المیزان جلد۱۱ بخش۳۳
«اللَّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَوْنهَا ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ»:
راغب در مفردات مى گويد: «عمود»، چيزى است که خيمه به آن تکيه دارد و مى ايستد، و جمع آن، هم «عُمُد» - به ضم عين و ميم - مى آيد و هم «عَمَد» به فتح عين و ميم - و در آيه «فِى عَمَدٍ مُمَدَّدَة»، عمد هم قرائت کرده اند، و نيز در قرآن کريم آمده: «بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا». و بعضى گفته اند: عَمَد - به دو فتحه - اسم جمع عِمَاد است، نه جمع.
و غرض اين آيه، ياد دادن دليل ربوبيّت پروردگار متعال است، و اين که او واحد است و شريک ندارد، و آن آسمان ها است که بدون پايه و ستونى که بر آن تکيه داشته باشد و شما با چشمتان ببينيد، همچنان مرفوع و بلند است، و در آن نظامى جريان دارد. شمسى و قمرى دارد که تا زمانى معين در آن مى چرخند، و ناچار بايد کسى باشد که به اين امور قيام بکند. آسمان ها را بدون پايه بلند کند، نظام در آن ها را منظم سازد. شمس و قمر را مسخر کند، امور عالَم را تدبير نمايد و اين آيات را از يکديگر جدا نموده، يک به يک شرح دهد، تا شايد شما به لقاى پروردگارتان يقين کنيد.
پس آن کسى که قائم به تدبير عالَم و تفصيل آيات است، همان خداست. و در نتيجه تنها ربّ همه عالَم، او است، و ربّ ديگرى غير او نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۱
وجه دلالت آيه: «الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَات بِغَيرِ عَمَد...»، بر وحدانيت ربّ و مدبّر عالَم
پس اين که فرمود: «الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا»، معنايش اين مى شود که: خداوند آسمان را از زمين جدا کرد و ميان آن دو فاصله اى گذاشت، فاصله اى که باعث شد آسمان مسلط بر زمين شود و اشعه خود را بر زمين بتاباند و باران و صاعقه خود را به زمين بفرستد، و همچنين آثار ديگر.
پس آسمان بر بالاى زمين بدون ستونى محسوس، که انسان اعتماد آن را بر آن احساس کند، ايستاده، در نتيجه هر انسانى بايد متوجه بشود که لابد کسى هست که آن را بدون ستون نگه داشته و نمى گذارد جا به جا بشود، و آن را از فرو ريختن از مدارش نگه داشته است.
آرى، هرچند استقرار آسمان ها در مستقر بلند خود بدون پايه و ستون، عجيب تر از استقرار زمين در مدار خود نيست، و هر دو در اين بابت محتاج به خداى تعالى هستند و با قدرت و اراده او در مدار خود ايستاده اند، و البته اين ايستادن از طريق اسبابى است که مختص به همان زمين و آسمان است. و تازه اگر آسمان ها به وسيله پايه هم ايستاده بودند، باز بى نياز از احتياج به خداى تعالى و قدرت و اراده او نبودند.
پس تمامى موجودات در تمامى احوالشان، محتاج به سوى خداى تعالى هستند. احتياج مطلقى، که هيچ وقت و در هيچ حالى برطرف نمى شود.
وليکن انسان - در عين اين که قانون علّيت کلّى را مى بيند و معتقد است که هر حادثه اى محتاج به علتى است که آن را ايجاد کند، و در فطرتش جستجوى از علل حوادث و امور ممکنه نهفته شده - وقتى بعضى از حوادث را مقرون به علّت مى بيند، و اين ديدنش چند بار در برابر حواسش تکرار مى شود، خود به خود قانع مى گردد، و ديگر از ديدن آن تعجب نمى کند و در صدد جستجوى از علّت آن بر نمى آيد.
ولى وقتى ديد هر جسم ثقيلى که از هوا رها شود، مستقيما به زمين فرود مى آيد، آنگاه سقفى را مشاهده کند که بر بالاى زمين زده شده و با اين که پايه اى ندارد نمى افتد، قهرا تعجب مى کند، و در جستجوى علّت آن بر مى آيد، و آن قدر جستجو مى کند تا پايه و ستونى براى آن پيدا کند. وقتى براى آن سقف، پايه اى يافت، و باز سقف ديگرى ديد و جستجوى ديگرى کرد و پايه ديگرى يافت و همچنين چند نوبت اين معنا مکرر شد، ديگر مغزش از جستجو متوقف شده، براى بارهاى بعدى به جستجو بر نمى خيزد، چون مى داند که هر چيز بلندى حتما پايه و ارکانى دارد.
اما اگر به امرى برخورد که خارق اين کليت و اين عادت مالوف باشد، مانند اجرام آسمانى که هر يک در مدار خود ايستاده دور مى زند، بدون اين که بر پايه اى اعتماد داشته باشد، در اين موقع که ناگهان و مثل کسى که از خواب بيدار شده باشد، دلش از جاى کنده شده، براى جستجوى علّت آن پر مى زند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۲
پس اين که فرمود: «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا» و آسمان ها را وصف کرد به اين که پايه اى که شما ببينيد، ندارند، مقصودش اين نبوده که آسمان ها اصلا پايه ندارند، و در نتيجه وصف «تَرَونَهَا»، وصفى توضيحى بوده و مفهوم نداشته باشد، (و نتوان نتيجه گرفت که پس پايه هاى نديدنى دارد).
و نيز مقصودش اين نبوده که پايه هاى محسوس ندارند، تا بنابراين در تقدير معنايش اين شود: حال که پايه ندارند، پس خدا آن ها را بدون وساطت سببى سرپا نگه داشته است، و اگر پايه مى داشتند مثل ساير چيزهايى که پايه دارند، آن پايه ها نمى گذاشت بيفتند، و ديگر احتياجى به خداى سبحان نداشتند.
آرى، معناى آيه شريفه اين نيست، همچنان که اوهام عاميانه همين را مى پندارد که تنها چيزهاى استثنایى را که علل و اسباب آن ها معلوم نيست، به خدا نسبت مى دهند، مانند امور آسمانى و حوادث جوى و روح و امثال آن.
زيرا کلام خداى تعالى صريح در اين است که: اولا هر چيزى که اسم چيز بر آن اطلاق شود، جز خداى تعالى، همه مخلوق خدا است، و هيچ خلق و امرى خالى و بدون استناد به خدا نيست. همچنان که فرمود: «اللّّهُ خَالِقُ کُلِّ شَئٍ». و نيز فرمود: «ألَا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ».
و ثانيا تصريح مى کند بر اين که سنت اسباب در تمامى اجزاى عالَم جريان دارد، و خدا بر صراط مستقيم است (که همان صراط عليت و سببيت است).
و با اين حال، ديگر معنا ندارد که اين سنت در بعضى از امور جريان داشته باشد، اما در امورى که به نظر ما استثنايى هستند، جريان نداشته باشد، و در نتيجه پاره اى از حوادث از قبيل حوادث زمينى را با واسطه اسبابش به خدا نسبت دهيم و بعضى ديگر (استثنائيات خلقت) را بدون واسطه و سبب، مستند به او کنيم.
بنابراين، اگر مثلا سقفى را ديديم که روى پايه خود ايستاده، بايد بگوييم به اذن خدا و با وساطت اين سبب خاص ايستاده، و اگر جرمى آسمانى را ببينيم که بدون ستون ايستاده، باز هم بايد بگوييم که به اذن خدا و با وساطت اسبابى مخصوص به خود، مانند طبيعت خاص يا جاذبه عمومى ايستاده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۳
وجه تقييد به جملۀ «بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا» اين ها نيست، بلکه وجه آن اين است که مى خواهد فطرت خواب رفته بشر را بيدار کند تا به جستجوى سبب آن برخيزد، و پس از جستجو، در آخر به خداى سبحان پى ببرد.
نظير اين مسلک را در آيه بعدى هم به کار برده و فرموده: «وَ هُوَ الَّذِى مَدَّ الأرضَ وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِىَ وَ أنهَاراً»، که به زودى توضيحش خواهد آمد، إن شاء اللّه.
آيه شريفه: «الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَات...»، در مقام اثبات وحدت خداى تعالى، در ربوبيت است
و چون مطلوب در اين مقام - به طورى که از سياق آيات بر مى آيد - توحيد در ربوبيّت و بيان اين جهت بوده که خداى سبحان، تنها ربّ هر چيز است و ربّى به غير او نيست، نه اثبات اصل صانع. لذا دنبال «رَفَعَ السَّمَاوَات...» فرمود: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ وَ سَخَّرَ الشَّمسَ وَ القَمَرَ...»، که خود دليل بر تدبير عمومى داشته و عالَم را به هم متصل و اجزايش را به هم مربوط مى سازد. اين را فرمود تا اثبات کند که ربّ همه و مالک مدبّر آن، يکى است.
زيرا (در توضيح آن بايد گفت که) وثنى ها که قرآن با ايشان مناظره مى کند، اين معنا را منکر نيستند که خالق عالَم و موجد آن، يکى است و در ايجاد آن، شريکى برايش نيست و اين، همان خداى سبحان است، بلکه تنها چيزى که هست، معتقدند که خداوند تدبير هر شأنى از شؤون عالَم و هر نوعى از انواع آن را به يکى از موجودات قوى واگذار کرده، مثلا تدبير زمين را به يکى، آسمان را به يکى انسان و حيوان و ترى و خشکى و جنگ و صلح و حيات و مرگ، هر کدام را به يکى سپرده، و آن موجودات قوى، شايسته پرستش اند تا از ما راضى شوند و خير خود را به ما رسانيده، از شرورشان ايمن گرديم.
بنابراين، در ردّ مردمى که چنين اعتقاد دارند، تنها بايد اثبات وحدت ربوبيّت کرد، نه توحيد در ذات خدا، و اين که واجب الوجودى غير او نيست و تمامى موجودات به او منتهى مى شوند. زيرا اين مطالب امورى هستند که وثنى ها آن را انکار نکرده و هيچ ضررى به ايشان نمى زند.
از اين جا معلوم مى شود جملۀ «الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا»، که در صدر آيه جاى گرفته، مقدمه اى است براى جملۀ «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرش...»، نه اين که در اقامه برهان، مقصود بالذات باشد. بنابراين وزان اين صدر نسبت به ذيلش، وزان آيه «إنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض فِى سِتة أيّامٍ ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرش...» و نظاير آن است، نسبت به ذيل آن.
و نيز روشن مى شود که جملۀ «بِغَيرِ عَمَدٍ»، متعلق است به «رَفَعَ»، و جملۀ «تَرَونَهَا»، وصف «عَمَد» است، و مراد اين است که آن ها را بدون پايه اى که ديدنى باشد، بلند کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۴
و اما اين که بعضى ها گفته اند: جملۀ «تَرَونَهَا»، جمله ای است مستأنفه و نو، که غرض آن، دفع دخلى است که ممکن است از شنيدن «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ» به ذهن شنونده بيايد و بپرسد به چه دليل بى ستون است؟ در جواب گفته شد: «تَرَونَهَا»، يعنى مى بيند که ستون ندارد، وجه بعيدى است.
مگر اين که مراد از «سماوات» را مجموع جهت بالاى زمين با همه اجرام، از نجوم و کواکب و هواى متراکم بالاى زمين و ابرها بدانيم. زيرا مجموع اين ها، بدون پايه ايستاده و براى انسان هم مشهود است.
«ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ وَ سَخَّرَ الشَّمسَ وَ القَمَرَ» - گفتار در معناى عرش و معناى استواء و تسخير، در سوره «اعراف»، آيه ۵۴ گذشت.
«کُلٌّ يَجرِى لِأجَلٍ مُسَمّى » - در معناى اين جمله گفته اند: يعنى هر يک از آن دو تا اجلى معين جريان دارند، که وقتى آن اجل سر رسيد، مى ايستند. اما ممکن است، بلکه رجحان هم دارد که بگوييم: ضميرى که حذف شده، ضمير جمع است که به همه آسمان ها و شمس و قمر بر مى گردد. زيرا حکم جريان و سير، حکمى است عمومى که همه اين اجسام محکوم به آن هستند.
و ما در تفسير سوره «انعام»، آيه ۱، گفتارى در معناى «اجل مسمّى» گذرانديم، بدان جا مراجعه شود.
معناى تدبير امر عالَم، در آیه: «يدبّر الامر...»
«يُدَبِّرُ الأمر» - «تدبير»، به معناى اين است که چيزى را دنبال چيزى بياورى، و مقصود از آن، اين است که اشياى متعدد و مختلف را طورى تنظيم کنى و ترتيب دهى که هر کدام در جاى خاص خود قرار بگيرد، به طورى که به محض تنظيم، آن غرضى که از هر کدام آن ها دارى و فایده اى که هر کدام دارد، حاصل گردد و به خاطر متلاشى شدن اصل، و فساد اجزاء، و تزاحم آن ها با يکديگر غرض مختل نشود.
وقتى مى گويند: «دَبَّرَ أمرَ البَيت»، معنايش اين است که امور خانه و تصرفاتى را که مربوط به آن است، منظم نمود، به طورى که وضع آن رو به صلاح گذاشت و اهل آن از فوايد مطلوب آن برخوردار شدند.
تدبير امر عالَم هم، به همين معنا است که اجزاى آن را به بهترين و محکم ترين نظم منظم سازد، به طورى که هر چيزى به سوى غايت مقصود از آن متوجه گشته و سير کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۵
و همين آخرين کمالى است که مخصوص به او است، و منتهى درجه و اجل مسمّايى است که به سوى آن گسيل شده، همچنين مجموع آن را با نظمى عام عالَمى منظم سازد، به طورى که سراپاى عالَم هم متوجه غايت کلّى خود، که همان رجوع و بازگشت به خداست، بشود و در نتيجه بعد از دنيا، آخرت هويدا گردد.
آیا مراد از «آيات»، آيات تکوينى است، يا آيات کتاب وحى
«يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُم تُوقِنُونَ » - از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «آيات»، همان آيات تکوينى است. بنابراين، مراد از «تفصيل آيات»، اين مى شود که بعضى از بعضى ديگر جدا و متمايز و بعد از جدا شدن، متمايز شود و اين، خود از سنت هاى الهى است که اشياء را از هم جدا و هر کدام را از ديگرى متمايز سازد، و از هر کدام، آنچه که در ذات و باطنش نهفته است، بيرون آورد. در نتيجه نور از ظلمت، و حق از باطل، و خير از شر، و صالح از طالح، و نيکوکار از مجرم متمايز گردد.
و لذا مى بينيم دنبال جمله مورد بحث فرمود: «لَعَلَّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُم تُوقِنُون»، زيرا روز لقاى پروردگار، همان روز ساعت و قيامت است که آن را «يَومُ الفَصل» هم ناميده و وعده داده که در آن متقين را از مجرمين و فجّار جدا سازد، و فرموده: «إنَّ يَومَ الفَصلِ مِيقَاتُهُم أجمَعِين».
و نيز فرموده: «وَ امتَازُوا اليَومَ أيُّهَا المُجرِمُون». و نيز فرموده: «لِيَمِيزَ اللّّهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجعَلُ الخَبِيثَ بَعضَهُ عَلَى بَعضٍ فَيَرکُمَهُ جَمِيعاً فَيَجعَلَهُ فِى جَهَنَّمَ أُولَئِکَ هُمُ الخَاسِرُونَ».
و مشهورتر در نزد مفسران، اين است که: مراد از «آيات»، آيات کتاب هايى است که از ناحيه خدا نازل شده. بنابراين، مقصود از تفصيل آيات به منظور جدا ساختن، عبارت مى شود از شرح آن و بيان و پرده بردارى از حقايق آن، در کتاب هايى که بر انبياء نازل شده، تا مردم در آن ها تدبّر و تفکر کنند و حقايق آن ها را بفهمند. زيرا در اين صورت است که اميد مى رود به لقاى پروردگارشان يقين پيدا نموده، به سوى او بازگشت کنند.
اين نظريه مشهورتر است در بين مفسران، وليکن آن معنايى که ما گذرانديم، روشن تر و با سياق آيات سازگارتر است.
و اگر فرمود: «لَعَلَّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُم»، و نفرمود: «لَعَلَّکُم بِلِقَائِهِ»، و به جاى ضمير «ه»، اسم ظاهر «رَبِّکُم» را آورد، وجهش اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۶
خواست در اثبات ربوبيّت خدا اصرار و تأکيد کند و به اين معنا اشاره نمايد که آن کسى که عالَم را خلق، و امر آن را تدبير نموده و در نتيجه ربّ آن شده، او ربّ شما نيز هست. پس ربّى، جز ربّ واحد نيست و او، شريکى ندارد.
«وَ هُوَ الَّذِى مَدَّ الاَرْض وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنهَاراً...»:
کلمۀ «رَوَاسِى»، جمع «راسيه» و از ماده «رسى» و به معناى ثابت و برقرار است. و مراد از آن در اين جا، کوه ها هستند که در جايگاه خود ثابت و استوارند. و کلمه «زوج»، به معناى چيزی است که فرد نباشد، و بر مجموع هر دو امرى که ميانشان ازدواج است، اطلاق مى شود.
همچنان که بر يکى از آن دو نيز اطلاق مى گردد. يعنى هم مى توان گفت: «هُمَا زَوجٌ: آن دو زوج اند». و هم گفت «هُمَا زَوجَان: آن دو، دو زوج اند». و در بسيارى از موارد کلمۀ «زوجان»، با کلمه «اثنين» تأکيد مى شود تا دلالت کند بر اين که مقصود از آن، دو عدد است، نه چهار عدد. (چون به يک حساب، دو زوج، چهار تا مى شود)، همچنان که در آيه مورد بحث، اين آمده.
برخى از نشانه ها و آيات تکوينى: «هُوَ الَّذِى مَدَّ الأرض...»
کلمۀ «مدّ»؛ در «مَدَّ الأرض»، به معناى گستردن است. يعنى زمين را به نحو شايسته اى که بشود در آن زندگى کرد و حيوان و نبات و اشجار در آن پديد آيند، گسترده کرد.
و اين که گستردن زمين را به خداى تعالى نسبت داد، به منزله تمهيد و مقدمه براى جمله ای است که به آن ملحق مى شود. چنان که نظير اين را در آيه گذشته «اللّّهُ الََّذِى رَفَعَ السَّماوَات بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا» گفتيم، که مقدمه است براى جملات بعد.
«وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِىَ وَ أنهَاراً» - ضمير در «فِيهَا» به کلمۀ «ارض» بر مى گردد، و کلام طورى ريخته شده که هر جمله، فرع جمله قبلى خودش است، و غرض از آن - و خدا داناتر است - بيان تدبير خدا براى امور سکنه زمين از انسان و حيوان است، که چه تدابيرى در حرکت آن ها براى طلب رزق، و در سکونشان جهت آسايش به کار برده.
و به همين منظور زمين را گسترده کرد، که اگر گسترده نمى کرد، انسان و حيوان نمى توانست در آن ادامه زندگى دهد. و اگر هم يکسره گسترده مى شد و در آن پستى و بلندى وجود نمى داشت، باز هم صالح براى زندگى نبود، چون آب هايى که در آن ذخيره شده، بر سطح آن جريان نمى يافت و زراعت و بستانى به وجود نمى آمد.
و لذا خداى تعالى، کوه هاى بلند و پاى برجا در آن ميخکوب کرده و آنچه آب از آسمان مى فرستد، در آن کوه ها ذخيره نموده و نهرهايى از اطراف آن ها جارى و چشمه هايى بر دامنه ها روان مى سازد، و کشتزارها و باغات را سيراب مى کند، و ميوه هاى مختلف تلخ و شيرين و تابستانى و زمستانى و اهلى و جنگلى به بار مى آورد. و شب و روز را که دو عامل قوى در رشد ميوه ها و حاصل ها است، بر زمين مسلط مى سازد.
آرى، شب و روز سرما و گرما را به وجود مى آورند و اين دو نيز، در نضج و نمو و انبساط و انقباض موجودات زمين تأثير دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۷
و نيز روشنى و تاريکى را که تنظيم کننده حرکات حيوانات و انسان است و سعى و کوشش آن ها را در طلب رزق و سکونت و استراحتشان منظم مى کند، به بار مى آورند.
پس گستردن زمين، راه را براى ايجاد کوه هاى ريشه دار، و کوه ها راه را براى جارى شدن نهرها و جارى شدن نهرها، راه را براى پيدايش ميوه هاى نر و ماده و رنگ هاى مختلف آن هموار ساخته، با ايجاد شب و روز، اغراض مذکور به نحو کمال حاصل مى گردد. و در همه اين ها، تدبيرى است متصل و متحد که از وجود مدبّرى حکيم و واحد و بى شريک در ربوبيّت کشف مى کند. و در همه اين ها، آياتى است براى مردمى که تفکر کنند.
معناى اين که خداوند ميوه ها را «زوجين اثنين» قرار داد
«وَ مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوجَينِ اثنَينِ » - يعنى: و از جميع ميوه هايى که ممکن است وجود يابد، در زمين انواع متخالف و مختلفى از حيث نوع، از حيث تابستانى و زمستانى، از حيث شيرينى و غير آن، و از حيث ترى و خشکى آن قرار داد.
اين معناى معروف در تفسير کلمۀ «زَوجَين اثنَين» است. و بنابراين تفسير، مقصود از دو زوج، دو صنف خواهد بود که يک صنف با صنفى ديگر مخالف باشد. چه اين که صنف سومى داشته باشد، يا نداشته باشد.
نظير ساير مواردى که تثنيه به منظور تکرار آمده. مانند آيه: «ثُمَّ ارجِعِ البَصَرَ کَرَّتَينِ»، که مقصود از تثنيه «کَرّة»، رجوع بعد از رجوع است، هر چند از نظر کثرت خيلى زياد شود.
طنطاوى در تفسير جواهر، در ذيل جملۀ «زَوجَينِ اثنَين» گفته است: خداوند در زمين از هر صنفى از ميوه ها زوج قرار داده. يعنى دو تا، يکى نر و يکى ماده، که ازدواج آن ها در گُل هاشان صورت مى گيرد. علم جديد هم اين معنا را کشف نموده و ثابت کرده که هر درخت و زراعتى ميوه و دانه نمى بندد، مگر اين که نر و ماده آن با هم درآميزند.
چيزى که هست، گاهى عضو نر با خود ماده و درخت و بوته ماده هست. مانند بيشتر درختان. و گاهى عضو نر در يک درخت است و عضو ماده در درختى ديگر، مانند درخت خرما.
آن دسته که عضو نر و ماده هر دو در يک بوته هستند، گاهى هر دو در يک گُل قرار دارند، و گاهى در دو گُل. اولى مانند بوته پنبه، که عضو نر با عضو ماده آن در يک گُل قرار دارند، و دومى مانند بوته کدو.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۸
گفتار وى هرچند از حقايق علميه اى است که هيچ ترديدى در آن نيست، وليکن ظاهر آيه کريمه با آن مساعدت ندارد. زيرا ظاهر آن، اين است که خود ميوه ها، زوج و دو تا هستند. نه اين که از درختى خلق مى شوند، که آن درخت ها زوج و دو تايى باشند. و اگر مقصود، درخت هاى آن ها بود، مناسب بود بفرمايد: «وَ کُلُّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا مِن زَوجَينِ اثنَين: و همه ميوه ها را از دو جفت قرار داد».
ولى البته اين مطلبى که وى گفته، ممکن است از مثل آيه: «سُبحَانَ الَّذِى خَلَقَ الأزوَاجَ کُلَّهَا مِمَّا تُنبِتُ الأرض»، و همچنين از آيه: «وَ أنزَلنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأنبَتنَا فِيهَا مِن کُلِّ زَوجٍ کَرِيم»، و آيه: «وَ مِن کُلِّ شَئٍ خَلَقنَا زَوجَينِ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُونَ» استفاده شود.
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: مراد از «زَوجَين اثنَين»، نر و ماده و شيرين و ترش، و ساير اصناف است. بنابراين، زوجان چهار تا خواهند بود. نر و ماده که هر کدام از آن دو، به صفاتى که بيشتر از يکى است، مختلف مى شوند. مانند شيرين و غير آن، تابستانى و مخالف آن، وليکن اين معنا همان طور که ملاحظه مى کنيد، معناى صحيحى نيست.
«يُغشِى اللَّيلَ النَّهَارَ» - يعنى با ظلمت شب، نور روز را مى پوشاند، و در نتيجه هوا تاريک مى شود، بعد از آن که روشن بود.
بعضى هم گفته اند که: مراد از آن، پوشاندن هر يک از شب و روز است طرف مقابل خود را، و اين که شب دنبال روز مى آيد و روز دنبال شب، وليکن قرينه اى که بر اين معنا دلالت کند، در بين نيست.
«إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَتَفَکَّرُونَ » - چون تفکر در نظامى که بر اين عالَم جريان دارد و حاکم بر آن است، و حکم مى کند بر اين که ابعاض اين عالَم مربوط به هم و ملايم و سازگار با هم اند، و همه را روى هم و هر جزئى از اجزاى آن را متوجّه غايت هاى خاص به خود می کند، خود کاشف از اين است که اين نظام بستگى به تدبير واحد عقلى دارد که در نهايت اتقان و محکمى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۹
و اين، خود دلالت مى کند بر اين که ربّ واحدى دارد که در ربوبيّتش شريک نداشته. عالِمى است که دچار جهل نمى گردد. قادرى است که در قدرتش مقهور کسى نمى شود. و نسبت به تمامى موجودات و مخصوصا انسان عنايت و توجّه دارد و او را به سوى سعادت جاودانه اش سوق مى دهد.
«وَ فى الاَرْضِ قِطعٌ مُّتَجَوِرَاتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَ غَيرُ صِنْوَانٍ...»:
راغب در مفردات مى گويد: کلمۀ «صنو»، به معناى شاخه و جوانه ای است که از بيخ تنه درخت رویيده باشد. مثلا گفته مى شود: «هُمَا صِنوا نَخلَةٍ - اين دو، دو شاخه از يک درخت خرما است که از ريشه آن جوانه زده». و «فُلَانٌ صِنوُ أبِيه: فلانى شاخه و جوانه پدر خويش است». و تثنيه «صنو»، صنوان، و جمع آن، صنوان است، همچنان که در قرآن کريم هم آمده: «صِنوَانٌ وَ غَيرُ صِنوَانٍ».
و نيز درباره کلمۀ «أُکُل» گفته: اين کلمه به معناى چيز خوردنى است، که هم با ضمۀ «کاف» و هم با سکون آن خوانده مى شود. خداى تعالى فرمود: «أُکُلُهَا دَائِمٌ»، و «أکلَة»، براى مرّه است، به معناى يک بار خوردن، و «أُکلَة»، بر وزن «لُقمَة» است.
و معناى آيه اين است که:
دليل اين که گفتيم نظام جارى در عالَم، قائم به تدبير مدبّرى است که خود، جزء عالم نيست، و همه اشياء بالطبع در برابرش خاضع اند، و بر وفق مشيت او و آن طور که او بخواهد، سير مى کنند، اين است که: در زمين قطعه هايى هست نزديک به هم و همسايه هم، که خاکش از نظر طبع شبيه به هم است و در آن ها، باغ هاى انگور مى رويد، که خود از ميوه هايى است که از نظر شکل و رنگ و طعم و درشتى و ريزى و لطافت و خوبى، بسيار با هم مختلف اند.
و همچنين حاصل هايى مى رويد که جنس و صنف آن ها، مختلف است. گندم و جو اين محل، با گندم و جو محل ديگر مختلف است. و نيز خرما مى رويد، که بعضی ها مثل هم اند، و از يک ريشه جوانه مى زنند، و بعضى مثل هم نيستند. با اين که زمين يکى است و همه از يک آب مشروب مى شوند. و ما بعضى را بر بعضى به خاطر مزيّت مطلوبى که در صفات آن است، برترى داديم.
وجود تنوع و تمايز در خلقت، مستند به ارادۀ مسبّب الاسباب است
حال اگر کسى بگويد:
اين اختلافات مربوط به طبيعتى است که هر کدام براى خود دارند، و يا به خاطر عوامل خارجى است که در آن ها اثر مى کند، و به هر يک شکل و رنگ مخصوص و صفاتى جداگانه مى دهد، زيرا علومى که متعرض شناسایى اشجار و گياهان است و طبيعت خواص آن ها را به طور مشروح بيان مى کند، هر يک از آن ها را معلول عواملى مى داند که در کيفيت تکوين آن ها و آثار و خواص آن ها دخالت دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۰
در جواب مى گوييم:
بله، وليکن ما نيز مى پرسيم که جهت اين اختلافى که در عوامل داخلى و خارجى هست، چيست و چه باعث شده که اين علت ها مختلف شوند، و در نتيجه آثارشان هم مختلف گردد؟ و اگر علّت اين اختلاف را هم سراغ دهى، باز از علّت اختلاف آن علت مى پرسيم، تا منتهى شوى به ماده اى که مشترک ميان تمامى موجودات جسمانى بوده و يک يک اجزاى آن ماده، با هم شبيه اند. و معلوم است که چنين ماده اى که در تمامى موجودات يکى است، نمى تواند علت اين اختلافات که مى بينيم بوده باشد.
پس جوابى جز اين ندارى که مافوق تمامى سبب ها، سببى است که هم ماده عالَم را ايجاد کرده و هم در آن، صورت ها و آثار گوناگون و بى شمارى به کار برده.
و به عبارت ديگر: در اين ميان، سبب واحدى است داراى شعور و اراده که اين اختلافات، مستند به اراده هاى مختلف اوست، که اگر اختلاف اراده هاى او نمى بود، هيچ چيزى از هيچ چيز ديگر متمايز نمى شد.
و بر هر دانشمند متدبّرى لازم است که توجه داشته باشد و از اين نکته غفلت نورزد که اين آيات که اختلاف خلقت را مستند به اختلاف اراده خداوند مى داند، در عين حال قانون علت و معلول را هم انکار نمى کند. کما اين که بعضى خيال کرده اند. زيرا اراده خداى سبحان، مانند اراده ما، صفتى نيست که عارض بر ذات باشد، و در نتيجه ذات با تغيير اراده ها تغيير يابد. بلکه اين اراده هاى گوناگون، صفت فعل خداست و از علل تامّه و اسباب اشياء انتزاع مى شود. (در نظر شيعه، اراده صفت فعل است، نه صفت ذات) و اختلاف آن باعث اختلاف در ذات نمى شود. اين اجمال مطلب است، تا إن شاء اللّه در محل مناسبى، توضيحش از نظر خواننده بگذرد.
قرآن کريم، از آن جايى که برهانش مبنى بر مقدماتى عقلى است که بدون آن حجت تمام نمى شد، لذا دنباله آن فرمود: «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَعقِلُونَ».
از بيانى که گذشت، اين معنا روشن گرديد که اگر اختلاف در «أکل» را به خداى تعالى نسبت داده و فرموده: ما برترى داديم بعضى را بر بعضى در «اکل»، بدون اين که اسمى از واسطه اين اختلاف و يا وسائط آن ببرد، مانند «رفع سماء» بدون پايه ديدنى، که بدون ذکر واسطه به خود خداوند نسبت داده، و همچنين گستردن زمين، و قرار دادن جبال و انهار که در همه آن ها، واسطه ها را اسقاط کرده.
و غرض از اين اسقاط وسائط، بيدار کردن فطرت خواب آلود شنوندگان بوده، تا از جايش کنده شده، به جستجو و بحث از سبب اين اختلاف برخيزد، و پس از جستجويش، سرانجام به خدا، که مسبّب و قاهر بر همه اسباب است، پى برد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۱
در اين آيه شريفه، التفات لطيفى از غيبت به تکلم با غير به کار رفته، (با اين که قبلا همه جا مى فرمود: اوست که چنين و چنان کرد)، در اين جا می فرمايد: «ما برترى داديم بعضى را بر بعضى در اکل». و بعيد نيست نکته آن، اين باشد که سبب حقيقى را با کوتاه ترين بيان معرفى کند.
گويا کسى گفته است: بعضى از آن ها نسبت به بعضى ديگر برترى دارند، و سبب اين برترى جز خداى سبحان کسى نيست. آنگاه خود گوينده، خود را معرفى نموده، و با صيغه تکلم مع الغير، که تعظيم را مى رساند، اظهار کند که خود اوست آن سببى که دانشمندان در جستجويش هستند، و ساير اسباب، همگى به سوى حضرت وى منتهى مى گردند. آنگاه تمامى اين مطالب را مختصر کرده و فرمود: ما برترى داديم بعضى را بر بعضى.
و همين تعبير به «ما»، خالى از اشعار به اين معنا نيست که در اين بين، غير از خداى سبحان، اسباب الهى نيز در کارند، که به امر او عمل نموده، و همه به خداى سبحان منتهى مى شوند.
از آنچه گذشت، اين معنا روشن شد که سياق آيه مورد بحث، سياق اقامه حجت بر توحيد ربوبيّت است، نه بر اثبات صانع و يا توحيد او. و خلاصه آن حجت اين است که:
اختلاف اثرى که در موجودات هست، با اين که ماده اصلى همه آن ها يکى است، از اين حقيقت پرده بر مى دارد که همه مستند به سببى هستند، ماوراى اين اصل مشترک که انتظام آن از مشيت و تدبير اوست.
پس مدبّر عالم، خداى سبحان است و او، ربّ آن است، و ربّى غير او ندارد. اين است خلاصه حجتى که آيه در مقام اقامه آن است. پس اين که از کلمات بعضى از مفسران استفاده مى شود که آيه در مقام اثبات اصل صانع است، صحيح نيست.
علاوه بر آنچه گفته شد، به طورى که از سياق آيات بر مى آيد، آيات مورد بحث، در مقام احتجاج عليه وثنى مذهبان است، که در عين اين که وحدت ربوبيّت را منکرند و ارباب گوناگونى اثبات مى کنند، در عين حال به وحدت واجب الوجود اعتراف داشته، خداى عزّ اسمه را قبول دارند، و با اين که قبول دارند، معنا ندارد براى اثبات او عليه ايشان استدلال شود.
و لذا بعضى از مفسران به اين اشکال تنبه و آگاهى يافته و گفته اند: آيه مورد بحث عليه دهرى مذهبان عرب که منکر صانع اند، احتجاج مى کند، ولى اين نيز مردود است، زيرا از سياق آيات، دليلى بر اين مدعا نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۲
و نيز اين معنا روشن شد که فرق ميان دو حجت و دليل، يعنى حجت «وَ هُوَ الَّذِى مَدَّ الأرض...»، و حجت «وَ فِى الأرضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ...»، اين است که اولى توحيد ربوبيّت را از وحدتى که در کثرت مشاهده مى شود، و ارتباط و اتصالى که در تدبير همه موجودات عالم با همه کثرتش ديده مى شود، اثبات می نمايد و مى رساند که مدبّر آن يکى است.
ولى دومى به عکس اولى، اين مدّعا را از طريق کثرت خواص و آثار در موجوداتى که در شرايط واحدى قرار دارند، اثبات مى کند، و مى رساند که اختلاف آثار و خواص موجودات، با اين که اصل همه يکى است، خود کاشف از وجود مبدئى است که اين آثار و خواص مختلف و متفرق را افاضه مى کند، و خود امرى است ماوراى طبايع اين موجودات، و سببى است فوق اين اسباب، که گفتيم اصلشان واحد است، و او ربّ همه است، و ربّى غير او نيست.
و اما آن حجتى که قبل از اين دو حجت اقامه شده بود، يعنى جملۀ «اللّّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ...»، دليلى بود که مدّعا را از هر دو طريق اثبات مى کرد. زيرا هم در جملۀ «يُدَبِّرُ الأمرَ»، مسأله تدبير را تذکر مى دهد، که عبارت است از وحدت کثير و جمع متفرقات، و هم در جملۀ «يُفَصِّلُ الآيَات»، تفصيل را يادآورى مى کند که خود تکثير واحد و تفريق مجتمعات است. و حاصلش اين است که:
امر عالَم با همه تشتت و تفرقى که دارد، تحت تدبير واحدى اداره مى شود. پس به همين دليل، ربّ آن نيز واحد است و آن خداى سبحان است. و خداى تعالى است که آيات را تفصيل مى دهد، و هر يک را از ديگرى جدا و متمايز مى سازد. و در نتيجه سعيد از شقى، و حق از باطل جدا مى گردد. و اين، همان معاد است. پس خداوند متعال، از اين برهان خود دو نتيجه مى گيرد: يکى مبداء و ديگرى معاد، و درباره معاد مى فرمايد: «لَعَلَّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُم تُوقِنُونَ».
بحث روايتى
در تفسير عياشى، از «خطاب اعور»، و او به طور مرفوعه، از اهل علم و فقاهت، از آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: «وَ فِى الأرضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ»، معنايش اين است که يک قطعه زمين در مجاورت قطعه ديگرى است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۳
آن يکى حاصلخيز و پاک و اين ديگرى شوره زار است. عينا مانند مردمى که در مجاورت مردمى ديگر هستند، ولى از سنخ ايشان نيستند.
و در تفسير برهان، از ابن شهر آشوب، از «خرکوشى»، در کتاب «شرف المصطفى»، و ثعلبى در کتاب «الکشف و البيان»، و فضل بن شاذان، در کتاب «امالى»، (عبارت روايت از فضل بن شاذان است) که وى، به سند خود، از جابر بن عبداللّه روايت کرده که گفت: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که به على بن ابى طالب «عليه السّلام» مى فرمود:
مردم، هر يک از يک شجره اند، و من و تو، هر دو از يک شجره ايم. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «جَنَّاتٌ مِن أعنَابٍ وَ زَرعٍ وَ نَخِيلٍ صِنوَانٌ وَ غَيرُ صِنوَانٍ يُسقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ». يعنى: مردم همگى از يک آب سيراب مى شوند که آن من و توايم.
تفسير برهان مى گويد: اين روايت را «نطنزى»، در کتاب خصائص خود، از سلمان آورده.
و در روايت ديگرى چنين آمده: «من و على از يک شجره، و مردم از شجره هاى گوناگونى هستند». صاحب برهان اضافه مى کند: حديث جابر بن عبداللّه را، طبرسى و على بن عيسى، در کتاب کشف الغمه نيز آورده اند.
مؤلف: روايت مذکور را، سيوطى در الدّرالمنثور از حاکم، و ابن مردويه از جابر آورده که گفت: شنيدم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى فرمود: اى على! مردم از شجره هاى مختلف و من و تو، هر دو از يک شجره هستيم. آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ جَنَّاتٌ مِن أعنَابٍ وَ زَرعٌ وَ نَخِيلٌ صِنوَانٌ وَ غَيرُ صِنوَانٍ».
و نيز در الدّرالمنثور است که ترمذى، (وى روايت را حسن دانسته) بزار، ابن جرير، ابن منذر، ابوالشيخ، و ابن مردويه، از ابوهريره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در ذيل آيه «وَ نُفَضِّلُ بَعضَهَا عَلَى بَعضٍ فِى الأُکُل»، فرموده: دقل و فارسى و شيرين و ترش.
رده:تفسیر المیزان