المیزان جلد۱۳ بخش۵
و از همين جا روشن مى شود که در آيه شريفه، هيچ دليلى وجود ندارد که دلالت کند بر گفتار آن مفسرى که گفته است: «قومى که خداى تعالى بر بنى اسرائيل مسلط کرد، بندگانى مؤمن بوده اند». چون فرموده: «ما برانگيختيم». و نيز فرموده: «عده اى از بندگان خود را فرستاديم»، زيرا هيچ يک از اين دو دليل، دلالتى بر مؤمن بودن آنان ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲
اما «اولى»: به خاطر اين که برانگيختن و وادار نمودن کفار براى قلع و قمع کردن مردمى، در صورتى که از باب مجازات باشد، بعث الهى است و لازم نيست که مجازات الهى هميشه به دست مؤمنان صورت گيرد.
و اما «دومى»: به خاطر اين که کفار هم بندگان خدايند، آن هم در مثل اين آيه که بندگان را به وصف «بأس» و شدت و خونخوارى توصيف نموده.
قول ديگرى نيز هست که بى شباهت به قول اين مفسر نيست و آن، اين است که:
ممکن است افراد مبعوث شده، مؤمنانى بوده اند که خداوند دستورشان داده تا با اين طايفه جهاد کنند. و نيز ممکن است که کفارى بوده اند که يکى از پيغمبران با آنان ائتلاف کرده که با اين طايفه بجنگند و آنان را بر ايشان که مثل خود آنان کفار و فساق بودند، مسلط ساخته باشد، وليکن همان اشکالى که به قول قبلى وارد مى شد، بر اين قول نيز وارد مى گردد.
و جمله «وَ کَانَ وَعداً مَفعُولاً»، تأکيد است بر حتمى بودن «قضاء»، و معنايش اين است که: چون زمان آن عذاب که در برابر فساد اولتان وعده داديم رسيد، از ميان مردم، بندگانى نيرومند و خونخوار را عليه شما بر مى انگيزيم تا سرزمين هاى شما را با قهر و غلبه مسخر نموده و تا مرکز سرزمين هايتان پيشروى کنند و شما را ذليل و استقلال و علوّ و آقایی تان را تباه سازند و اين، خود وعده ای ست شدنى، که گريزى از آن نيست.
«ثُمَّ رَدَدْنَا لَکُمُ الْکرَّةَ عَلَيهِمْ وَ أَمْدَدْنَاکُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ وَ جَعَلْنَاکُمْ أَکْثرَ نَفِيراً»:
در مجمع البيان گفته است که: کلمۀ «کَرّة»، به معناى »برگشتن» و هم به معناى «دولت» است. «نفير»، به معناى «نَفَر و عدد رجال» است، و زجاج در معناى آن گفته است:
ممکن هم هست که «نَفِير»، جمع «نفر» باشد، همچنان که در جمع «عبد»، «عبيد»، و در جمع «ضئان» (گوسفند)، «ضئين»، و در جمع «مَعز» (بز)، «مَعِيز»، و در جمع «کَلب» (سگ)، «کَلِيب» هم مى گويند. و «نَفَر» انسان و «نفر» - با سکون - «نفير» و «نافرة»، به معناى گروهى است که او را يارى مى کنند، و با او کوچ مى کنند.
و معناى آيه روشن است، و ظاهرش اين است که: بنى اسرائيل به زودى به دولت سابق خود باز گشته و بعد از عذاب بار اول، بر دشمنان مسلط مى شوند، و از چنگ استعمار رهایى مى يابند و به تدريج و در برهه اى از زمان، اين برگشتن صورت خواهد گرفت. زيرا امداد شدنشان به اموال و فرزندان و بالا رفتن آمارشان، به زمان قابل توجهى احتياج دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳
و آيه بعدى که مى فرمايد: «إن أحسَنتُم أحسَنتُم لأنفُسِکُم وَ إن أسَأتُم فَلَهَا»، إشعار و بلکه با کمک سياق، دلالت دارد بر اين که اين واقعه، يعنى برگشتن دولت بنى اسرائيل و غلبه کردنشان بر دشمنان، به خاطر برگشتن از کفر و فسق به ايمان و نيکى است، و اين هم ثمره چشيدن وبال و آثار تلخ بدی هاى قبل است، همچنان که وعده و يا به تعبير ديگر، عذاب دومى هم به خاطر برگشتن از اين نيکی ها به سوى بدى است.
آثار نيک و بد اعمال، به عامل بر مى گردد
«إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لاَنفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسأْتمْ فَلَهَا»:
«لام» در «لأنفُسِکُم» و همچنين در «فَلَهَا»، لام اختصاص است. يعنى: هر يک از احسان و اسائه شما، مختص به خود شماست، بدون اين که به ديگران چيزى از آن بچسبد. و اين، خود سنّت جاريه خداست که اثر و تبعه عمل هر کسى را - چه خوب و چه بد - به خود او بر مى گرداند. بنابراين آيه مورد بحث، در معناى آيه: «تِلکَ أُمَّةٌ قَد خَلَت لَهَا مَا کَسَبَت وَ لَکُم مَا کَسَبتُم» مى باشد.
پس آيه، در مقام بيان اين معنا است که اثر هر عمل - چه خوب و چه بد - به صاحبش بر مى گردد، نه اين که بخواهد اين معنا را برساند که کار نيک به نفع صاحبش و کار زشت به ضرر او تمام مى شود، تا گفته شود چرا به جاى «فَلَهَا» نفرمود: «فَعَلَيهَا»، همچنان که در آيه ديگر فرمود: «لَهَا مَا کَسَبَت وَ عَلَيهَا مَا اکتَسَبَت».
بنابراين، ديگر نيازى به آن زحمت بيهوده نيست که بعضى به خود داده و گفته اند: «لام» در جملۀ «وَ إن أسَأتُم فَلَهَا»، به معنى «عَلَى» است، و آن که ديگرى گفته که به معناى «إلَى» است. زيرا «إسَائه» با اين حرف متعدى مى شود و گفته مى شود: أسَاءَ إلَى فُلَان وَ يَسِئُ إلَيهِ إسَائَةً»، يعنى: بدى کرد به فلانى، يا بدى مى کند. و يا آن ديگرى که گفته است: «لام» مزبور، براى استحقاق و نظير «لامى» است که در «لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ» است.
و چه بسا که به گفته ما که گفتيم «لام»، لام اختصاص است، اشکال شود به اين که: واقع مطلب خلاف آن است. زيرا که بسيار مى بينيم که اثر احسان به خود احسان کننده بر نگشته، بلکه عايد غير او مى شود، و يا اثر گناه و بدى به خود بدکار نرسيده و عايد غير او مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴
ولى جوابش روشن است و آن، اين است که صاحب اين اشکال غفلت ورزيده از اين که قرآن کريم، چه نظرى نسبت به آثار اعمال دارد و اين که اثر هر عملى به عاملش بر مى گردد، مربوط به آثار اخروى اعمال است، که به هيچ وجه، به غير صاحب عمل ربطى ندارد. و در اين باره فرموده است: «مَن کَفَرَ فَعَلَيهِ کُفرُهُ وَ مَن عَمِلَ صَالِحاً فَلأنفُسِهِم يَمهَدُونَ».
و اما آثار دنيوى اعمال چنان نيست که به غير فاعل نرسد، بلکه در صورتى که خدا بخواهد به عنوان انعام و يا عذاب و يا امتحان، اثر عمل شخصى را به شخص ديگر نيز مى رساند. بنابراين، اين طور نيست که هر فاعلى بتواند به طور دائم، اثر فعل خود را به ديگرى برساند، مگر همان احيانا که گفتيم مشيت خدا بر آن تعلق گرفته باشد، و اما خود فاعل، اثر فعلش دائما و بدون هيچ تخلفى به خودش بر مى گردد.
بنابراين، نيکوکار سهمى از عمل نيک و بدکار سهمى از عمل بد خود دارد، همچنان که فرمود: «فَمَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَهُ * وَ مَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ».
پس اثر فعل از فاعلش جدا نمى شود، و به طور دائم به غير او نمى رسد و اين، همان معنایى است که از على «عليه السلام» روايت شده که فرمود: «تو هيچ احسانى به غير نمى کنى و هيچ بدى نيز به غير نمى کنى»، آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود.
«فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسجِدَ کمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِيُتَبرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً»:
«تتبير»، به معناى هلاک کردن و از ماده «تَبَار»، به معنى هلاک و دمار است.
و کلمۀ «لِيَسُوؤا» از «مَسَائه»، به معناى غصه دار کردن است. گفته مى شود: «سَاءَ زَيدٌ فُلَاناً»، يعنى اندوهناک کرد او را، و اين کلمه، به طورى که بعضى هم گفته اند، متعلق است به فعل مقدر که به خاطر اختصار حذف شده.
و «لام» در آن، براى غايت است، و تقدير آن چنين است: «بَعَثنَاهُم لِيَسُوؤا وُجُوهَکُم بِظُهُورِ الحُزنِ وَ الکَأبَة فِيهَا: ما آن بندگان خود را برانگيختيم، براى اين که نشانه هاى ناراحتى و حزن و اندوه را در چهره هايتان آشکار سازند، به طورى که آثار ذلت و مسکنت و خوارى و بردگى از سر و رويتان ببارد، و همه اين ها، به وسيله قتل عام و غارت ها و اسيری ها که در شما اعمال مى کنند، صورت بگيرد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵
و مقصود از مسجد در جملۀ «وَ لِيَدخُلُوا المَسجِدَ کَمَا دَخَلُوهُ أوَّلَ مَرَّةٍ»، مسجد اقصى بيت المقدس - است و به حرف آن کس که گفته مراد از «مسجد» تمامى سرزمين بيت المقدس است، و مجازا آن را مسجد خوانده، نبايد اعتنا کرد.
اين کلام، بر چند نکته دلالت دارد:
اول اين که: دشمنان بنى اسرائيل در نوبت اول هم داخل مسجد اقصى شده و آن را به قوه قهريه گرفتند. و اگر در قرآن کريم آن را نياورده، به منظور اختصار بوده است.
دوم اين که: داخل شدن در مسجد، براى هتک حرمت و تخريب آن بوده.
سوم اين که: اين مهاجمين و مبعوثين براى مجازات بنى اسرائيل و گرفتن انتقام از ايشان، همان ها بودند که در بار اول مبعوث برايشان شدند.
و معناى جملۀ «وَ لِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوا تَتبِيراً» اين است که: هلاک کنند و نابود سازند «هر کسى را» که بر آن دست يابند، مردم را کشته، اموال را سوزانيده، خانه ها را خراب و شهرها را ويران سازند.
احتمال هم دارد که «ما» مصدريه و به معناى مدت باشد، و مضاف حذف شده، تقدير چنين باشد: «وَ لِيُتَبِّرُوا مُدَّةَ عُلُوِّهِم تَتبِيراً»، ولى معناى اول به فهم نزديک تر و با سياق آيه مناسب تر است.
از مقايسه ميان وعد اول، يعنى جملۀ «بَعَثنَا عَلَيکُم عِبَاداً لَنَا...»، و وعد دوم، يعنى جملۀ «لِيَسُوؤُا وُجُوهَکُم...»، اين معنا به دست مى آيد که وعده دوم بر بنى اسرائيل، سخت تر بوده و در آن وعده، نزديک بوده که به کلى نابود شوند. و در دلالت بر اين معنا، همين عبارت کافى است که فرمود: «وَ لِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوا تَتبِيراً».
و معناى آيه اين است که: وقتى زمان وعده دوم رسيد، يعنى بنى اسرائيل افساد بار دوم خود را از حد گذراندند، ما همان بندگان خود را واداشتيم تا با فراهم آوردن اسباب حزن و اندوه و تحقق بخشيدن ذلت و مسکنت آنان، چهره هايشان را اندوهگين نموده، و نيز مانند نوبت نخستين وارد مسجد اقصى شوند و هرچه را که بر آن غلبه يافتند، هلاک نموده و سرزمين هایى را که از آن عبور کردند، ويران سازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۶
«عَسَى رَبُّکُمْ أَن يَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدتُمْ عُدْنَا وَ جَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْکَافِرِينَ حَصِيراً»:
«حَصِير»، از ماده «حصر»، و به طورى که گفته اند، به معناى حبس کردن و در مضيقه قرار دادن است، همچنان که در جاى ديگر قرآن فرموده: «وَ احصُرُوهُم»، يعنى بر ايشان تنگ بگيريد.
و معناى جملۀ «عَسَى رَبُّکُم أن یَرحَمَکُم» - به طورى که از سياق بر مى آيد - اين است که: اميد است بعد از بعث دشمنان در بار دوم، خداوند به شما رحم کند. و اين وعده اميدوار کننده، مشروط است به توبه ايشان و اين که به طاعت و احسان برگردند. به دليل جملۀ «وَ إن تَعُودُوا نَعُد»، که تهديد مى کند اگر باز هم به فساد برگرديد، ما نيز به عقوبت و نکال بر مى گرديم، و ما جهنم را براى کافران، حصير و محلى محصور قرار مى دهيم، تا نتوانند از آن خارج شوند.
و در جملۀ «عَسَى رَبُّکُم أن يَرحَمَکُم»، از تکلم با غير، به غيبت التفات شده است. و گويا وجه آن، اين باشد که خواسته است به اصلى اشاره کند که ربوبيت خداى تعالى، اقتضاى آن را دارد و آن اصل اين است که:
بر بندگان خود - در صورتى که به مقتضاى خلقت خود مشى کنند - رحم کند و به سوى فطرتشان ارشاد نمايد، مگر اين که از خط مرزى خلقت خود منحرف گشته و از راه فطرت بيرون شوند، و چون اشاره به اين نکته باعث مى شد ربوبيت خداى تعالى يادآورى شود، لازم بود سياق تکلم با غير (ما چنين و چنان مى کنيم)، به هم بخورد و به سياق تکلم به غيبت (پروردگارتان چنين و چنان کند) مبدل شود، و بعد از آن که نکته مزبور ايفاء شد، دوباره به همان سياق قبلى برگردد.
بحث روایتی: چرا نوح«ع»، عبد شکور خوانده شده است
در تفسير برهان، از ابن بابويه، به سند خود، از محمّد بن مسلم، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
اگر خداوند نوح «عليه السلام» را «عبد شکور» ناميد، براى اين بود که آن جناب در هر صبح و شام مى گفت: بار الها! من گواهى مى دهم که اگر در شب و روز قرين نعمت ها و عافيتم، همه آن ها از توست و تو يگانه اى هستى بى شريک. حمد و شکر تو، به خاطر آن نعمت ها، بر من فرض است، ولى نه تنها آن قدر که راضى شوى، بلکه رضايت بعد از رضا نيز لازم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۷
مؤلف: اين معنا با مختصر تفاوتى به چند طريق، در کافى و تفسير قمى و عياشى، روايت شده است.
و در الدرالمنثور است که ابن مردويه، از ابى فاطمه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: نوح هيچ چيز کوچک و يا بزرگى را بر نمى داشت، مگر آن که «بسم اللّه» و «الحمد لله» مى گفت، و به همين جهت، خداوند او را «بنده شکور» ناميد.
مؤلف: اين روايات با رواياتى که قبلا شکر را به اخلاص تفسير مى کرد، منافات ندارد. زيرا پر واضح است که شخصى مثل نوح «عليه السلام» دعا نمى کند، مگر آن که حقيقت معناى دعا را داشته باشد، و چنين دعایى منفک از اخلاص در بندگى نيست.
روايتى در ذيل آيه: «لَتُفسِدُنَّ فِى الأرضِ مَرَّتَين...»
و در تفسير برهان، از ابن قولويه نقل کرده که وى، به سند خود، از صالح بن سهل، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ قَضَينَا إلَى بَنِى إسرَائِيلَ فِى الکِتَابِ لَتُفسِدُنَّ فِى الأرضِ مَرَّتَين» فرمود:
يکى کشته شدن اميرالمؤمنين «عليه السلام»، و يکى ضربت خوردن حسن بن على «عليهما السلام» است. و در تفسير «وَ لَتَعلُنَّ عُلُوّاً کَبِيراً» فرموده: مقصود کشتن حسين بن على «عليهما السلام»، و درباره جملۀ «فَإذَا جَاءَ وَعدُ أُولَيهُمَا» فرمود: وقتى که حسين يارى شود «بَعَثنَا عَلَيکُم عِبَاداً لَنَا أُولِى بَأسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ» قبل از قيام قائم قومى برانگيخته شود که هيچ خونى از آل محمّد را بى انتقام نگذارند و انتقام همه خون هاى ريخته شده از اهل بيت را بگيرند «وَ کَانَ وَعداً مَفعُولاً»، و اين وعده اى است شدنى.
مؤلف: در اين معنا، روايت هاى ديگرى نيز هست که سياقش، مانند اين روايت، تطبيق حوادثى است که در اين امت واقع مى شود و در ميان بنى اسرائيل اتفاق افتاده است، و در حقيقت، در مقام تصديق مطلبى است که رسول خدا پيش بينى کرده و فرموده بود: اين امت به زودى همان را که بنى اسرائيل مرتکب شد، دقيقا و طابق النعل بالنعل مرتکب خواهد شد. حتى اگر بنى اسرائيل داخل سوراخى رفته باشد، اين امت نيز خواهد رفت.
پس اين روايات را نبايد جزو رواياتى شمرد که آيه مورد بحث را تفسير مى کند، بلکه تنها در مقام جرى و تطبيق است. چرا که مى بينيم هر کدام از اين روايت ها، آيه را به گونه اى تطبيق کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۸
و اما در اصل داستان که آيات مورد بحث متضمن آن است، روايت ها اختلاف عجيبى دارند، به طورى که از انسان نسبت به اين روايت ها سلب اطمينان مى شود و به همين جهت، از ايراد آن ها در اين جا صرف نظر کرديم. هر که بخواهد، بايد به جوامع حديث، چه از عامه (اهل سنت)، چه از خاصه (شيعه)، مراجعه نمايد.
مقصود از دو بار سرکوب شدن و هلاکت بنى اسرائيل، بر روى زمين
آرى، از آن روزى که بنى اسرائيل استقلال يافته و در ميان سرها، سرى بلند کردند، بلا و گرفتارى بسيارى ديدند، - به طورى که تاريخ اين قوم ضبط کرده - اين بلايا از دو تا بيشتر است. و آيات مورد بحث با دو تاى آن ها قابل انطباق هست، وليکن آن حادثه اى که به طور مسلّم يکى از دو حادثه مورد نظر آيات است، حادثه ای ست که به دست بخت النصر (نبوکد نصر)، يکى از سلاطين بابل، در حدود ششصد سال قبل از ميلاد بر آنان آمده است.
وى، پادشاهى نيرومند و صاحب شوکت و يکى از ستمکاران عهد خود به شمار مى رفت و در آغاز، از بنى اسرائيل حمايت مى کرد، وليکن چون از ايشان تمرد و عصيان ديد، لشکرهاى بى شمار به سرشان گسيل داشت، و ايشان را محاصره و شهرهايشان را در هم کوبيد و همه را ويران ساخت. مسجد اقصى را خراب و تورات و کتب انبياء را طعمه حريق ساخت و مردم را قتل عام نمود، به طورى که جز عده قليلى از ايشان، آن هم از زنان و کودکان و مردان ضعيف، کسى باقى نماند. باقيمانده ايشان را هم اسير گرفته و به بابل کوچ داد.
بنى اسرائيل، همچنان در ذلت و خوارى و بى کسى در بابل به سر مى بردند و تا بخت النصر زنده بود و مدتى بعد از مرگ او، احدى نبود که از ايشان حمايت و دفاع کند. تا آن که «کسراى کورش»، يکى از پادشاهان ايران تصميم گرفت به بابل سفر نموده و آن جا را فتح کند. وقتى فتح کرد، نسبت به اسراى بنى اسرائيل تلطف و مهربانى نمود و به ايشان اجازه داد تا دوباره به وطن خود، سرزمين مقدس بروند و ايشان را در تجديد بناى هيکل (مسجد اقصى) و تجديد بناهاى ويران شده کمک نمود، و به «عزرا»، يکى از کاهنان ايشان اجازه داد تا تورات را برايشان بنويسد، و اين حوادث در حدود چهار صد و پنجاه و اندى قبل از ميلاد بود.
و آنچه از تاريخ يهود بر مى آيد، اين است که اول کسى که از ناحيه خدا مبعوث شد که بيت المقدس را ويران کند، بخت النصر بود، که در اين نوبت، هفتاد سال خرابه افتاده بود، و آن کس که در نوبت دوم بيت المقدس را ويران کرد، قيصر روم، «اسپيانوس» بود، که تقريبا يک قرن قبل از ميلاد مى زيسته و وزير خود «طوطوز» را روانه کرد تا مسجد را خراب و مردمش را ذليل ساخته و تنبيه نمايد.
و بعيد نيست که اين دو حادثه، مورد نظر اين آيات باشد. زيرا بقيه حوادثى که تاريخ براى بنى اسرائيل نشان مى دهد، طورى نبوده که به کلى آنان را از بين برده و استقلال و مملکتشان را از ايشان گرفته باشد. به خلاف داستان بخت النصر، که همه آنان و آقایى و استقلالشان را تا زمان کورش به کلى از بين برد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۹
آنگاه کورش بعد از مدتى همه آنان را جمع نموده و سر و صورتى به زندگی شان داد. بار ديگر، روميان بر آنان دست يافتند و قوت و شوکتشان را گرفتند و ديگر تا زمان اسلام نتوانستند قد علم کنند.
و اين احتمال هيچ وجه بعيدى در آن نيست، مگر همانى که در تفسير آيات مورد بحث به آن اشاره کرديم و آن، اين بود که:
از آيات بر مى آيد منقرض کننده بنى اسرائيل در هر دو نوبت، يک طايفه بوده اند، و گرنه نمى فرمود: «ثُمَّ رَدَدنَا لَکُمُ الکَرَّةَ عَلَيهِم». زيرا اين عبارت، إشعار بر اين دارد که خداوند بنى اسرائيل را نيرو بخشيد تا توانستند بر دشمنان بار اول خود غلبه کنند و تلافى در آوردند. و جملۀ «فَإذَا کَانَ وَعدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَکُم»، إشعار بر اين دارد که براى نوبت دوم، بر همان دشمنان غلبه يافته اند. چون ظاهر اين است که ضمير جمع در اين جمله، به همان جمله «عِبَاداً لَنَا» برگردد.
وليکن اين تنها إشعارى است، بدون اين که ظهور داشته باشد. چون عبارت با اين احتمال هم مى سازد که جبران حمله اول، به دست قومى غير از بنى اسرائيل انجام شده باشد. يعنى خداوند به دست مردمى ديگر، انتقام بنى اسرائيل را از دشمنانشان گرفته باشد و بنى اسرائيل از اين پيشامد سود برده باشند، و ضمير جمع هم به گروهى برگردد که از سياق استفاده مى شود، و همان طور که گفتيم، سياق هم ظهور در اين ندارد که مبعوثين در مرتبه دوم، همان مبعوثين در مرتبه اولند، بلکه با غير ايشان هم مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۶۰
آيات ۹ - ۲۲ سوره إسراء
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِى لِلَّتى هِىَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لهَُمْ أَجْراً کَبِيراً(۹)
وَ أَنَّ الَّذِينَ لايُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لهَُمْ عَذَاباً أَلِيماً(۱۰)
وَ يَدْعُ الإنسَانُ بِالشرِّ دُعَاءَهُ بِالخَْيرِ وَ کانَ الإنسَانُ عَجُولاً(۱۱)
وَ جَعَلْنَا الَّيْلَ وَ النَّهَارَ آيَتَينِ فَمَحَوْنَا آيَةَ الَّيْلِ وَ جَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصرَةً لِّتَبْتَغُوا فَضلاً مِّن رَّبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السّنِينَ وَ الحِْسَابَ وَ کُلَّ شئٍ فَصّلْنَاهُ تَفْصِيلاً(۱۲)
وَ کُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طائرَهُ فى عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ کتَاباً يَلْقَاهُ مَنشُوراً(۱۳)
اقْرَأْ کِتَابَک کَفَى بِنَفْسِک الْيَوْمَ عَلَيْکَ حَسِيباً(۱۴)
مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَا وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتىّ نَبْعَثَ رَسُولاً(۱۵)
وَ إِذَا أَرَدْنَا أَن نُهْلِک قَرْيَةً أَمَرْنَا مُترَفِيهَا فَفَسقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيراً(۱۶)
وَ کَمْ أَهْلَکْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِن بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفَى بِرَبِّک بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرَا بَصِيراً(۱۷)
مَّن کانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشاءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصلَاهَا مَذْمُوماً مَّدْحُوراً(۱۸)
وَ مَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَ سَعَى لهََا سَعْيَهَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئک کَانَ سَعْيُهُم مَّشکُوراً(۱۹)
کُلاً نُّمِدُّ هَؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّک وَ مَا کانَ عَطاءُ رَبِّک مَحْظُوراً(۲۰)
انظُرْ کَيْف فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ لَلآخِرَةُ أَکْبرُ دَرَجَاتٍ وَ أَکْبرُ تَفْضِيلاً(۲۱)
لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً(۲۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۱
«ترجمه آیات»
همانا اين قرآن خلق را به راست تر و استوارترين طريقه هدايت مى کند و اهل ايمان را که نيکوکار باشند، به اجر و ثواب عظيم بشارت مى دهد. (۹)
و بر آنان که به عالَم آخرت ايمان نمى آورند، البته عذاب دردناک مهيا ساخته ايم. (۱۰)
انسان با شوق و پرتجملى که خير و منفعت خود را مى جويد، چه بسا به نادانى شر و زيان خود را مى طلبد و انسان بسيار شتاب کار است. (۱۱)
و ما شب و روز را دو آيت و نشانه قدرت خود قرار داديم، آنگاه از آيت شب و روشنى آن کاستيم و آيت روز را تابان ساختيم تا شما در روز، روزى حلال از فضل خدا طلب کنيد، و تا آن که شمارۀ سال ها و حساب اوقات را بدانيد و هر چيز را مفصل بيان کرديم. (۱۲)
و ما مقدرات و نتيجه اعمال نيک و بد هر انسانى را طوق گردن او ساختيم، که ملازم و قرين هميشگى او باشد، و روز قيامت، کتابى که نامه اعمال اوست، بر او بيرون آريم، در حالی که آن نامه چنان باز باشد که همه اوراق آن را يک مرتبه ملاحظه کند. (۱۳)
و به او خطاب رسد که تو خود کتاب اعمالت را بخوان و بنگر تا در دنيا چه کرده اى، که تو خود تنها براى رسيدگى به حساب خويش کافى هستى. (۱۴)
هر کس راه هدايت يافت، تنها به نفع و سعادت خود يافته و هر کس به گمراهى شتافت، آن هم به زيان و شقاوت خود شتافته و هيچ کسى بار عمل ديگرى را به دوش نگيرد و ما تا رسول نفرستيم، هرگز کسى را عذاب نخواهيم کرد. (۱۵)
و ما چون اهل ديارى را بخواهيم به کيفر گناه هلاک سازيم، پيشوايان و منعمان آن شهر را امر کنيم راه فسق و تبهکارى و ظلم در آن ديار پيش گيرند و آن جا تنبيه و عقاب لزوم خواهد يافت، آنگاه همه را به جرم بدکارى هلاک مى سازيم. (۱۶)
چه بسيارى از ملل و اقوامى را بعد از نوح به جرم کفر و عصيان هلاک کرديم و تنها خداى تو که بر گناهان بندگانش آگاه و باخبر است، کفايت مى کند که به مصلحت هر که را خواهد، عفو و هر که را خواهد عقاب کند. (۱۷)
هر که دنياى نقد و زودگذر را بخواهد، ما هم برايش در آن عجله مى کنيم. البته براى هر که بخواهيم و هر قدر که بخواهيم، آنگاه جهنم را برايش معين مى کنيم، که ملامت زده و رانده شده در آن شود. (۱۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۲
و هر که آخرت را بخواهد و کوشش خود را همه براى رسيدن به آن قرار دهد، آنان سعی شان قبول شده و صاحب اجر خواهند بود. (۱۹)
هر يک را از عطاء پروردگارت مدد مى کنيم، اين ها را و آن ها را، و از عطاء پروردگار تو جلوگيرى نمى شود. (۲۰)
ببين چگونه بعضى را بر بعضى برترى داديم، تازه اين برترب ها، دنيوی است، برترى آخرت بيشتر و بزرگتر است. (۲۱)
با خدا معبودى ديگر شريک مگير، تا در نتيجه ملامت زده و تنها و بى يار نشوى. (۲۲)
«بیان آیات»
آيات سابق از سوره مورد بحث، جريان سنت الهى را در هدايت انسان به سوى حق و دين توحيد خاطرنشان مى کرد و خلاصه آن سنت، اين بود که: خداوند هر کس را که دعوت حق را اجابت کند، در دنيا و آخرت سعادتمند گرداند، و هر که را که به حق کفر ورزيده و از امر او سرپيچى نمايد، در دنيا و آخرت عقاب کند.
و اگر نزول تورات و حوادثى را که بعد از آن، براى بنى اسرائيل پيش آمده، ذکر فرمود، از باب تطبيق حکم کل اين سنت بر افراد و مصاديق آن بود.
و اين دسته از آيات، جريان همان سنت را در اين امت خاطرنشان مى سازد، و مى فرمايد که: به همان نحو که در امت موسى «عليه السلام» جريان يافت، در اين امت نيز جريان مى يابد. آنگاه نتيجه مى گيرد که پس بايد از شرک اجتناب ورزيده و همواره ملازم طريق توحيد باشند، و در آخر مى فرمايد: «وَ لَا تَجعَل مَعَ اللّه إلَهاً آخَر فَتَقعُدَ مَذمُوماً مَخذُولاً».
معنای هدایت قرآن به دین «أقوَم»، و اين که اسلام، دين «قَيّم» است
«إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِى لِلَّتى هِىَ أَقْوَمُ»:
يعنى: اين قرآن هدايت مى کند به سوى دينى که أقوَم از هر دين و مسلط تر بر اداره امور بشر است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «قُل إنَّنِى هَدَينِى رَبِّى إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيمٍ * دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إبرَاهِيمَ حَنِيفاً».
و «أقوَم»، افعل تفضيل از «قيام» است و معناى اصلى قيام، ضد قعود است که اين، خود يکى از معتدل ترين حالات آدمى است و انسان در اين حال از هر حالت ديگرى نسبت به کارهايش مسلط تر است، به خلاف قعود و يا طاقباز و يا دمر و امثال آن. ولى اين کلمه را در نيکو انجام دادن هر کار استعمال کرده اند و به کسى که به خوبى متصدى کارى شود، و بدون عجز و خستگى و با حسن اداره، آن را از آب در آورد، مى گويند: «فلانى قائم به فلان امر است»، يعنى آن امر را مراقب و نگه دار است، و حال آن را آن طور که مناسب آن است، رعايت مى نمايد.
در آيه مورد بحث، خداى تعالى، اين ملت حنيف را ملتى «قائم» ناميده و در جاى ديگر، درباره آن فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَةَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّهِ ذَلِکَ الدِّينُ القَيِّم». و نيز فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ القَيِّم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۳
و اين، بدان جهت است که اين دين، خير دنيا و آخرت ملت خود را تأمين و تضمين نموده و قائم بر اصلاح حال معاش و معاد ايشان است. و اين نيز نيست، مگر به خاطر اين که اين دين موافق با مقتضيات فطرت انسانى و ناموسى است که خداوند بر اساس آن ناموس، او را خلق کرده و او را به حسب آن ناموس مجهز به ابزارى فرموده که او را به سوى غايت و هدف از خلقتش و سعادتى که برايش در نظر گرفته شده، راهنمایى مى کند.
و بنابراين، توصيف اين ملت در آيه مورد بحث به وصف «أقوَم» (قائم تر)، يا در مقايسه با ساير ملت ها است و يا در مقايسه با ساير شريعت ها، اين را مى دانيم که براى هر ملتى، سنتى است که آن را براى خود برگزيده اند تا سودشان برساند و به درد زندگی شان بخورد، وليکن اين سنّت ها اگر در بعضى از امور ايشان را سود ببخشد، در پاره اى ديگر به ضررشان تمام مى شود، و اگر پاره اى از هواها و اميالشان را تأمين مى کند، قسمت عظيمى از خيرات را از ايشان سلب مى کند، همانا در ميان همه سنّت ها، اين تنها اسلام است که قائم به مصالح حيات و تمامى اهداف دنيايى و آخرتى جامعه است، بدون اين که خيرى از ايشان سلب کرده و از بين برده باشد. بنابراين، ملت حنيف، أقوم است بر حيات انسانى، تا ديگر ملل.
و اگر در مقايسه با ساير شرايع الهى قبل، مانند شريعت نوح و موسى و عيسى «عليهم السلام» باشد، (همچنان که ظاهرش هم همين است، چون در مقابل اين آيه، آيه ديگرى هست که تورات را وسيله هدايت بنى اسرائيل مى خواند، لذا فرمود: همانا قرآن کريم خلق را به چيزى هدايت مى کند که قويم تر و استوارتر است)، در اين صورت، دليلش اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۴
دين حنيف از اديان سابق خود، که کتب انبياء سلف متضمن آن ها بودند، کامل تر است. زيرا تمامى معارف الهى تا آن جا که بنيه بشرى طاقتش را دارد و همچنين تمامى شرايعى که بشر در زندگى خود بدان نيازمند است، در اين دين آمده، و حتى يک عمل از اعمال فردى و اجتماعى بشر را بدون حکم نگذاشته، همچنان که فرموده: «وَ أنزَلنَا إلَيکَ الکِتَابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِمَا بَينَ يَدَيهِ مِنَ الکِتَابِ وَ مُهَيمِناً عَلَيه». پس آنچه قرآن به سوى آن هدايت مى کند، قويم تر از آن چيزی است که ساير کتب و شرايع بدان هدايت مى کنند.
خداوند، براى مؤمنان نیکوکار، بر خود حق قرار داده است
«وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لهَُمْ أَجْراً کَبِيراً»:
کلمه «صالحات»، صفتى است براى موصوفى که به منظور اختصار حذف شده، و تقدير آن: «وَ عَمِلُوا الأعمَالَ الصَّالِحَات» است.
در اين آيه، حقى براى مؤمنان بر خدا اثبات شده، و اين که آن را «أجر» ناميده، مؤيّد اين معنا است. و همچنين آيه: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم أجرٌ غَيرُ مَمنُون» نيز، مؤيد آن است.
و هيچ محذور و اشکالى هم در آن نيست. زيرا زمانى اشکال پيش مى آمد که شخص ديگرى خداى را بدهکار اجر بندگان کند، اما وقتى که خودش، حقى را براى بندگان بر خود واجب بسازد، اشکالى پيش نمى آيد، و نظير اين مطلب که خداوند خود را بدهکار مؤمنان مى شمارد، آيه شريفه: «ثُمَّ نُنَجِّى رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا کَذَلِکَ حَقّاً عَلَينَا نُنجِ المُؤمِنِينَ» مى باشد.
در اين آيه، عنايت دارد پاداش منجز و تثبيت شده نيکوکاران را بيان کند، همچنان که در آيه بعدى، عنايتش به بيان کيفرى است که منجز شده است و آن، عبارت از: عذاب کسانى است که نسبت به آخرت و معاد کفر ورزيده باشند، و اما خداوند در اين دو آيه، متعرض حال کسانى که ايمان آورده، ولى عمل صالح نکرده باشند، نشده. پس چنين کسى از هيچ طرف وعده منجز ندارد، نه پاداش و نه کيفر، بلکه وضع او منوط به توبه و يا شفاعت است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۲ سوره اسراءآیه ۳ سوره اسراءآیه ۴ سوره اسراءآیه ۵ سوره اسراءآیه ۶ سوره اسراءآیه ۷ سوره اسراءآیه ۸ سوره اسراءآیه ۹ سوره اسراءآیه ۱۰ سوره اسراءآیه ۱۱ سوره اسراءآیه ۱۲ سوره اسراءآیه ۱۳ سوره اسراءآیه ۱۴ سوره اسراءآیه ۱۵ سوره اسراءآیه ۱۶ سوره اسراءآیه ۱۷ سوره اسراءآیه ۱۸ سوره اسراءآیه ۱۹ سوره اسراءآیه ۲۰ سوره اسراءآیه ۲۱ سوره اسراءآیه ۲۲ سوره اسراء