.
و وجه جوابى که آنان داده اند اين است که مساوات و برابرى يک پيامبر با مردمش مانع از آن است که او بر مردمش تفوق و برترى پيدا کند، حتى در بين دو نفر که از هر جهت مثل همند تفوّق يکى بر ديگرى و اينکه يکى تابع باشد و ديگرى متبوع ، يکى مطيع باشد و ديگرى مطاع ، معقول نبوده و مستلزم ترجيح بلامرجّح است.
و اگر معناى آيه اين بوده باشد که وى براى آيه کرده است ، جا داشت که قرآن کريم اينطور حکايت کند: «انت مثلنا - تو مثل مائى » و يا «نراک مثلنا - ما تو را مثل خود مى بينيم » نه اينکه بفرمايد: «ما نراک الا بشرا مثلنا» که بشريّت را براى نوح (عليه السلام ) اثبات کنند، چه حاجتى به اين اثبات بود. و اگر منظور از اين جمله ، آن معنائى باشد که مفسر نامبرده برايش کرده ، اصلا جمله، اضافى است ، براى آنکه معنايى که او کرده در جمله بعدى آمده که گفتند: «و ما نرى لکم علينا من فضل - ما براى تو فضيلتى بر خود نمى بينيم ».
و تعجب اينجا است که اين مفسر از جمله مورد بحث برابرى نوح (عليه السلام ) با مردمش از نظر خاندان و شخصيت را نيز استفاده کرده ، و از اين گذشته حکم کرده به اينکه همه انبياء اينطور بودند، با اينکه اولا کلام کفار هيچ دلالتى بر اين معانى نداشت ، و ثانيا همه انبياء از طبقه متوسط جامعه خود نبودند، زيرا در اين سلسله جليله ، پيامبرانى چون ابراهيم خليل و سليمان و ايوب (عليهما السلام ) بوده اند.
«و ما نراک اتبعک الا الذين هم اراذلنا بادى الراءى » - راغب در مفردات گفته : کلمه «رذل» - (به فتحه راء - و نيز کلمه «رذال » - به کسره راء) - به معناى هر چيز و هر کسى است که به خاطر پستيش مورد تنفّر باشد، و در قرآن کريم آمده که : «منکم من يرد الى ارذل العمر»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۲
و نيز آمده که «الا الذين هم اراذلنا بادى الراءى ». و نيز آمده که : «قالوا انؤمن لک و اتبعک الارذلون »، و کلمه «ارذلون » جمع «ارذل » است.
و در مجمع البيان آمده که کلمه «رذل » به معناى پشيز و حقير از هر چيز است و جمع آن «ارذل » - با ضمه ذال - به معناى رذلها است ، آنگاه همين جمع را بار ديگر جمع بسته و گفته اند «اءراذل »، مثل اينکه مى گوئى «کلب و اکلب و اکالب ». البته احتمال هم دارد که جمع کلمه «ارذل » - با فتحه ذال - به معناى رذلتر باشد، که در اين صورت مثل اءکبر)) مى شود که جمعش «اکابر» است.
صاحب مجمع گفته است : کلمه «راءى » به معناى رؤ يت (ديدن ) است ، در جمله «يرونهم مثليهم راءى العين »، معناى «يرونهم مثليهم رؤ ية العين » را مى دهد، يعنى جمعيت آنان را در چشم خود به اندازه دو برابر خويش مى ديدند.
معناى ديگر اين کلمه، نظريه اى است که آدمى درباره امرى مى دهد، که در اين صورت جمع آن «آراء» مى آيد.
و راغب در مفردات خود کلمه «بادى الرأى » را به معنى رأ ى ابتدائى و يا به عبارت ديگر نظريه بدوى و خام گرفته است ، بعضى آيه را به صورت «بادى » - بدون همزه ، بر وزن شادى - قرائت کرده اند که معناى ظاهر را ميدهد، و کلمه «بادى الرأ ى » معنايش نظريه دادن بدون تفکر است .
و در جمله «بادى الرأى» دو احتمال هست:
احتمال اول اينکه قيد باشد براى جمله «هم أراذلنا»، که در اين صورت معناى دو جمله چنين مى شود: «ما به جز افراد پستى که رذالتشان در ظاهر نظر يا در اول نظر پيدا است نمى بينيم کسى تو را پيروى کرده باشد.»
احتمال دوم اينکه قيد باشد براى جمله «اتبعک » که در اين صورت
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۳
معناى جمله چنين مى شود: پيروى کسانى که تو را در ظاهر رأ ى يا در اولين برخورد پيروى کردند، بدون اينکه در کار خود تعمق و تفکرى کرده باشند بوده است که اگر دعوت تو را مورد بررسى قرار داده بودند هرگز پيرويت نمى کردند.))، و تحدّى احتمال بايد جمله «اتبعوک » ى ديگرى در تقدير گرفت و گفت: «و ما نراک اتبعک الا الذين هم اراذلنا اتبعوک بادى الرأى »، و گرنه اگر کلمه «اتبعوک » تکرار نشود معناى آيه مختل مى شود.
بعضى ديگر گفته اند: تقدير آيه «ما نراک اتبعوک فى بادى الرأ ى الا الذين هم اراذلنا» مى شود.
و سخن کوتاه اينکه خواسته اند بگويند: ما مى بينيم که پيروان تو همه افرادى بى سر و پا و پست از اين مردمند، و اگر ما نيز تو را پيروى کنيم مثل آنها خواهيم شد، که اين با شرافت ما منافات داشته و از قدر و منزلت اجتماعى ما مى کاهد، و در اين گفتار اشاره اى هست به بطلان رسالت نوح (عليه السلام )، و اين اشاره از راه دلالت التزامى است.
به اين معنا که لازمه گفتار آنان اين است که رسالت آن جناب باطل باشد، چون عقيده عوام مردم اين است که هر سخنى اگر حق و نافع باشد اول پولدارها و اشراف و نيرومندان آن را مى پذيرند، و اگر اين طبقه سخنى را رد کنند و طبقه پست جامعه يعنى بردگان و مستمندان که بهره اى از مال و جاه و مقام اجتماعى ندارند آن را بپذيرند، آن سخن خيرى ندارد.
«و لا نرى لکم علينا من فضل » - منظور از اينکه بطور مطلق فضيلت نوح را نفى کردند، تنها فضيلت هاى مادى نيست ، يعنى خواسته اند بگويند: تو از متاع دنيا چه دارى که ما نداريم ؟ و نيز تو چيزى از امور غيبى از قبيل علم غيب و يا تاءييد به نيروئى ملکوتى ندارى ، که اين عموميت نفى ، از وقوع نکره - فضل - در سياق نفى استفاده مى شود. کفار در اين سخن خود، مؤ منين را نيز شريک نوح (عليه السلام ) در دعوت او دانسته و همه را مخاطب قرار دادند که : «ما فضيلتى براى شما بر خود نمى بينيم » و نگفتند: «ما براى تو که نوح هستى فضيلتى نمى بينيم » و از اين تعبير بر مى آيد که مؤمنين ، کفار را دعوت و تشويق مى کردند به اينکه شما نيز نوح را پيروى کنيد و طريقه ما را بپذيريد.
و معناى آيه اين است که اين دعوت شما از ما - که اين همه مزاياى حيات دنيوى از قبيل مال و فرزندان و علم و نيرو داريم - وقتى عمل درستى بود و اثر خود را مى بخشيد که شما حد اقل يک مزيت بر ما مى داشتيد، يا علمتان بيشتر بود، يا از غيب آگاه مى بوديد و يا نيروى ملکوتيتان بيشتر بود که قهرا ما را در برابر شما خاضع مى کرد، ولى ما هيچ يک از اين فضائل را در شما نمى بينيم ، پس چه علتى ايجاب مى کند که ما پيرو شما شويم ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۴
و اگر ما کلام کفار را عموميت داده و گفتيم که همه جهات فضل را شامل مى شود، - چه جهات مادى و چه جهات معنوى از قبيل علم غيب و نيروى ملکوتى - بر خلاف بيشتر مفسرين که کلمه «فضل » را تنها بر برتريهاى مادى ، مانند اموال و نفرات و غيره تفسير کرده اند، براى اين بود که ما از گفتار کفار که کلمه «فضل » را بدون الف و لام در سياق نفى قرار دادند عموميت فهميديم.
علاوه بر اين ، از پاسخى هم که نوح (عليه السلام ) به اين کلام کفار داد همين عموميت استفاده مى شود، زيرا اگر منظور کفار خصوص برتريهاى مادى بود کافى بود که نوح (عليه السلام ) در جواب آنان بفرمايد: مگر من ادعا کرده ام که خزينه هاى خدا به دست من است که شما منکر آنيد؟ (ادعاى من اين است که من فرستاده خدايم )، ليکن نوح (عليه السلام ) به اين اکتفا نکرد، بلکه در پاسخ آنان فرمود: «و لا اقول لکم عندى خزائن اللّه ، و لا اءعلم الغيب ، و لا اقول انى ملک...» - نه خزينه هاى خدا دست من است، و نه علم غيب دارم ، و نه داراى نيروى ملکوتى هستم ...)) که بيانش به زودى مى آيد ان شاء اللّه.
«بَلْ نَظنُّکُمْ کَذِبِينَ»:
کلمه «بل » اعراض از مطالب قبل از خود را ميرساند، و در اينجا اعراض از احتجاج قبلى را مى فهماند که قبلا نيز به آن اشاره کرديم ، پس حاصل معناى اين جمله اين است که ما نه تنها در شما فضيلتى نميبينيم که پيرويتان را بر ما واجب کند، بلکه مطلب ديگرى اينجا هست که ايجاب مى کند ما شما را پيروى نکنيم ، و آن اين است که ما شما را دروغگو مى دانيم.
و معناى آيه ، آنطور که از سياق برمى آيد - و خدا داناتر است - اين است که وقتى در شما - صاحبان دعوت دينى - چيزى که صحت دعوتتان را نشان دهد ديده نمى شود، و شما با اينکه از مزاياى حيات يعنى مال و جاه ، تهيدست هستيد، مع ذلک اصرار داريد که ما تسليم شما شده و اطاعتتان کنيم ، همين اصرار شما اين گمان را در دل ما قوى مى سازد که شما در اين ادعايتان دروغگو بوده و ميخواهيد به اين وسيله آنچه که از امتيازات دنيوى که در دست ما است از چنگ ما در آوريد.
و کوتاه سخن اينکه اين اصرار شما نشانه و شاهدى است که عادتا اين فکر را در دل آدمى مى اندازد که دعوت شما صرف يک دروغ ، و نيرنگى براى جمع کردن و به دست آوردن ثروت مردم و به دنبالش آقائى و رياست و حکومت بر مردم بيش نيست و اين نظير گفتار ديگرى است که خداى تعالى - در مثل اين داستان - از کفار حکايت کرده و فرموده : «فقال الملا الذين کفروا من قومه ما هذا الا بشر مثلکم يريد ان يتفضل عليکم ».
و با اين بيان روشن مى شود که چرا دروغگوئى را مستند به ظن کردند نه به جزم (چون گفتند: ما مى پنداريم که شما دروغگوئيد، و نگفتيد: ما يقين داريم که شمت دروغگوئيد، براى اينکه از اصرار نوح و يارانش اين خدس را زدند) و نيز روشن مى شود که مراد از کذب ، کذب مخبرى است نه کذب خبرى . يعنى خواسته اند بگويند شما دروغگوئيد، نه اينکه بگويند خبرى که مى دهيد دروغ است چون آن حضرات خبرى نداده بودند تا راست باشد يا دروغ .
پاسخ حضرت نوح «ع» به استدلال کفار
«قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأيْتُمْ إِن کُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى ...»:
اين آيه شريفه و سه آيه بعدش پاسخى را که نوح (عليه السلام ) به استدلال کفار داده بيان مى کند، و کلمه «عميت » ماضى مجهول از باب تفعيل ، يعنى تعميه است ، و تعميه به معناى پنهان کردن است ؛ مى فرمايد: اى قوم اگر من فرضا داراى بصيرتى از ناحيه خود به من داده و آن را بر شما مخفى کرده باشد، و شما به خاطر جهل و بى رغبتى تان نسبت به پذيرفتن حق ، آن رحمت را درک نکرده باشيد، آيا مى توانم شما را در درک آن مجبور بسازم؟
بعضى از اساتيد قرائت ، کلمه «عميت » را بدون تشديد و نيز به صيغه معلوم - يعنى با فتحه عين - خوانده اند که تحدّى قرائت ، معناى کلمه اينکه واجب است اطاعت نکنيم . و چون اساس استدلال کفار اين بود لذا نوح (عليه السلام ) در صدد بر آمد تا اولا آنچه آنها مى خواستند نفى کنند اثبات کند، و آن رسالت و توابع رسالت خود بود، و ثانيا آنچه آنها ميخواستند اثبات کنند که همان اتهام او و پيروانش به دروغگوئى بود را نفى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۶
چيزى که هست قبل از هر سخنى اول با خطاب : يا قوم - با اضافه به ضمير تکلم - يعنى اى قوم من ، اى هموطنان من ، و امثال آن ، عواطف آنان را تحريک نمود، و اين خطاب را مکرر و در آغاز هر سخنى تکرار کرد تا بدان وسيله دل ايشان را به سوى خود جلب کرده و در نتيجه خيرخواهيهايش مورد قبول آنان واقع گردد.
آيات کريمه مورد بحث در ميان حجت نوح (عليه السلام ) تقرير و بيانى زيبا و بديع آورده ، به اين معنا که حجت کفار را فصل فصل و قطعه قطعه کرده و از هر فصلى به دو وجه پاسخ داده ، يکى از اين جهت که از دليل خود نتيجه گرفتند که دليلى بر وجوب اطاعت نوح نيست ، و ديگرى از اين جهت که نتيجه گرفتند دليل بر خلاف آن هست.
«ما نراک الا بشرا مثلنا»:
اما پاسخ نوح از جهت اول حجت کفار که گفتند: «تو بجز بشرى مثل ما نيستى » جمله «يا قوم ا رايتم ان کنت على بينة ...» است . و پاسخش از اينکه گفتند: «نمى بينيم کسى بجز اراذل ما پيرويت کرده باشد» جمله «و ما اءنا بطارد الذين آمنوا...» است . و پاسخش از اينکه گفتند: «ما هيچ فضيلتى در شما نمى بينيم » جمله «و لا اقول لکم عندى خزائن اللّه ...» است.
آنگاه قرآن کريم از هر حجت سابق چيزى نظير خلاصه گيرى ضميمه حجت بعدى کرده و آن را در آغاز آن حجت قرار داده ، در نتيجه حجتها در عين اينکه هر يک براى خود مستقل و کامل است به هم آميخته شده .
پس پاسخ آن حضرت از گفتار کفار مشتمل است بر سه حجت تمام که بر سر هر حجتى خطاب : يا قوم را آورده و فرموده است : «يا قوم اءراءيتم ان کنت على بينة ...»، و «و يا قوم لا اسالکم عليه مالا...»، و «و يا قوم من ينصرنى من اللّه ان طردتهم ...»، و اين به عهده خواننده است که در اين سه حجت تدبر کند.
پس اينکه فرمود: «يا قوم اءراءيتم ان کنت على بينة من ربى » جواب از اين گفته کفار است که گفتند: «ما نراک الا بشرا مثلنا» منظور کفار (همانطور که قبلا نيز گفتيم ) اين بوده که در نوح چيزى بجز بشريت نيست ، و بشريت او نيز هيچ فرقى با بشريت ما ندارد، پس به چه ملاکى ادعا مى کند که همه بشرها تابع او شوند؟ پس قطعا او در ادعاى نبوت کاذب بوده و مى خواهد با اين رسالت ادعائيش مردم را به دام انداخته اموالشان را ربوده و بر آنها رياست کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۷
و چون اين قسمت از کلام کفار متضمن نفى رسالت آن جناب بود، دليلشان در اين گفتار اين بود که آن جناب بشرى معمولى است ، و چيزى که دلالت بر رسالتش و اتصالش به عالم غيب بکند با او نيست ، لذا لازم بود نوح (عليه السلام ) آنان را متوجه به چيزى کند که آن چيز صدق گفتار و ادعاى رسالتش را ظاهر سازد و آن چيز غير از معجزهاى که بر صدق رسول در ادعاى رسالت باشد نمى توانست باشد.
آرى ، رسالت ، نوعى اتصال به عالم غيب است ، اتصالى غير معمولى و خارق العاده و مردم نمى توانند يقين کنند به اينکه فلان مدعى رسالت به راستى چنين اتصالى را دارد مگر به اينکه يک امر خارق العاده ديگرى از او ببينند، امرى که براى آنان يقين بياورد بر اينکه او در ادعاى رسالت صادق است ، به همين جهت نوح (عليه السلام ) در جمله «يا قوم اراءيتم ان کنت على بينة من ربى » اشاره کرد به اينکه همراه او بينه و آيت و نشانه معجزه آسائى از ناحيه خداى تعالى هست که بر صدق او در ادعايش دلالت ميکند.
از همين جا روشن مى شود که مراد از بينه و آيت ، معجزهاى است که بر ثبوت رسالت صاحبش دلالت مى کند.
آرى اين معنا آن معنائى است که سياق کلام به کلمه «بينه » مى دهد، پس نبايد به گفته آن مفسرى گوش داد که گفته : مراد از بينه در اين آيه علم ضرورى و بديهى و مسلمى است که يک پيامبر پيدا مى کند به اينکه پيامبر است . چون اين معنا از سياق آيه بيگانه و بدور است .
«و آتانى رحمة من عنده فعميت عليکم » - ظاهرا نوح (عليه السلام ) در اين جمله به کتاب و علمى اشاره کرده که خداى تعالى به وى داده بود، و در قرآن کريم مکرر آمده که نوح (عليه السلام ) داراى کتاب و علمى بوده ، و همچنين در جاى ديگر قرآن نيز از «علم و کتاب » به «رحمت» تعبير شده ، آنجا که فرموده : «و من قبله کتاب موسى اماما و رحمة »، و نيز فرموده : «ونزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء و هدى و رحمة »، و نيز فرموده: «فوجدا عبدا من عبادنا آتيناه رحمة من عندنا»، و نيز فرموده: «ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنک رحمة».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۸
و اما اينکه در کلامش گفت : «فعميت عليکم » ظاهرا ضمير مؤ نث در «عميت » به رحمت برميگردد، و مراد اين است که آن علم و معرفتى که من دارم جهل شما و کراهتتان از حق ، آن را بر شما پوشانده ، با اينکه من تذکرش را به شما داده و آن را در بين شما منتشر ساختم.
نفى اجبار و اکراه در پذیرش دين، در شريعت نوح«ع»
«أنلزمکموها و انتم لها کارهون » - ماده و مصدر الزام که فعل «نلزم » صيغه متکلم مع الغير از مضارع آن است به معناى آن است که چيزى را آنچنان مقارن و همراه چيزى ديگر کنى که از آن جدا نشده و همواره با آن باشد، و منظور از اينکه پرسيد «آيا من مى توانم آن رحمت را به شما الزام کنم با اينکه شما از آن کراهت داريد؟» اين است که «آيا من مى توانم شما را به قبول آن و يا به عبارت ديگر به ايمان آوردن به خدا و آيات او اجبار کنم ؟ و آيا مى توانم شما را به زور وادار سازم که آثار معارف الهى يعنى نور و بصيرت را دارا شويد؟».
و معناى آيه - که خدا داناتر است - اين است که شما مردم به من خبر دهيد آيا اگر نزد من آيت و نشانه اى به صورت معجزه باشد که رسالتم را با اينکه بشرى مثل شما هستم تصديق کند، و نيز نزد من همه آن چيزهايى که رسالت نيازمند به آن است يعنى کتاب و علمى که شما را به سوى حق هدايت کند موجود باشد - وليکن عناد و تکبر شما وادارتان کرد به اينکه بدون درنگ و بدون اينکه در کار من تحقيق و فکر کنيد دعوتم را رد کنيد و در نتيجه آن کتاب و علم بر شما پوشيده ماند، - آيا در چنين وصفى باز هم بر ما واجب است که شما را به قبول آن دعوت مجبور کنيم؟
و خلاصه کلام اينکه جناب نوح خواسته است بفرمايد نزد من همه چيزهايى که رسالت از ناحيه خدا بدان نيازمند است موجود است و من شما را به آن چيزها آگاه کردم اما شما از در تکبر و طغيان ، به آن ايمان نياورديد، و ديگر بر من لازم نيست که شما را در قبول آن مجبور سازم چون در دين خداى سبحان هيچ اجبارى نيست.
در اين کلام حضرت نوح (عليه السلام ) تعريضى است به کفار به اينکه حجت بر شما تمام شد و حقيقت امر برايتان معلوم و روشن گرديد اما با اين حال ايمان نياورديد، و تازه داريد دنبال چيزى ميگرديد که به خاطر آن ايمان بياوريد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰۹
و آن چيز غير از اجبار و الزام چيز ديگرى نيست ، پس اينکه گفتيد: «ما نراک الا بشرا مثلنا» در حقيقت درخواست اجبار از شما است ، و در دين خدا اجبار نيست.
و اين آيه از جمله آياتى است که اکراه را در دين خدا نفى کرده و دلالت مى کند بر اينکه مساءله اجبار نکردن ، خود يکى از احکام دينى است که در همه شرايع و حتى قديمى ترين آنها که شريعت نوح (عليه السلام ) است تشريع شده و تا به امروز نيز به قوت خود باقى بوده و نسخ نگرديده است.
از آنچه گذشت روشن گرديد که آيه شريفه که مى فرمايد: «يا قوم أ رَأ يْتم ان کنت ...»، جواب اين گفته کفار است که گفتند: «لا نراک الا بشرا مثلنا»، بنابراين ، فساد گفتار بعضى از مفسرين که آن را پاسخ از جمله «بل نظنکم کاذبين » دانسته اند و همچنين گفتار جمعى ديگر که آن را جواب از جمله «و ما نراک اتبعک الا الذين هم اراذلنا بادى الرأ ى » گرفته اند، و نيز گفتار جمعى ديگر که آن را جواب از جمله «و ما نرى لکم علينا من فضل » گرفته اند روشن مى گردد و ديگر حاجت به آن نيست که با متعرض شدن کلمات آنان و رد آنها بحث خود را طول دهيم.
«وَ يَا قَوْمِ لا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ مَالاً إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى اللَّهِ»:
منظور آن جناب در اين جمله اين است که از تهمتى که به وى زده و دروغگويش خواندند پاسخ دهد، چون لازمه تهمت آنان اين بود که دعوت آن جناب وسيله و طريقه اى باشد براى جلب اموال مردم و ربودن آنچه دارند به انگيزه طمع ، و وقتى نوح (عليه السلام ) در طول دعوتش چيزى از مردم نخواهد، و اعلام کند که چيزى از شما نمى خواهم ، ديگر کفار نمى توانند او را متهم کنند.
«وَ مَا أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّهُم مُّلَاقُوا رَبهِمْ وَ لَکِنى أَرَاکُم قَوْماً تجْهَلُونَ»:
اين جمله پاسخ از آن گفتار مشرکين است که گفته بودند: و ما نراک اتبعک الا الذين هم أ راذلنا بادى الرأ ى، و در اين پاسخ ، تعبير زشت کفار از مؤ منين را که آنان را به عنوان تحقير و تنقيص ، اراذل خواندند مبدل کرد به تعبير محترمانه «الذين آمنوا» تا در مقابل تحقير کفار، ايمان مؤ منين را تعظيم نموده ، به ارتباطى که مؤ منين با پروردگار خود دارند اشاره
کرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۰
نوح (عليه السلام ) در اين پاسخش ، طرد مؤ منين را نفى کرده و فرمود: اين کار را نمى کنم ، و علت آن را چنين ذکر کرد که : «مؤ منين پروردگار خود را ديدار مى کنند» و با ذکر اين علت اعلام داشت که خود کفار نيز روزى را در پى دارند که در آن روز به پروردگار خود رجوع نموده ، پروردگارشان به حساب اعمالشان مى رسد و طبق کرده هايشان به آنان جزا مى دهد، خوب باشد خوب ، بد باشد بد -
پس حساب اين مؤ منين با پروردگارشان است ، و غير او هيچ کس هيچ اختيارى ندارد، و ليکن قوم نوح به علت نادانيشان توقع داشتند که فقراء و مساکين و ضعفاء از مجتمع خير دينى طرد و از نعمت دين که در حقيقت شرافت و کرامت آدمى است محروم باشند.
پس روشن شد که مراد آن جناب از جمله «انهم ملاقوا ربهم » اين بوده که اشاره کند به اينکه خود آن کفار نيز مانند مؤ منين به سوى خداى سبحان برميگردند، و خداى تعالى نيز به حساب آنان رسيدگى خواهد کرد، و نظير اين اشاره در آيه زير نيز آمده که مى فرمايد: «و لا تطرد الذين يدعون ربهم بالغداة و العشى يريدون وجهه ما عليک من حسابهم من شى ء و ما من حسابک عليهم من شى ء فتطردهم فتکون من الظالمين».
رده:تفسیر المیزان