المیزان جلد۱۶ بخش۶
اشاره به سياق نزول اين آيات شريفه
«بیان آیات»
سياق اين آيات، شهادت مى دهد بر اين که مشرکان از قوم رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به بعضى از اهل کتاب مراجعه نموده، درباره آن جناب از ايشان نظريه خواسته اند، و بعضى از آيات قرآن را هم که تورات را تصديق کرده، بر آنان عرضه کرده اند.
و اهل کتاب پاسخ داده اند که: آرى، ما آنچه در قرآن در اين باره آمده، تصديق داريم و به آنچه از معارف حقه، که قرآن متضمن آن است، ايمان داريم. و اصولا آورندۀ قرآن را قبل از آن که مبعوث شود، مى شناختيم، همچنان که در آيه «۵۳» از همين آيات فرموده: «وَ إذَا يُتلَى عَلَيهِم قَالُوا آمَنّا بِهِ إنّهُ الحَقُّ مِن رَبّنَا إنّا کُنّا مِن قَبلِهِ مُسلِمِين».
و مشرکان از اين پاسخ اهل کتاب ناراحت شده، به مشاجره و درشتگويى با آنان پرداختند و گفته اند که: اين قرآن، سحر و تورات شما هم، مثل آن سحر است. «سِحرَانِ تَظَاهَرَا: هر دو سحرند، که يکدگر را کمک مى کنند». «وَ إنّا بِکُلٍّ کَافِرُون: و ما به هر دو کافريم». در نتيجه، اهل کتاب از مشرکان اعراض نموده، و گفته اند: «سَلاَمٌ عَلَيکُم لَا نَبتَغِى الجَاهِلِين».
اين، آن چيزى است که از سياق آيات مورد بحث به دست مى آيد. و خداى سبحان، وقتى داستان موسى را بيان کرده، خبر داده که: چگونه مردمى زيردست و برده و ضعيف و زير شکنجه فرعونيان - که پسرانشان را ذبح مى کرد و دختران آنان را زنده مى گذاشت را، بر آن ياغيان خونخوار و طاغيان تبهکار پيروز کرد. آن هم به دست کودکى از همان ستم کشان، که در دامن همان دشمن خون آشامش بپروريد.
دشمنى که به فرمان او، هزاران کودک از دودمان وى را سر بريدند، و بعد از پرورش يافتنش، او را از ميان دشمن بيرون کرد، و دوباره به ميان آنان فرستاد، و بر آنان غالب ساخت، تا همه را غرق کرده، و دودمان بنى اسرائيل را نجات بخشيد و وارث آنان کرد.
خداى سبحان، بعد از ذکر اين ماجرا، روى سخن را متوجه کتاب هاى آسمانى که متضمن دعوت به دين توحيد است، و بدان وسيله حجت بر خلق تمام مى شود، و هم حامل تذکرهايى براى مردم است نموده و مى فرمايد: خداى سبحان، تورات را که در آن بصيرت ها و هدايت و رحمت براى مردم بود، بر موسى نازل کرد، تا شايد از يادآورى قرون گذشته، و هلاکت امت هاى گذشته، به جرم نافرمانى ها، متذکر شوند، و از نافرمانى خدا دست بردارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۸
و نيز قرآن را بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل کرد، و در آن داستان ها از موسى بياورد. با اين که رسول اسلام در عصر موسى نبود، و نزول تورات را بر وى نديد و در طور حضور نداشت، آن وقتى که خدا ندايش داد، و با او سخن گفت.
و آنچه بين موسى و شعيب «عليهما السلام» گذشته بود، براى آن جناب بيان داشت. با اين که آن جناب در مَديَن نبود، تا جريان را براى مردم تعريف کند، وليکن خداى تعالى، از درِ رحمت، آن را برايش بيان کرد، تا با نقل کردن آن، انذار کند مردمى را که قبل از او نذير نداشتند.
چون به خاطر کفرشان و فسوقشان، در معرض نزول عذاب و گرفتار شدن به مصيبت قرار گرفته بودند، و اگر اين کتاب را نازل نمى کرد، و دعوت را ابلاغ نمى کرد، هر آينه، آن وقت مى گفتند: «رَبّنَا لَولَا أرسَلتَ إلَينَا رَسُولاً فَنَتّبِعَ آيَاتِکَ: پروردگارا! چرا رسولى به سوى ما نفرستادى، تا آيات تو را پيروى کنيم»؟ و حجت ايشان عليه خدا تمام بود.
ولى وقتى خداى تعالى، پيغمبر خود را مبعوث نموده، و قرآن نازل شد، و حق به سويشان آمد، گفتند: «لَولَا أُوتِىَ مِثلَ مَا أُوتِىَ مُوسَى، أوَلَم يَکفُرُوا بِمَا أُوتِىَ مُوسَى مِن قَبل». چرا به او آن معجزاتى را ندادند که به موسى دادند، آيا همين ها نبودند که به همان معجزات که به موسى داده شد، در هنگامى که به اهل کتاب مراجعه کردند، و اهل کتاب قرآن را تصديق کردند. کفر ورزيده گفتند: هم قرآن و هم تورات، سحر است که يکديگر را کمک مى کنند، و مگر نگفتند ما به همه اين ها کافريم؟
آنگاه به رسول گرامى خود حجت را مى آموزد، تا با آن عليه کفار احتجاج کند، مى فرمايد: «قُل فَأتُوا بِکِتَابٍ مِن عِندِ اللهِ هُوَ أهدَى مِنهُمَا أتّبِعهُ: به ايشان بگو اگر راست مى گوييد، پس شما کتابى از نزد خدا بياوريد که بهتر از قرآن و تورات باشد، تا من آن را پيروى کنم».
يعنى حکمت خدا واجب مى سازد که بالاخره از ناحيه او کتابى به سوى خلق نازل شود، تا مردم را به سوى حق هدايت نموده، و بدان حجت بر مردم تمام شود، و مردم حق را بشناسند. ناگزير اگر تورات و قرآن کتاب هدايت نباشند، و براى هدايت مردم کافى نباشند، بايد کتابى که بهتر از آن دو هدايت مى کند، بوده باشد، و حال آن که چنين کتابى نيست. چون هادى تر از اين دو کتاب نمى شود، براى اين که آنچه در اين دو کتاب از معارف حقه وجود دارد، مؤید به اعجاز است، و براهین عقلی نیز آن را تأیید می کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۹
علاوه بر اين، کتاب سماوى بهتر از آن دو نيست. پس آن دو، کتاب هدايت اند و اين مردم که از آن دو اعراض مى کنند، به حکم برهان و دليل عقل اعراض نمى کنند، بلکه هواى نفس خود را پيروى مى کنند، و از صراط مستقيم گمراه شده اند، «فَإن لَم يَستَجِيبُوا لَکَ فَاعلَم أنّمَا يَتّبِعُونَ أهوَاءَهُم...».
آنگاه قومى از اهل کتاب را مدح مى کند، که وقتى مشرکان نزد آنان رفتند تا از امر محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» و قرآن پرسش کنند، آنان اظهار کردند که: ما به او و کتاب او ايمان داريم، و او را تصديق مى کنيم، و از حرف لغو مشرکان روى گرداندند.
«وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ مِن بَعدِ مَا أهلَکنَا القُرُونَ الأولَى بَصَائِرَ لِلنّاس...»:
«لام» بر سرِ جمله «لَقَد آتَينَا» لام سوگند است، و آيه را چنين معنا مى دهد که: من سوگند مى خورم، که ما کتاب تورات را به موسى داديم، و آن را به وى وحى نموديم.
«مِن بَعدِ مَا أهلَکنَا القُرُونَ الأولَى بَصَائِرَ لِلنّاس» - يعنى بعد از آن که اقوام و نسل هاى سابق بر نزول تورات را هلاک کرديم، مانند قوم نوح، و اقوام ديگرى که بعد از ايشان هلاک شدند، و چه بسا يکى از آن ها قوم فرعون باشد.
در آيه مورد بحث مى فرمايد: ما کتاب را به موسى داديم، بعد از آن که قرون اولى را هلاک کرده بوديم، و اين قيد براى اين است که: اشاره کند به اين که در اوان بعثت موسى، بشر محتاج به يک کتاب آسمانى بود. براى اين که معالم دين الهى با رفتن قرون اولى مندرس شده بود.
و نيز کتابى لازم بود تا در آن به داستان هاى امم گذشته، اشاره شود، تا مردم بدانند که آنان به خاطر تکذيب آيات خدا چگونه به عذاب الهى دچار شدند. در نتيجه آنان که عبرت گير هستند، عبرت گيرند، و آن هايى که تذکر پذيرند، متذکر شوند.
کلمه «بَصَائِر»، جمع «بصيرت» است، که به معناى وسيله ديدن است. و گويا مراد از «بصائر»، حجت ها و ادلّه روشنى است که به وسيله آن ها حق ديده مى شود، و ميان حق و باطل تميز داده مى شود. و جملۀ «بَصَائِرَ لِلنّاس»، حال از کتاب است. و بعضى گفته اند: مفعولٌ له است، (که در معنا بصائر الناس خواهد بود).
و کلمه «هُدى»، به معناى هادى يا هر چيزى است که مايه هدايت باشد. و همچنين کلمۀ «رحمة»، به معناى مايه رحمت است، و اين دو کلمه، حال از کتاب اند، مانند بصائر، که آن نيز حال بوده و همان مفسرى که بصائر را مفعولٌ له گرفته بود، اين دو کلمه را هم مفعولٌ له گرفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۰
و معنايش اين است که:
سوگند مى خورم که ما به موسى کتاب داديم، که همان تورات است، و اين کتاب را بعد از هلاکت اقوام گذشته داديم. چون حکمت اقتضاء مى کرد که دعوت به دين توحيد و انذار بشر از عذاب را تجديد کنيم. لذا اين کتاب را به موسى داديم، در حالى که پر از حجت ها و براهين واضح و روشنگر بود، که انسان ها به وسيلۀ آن حجت ها، به معارف حقه و به سوى هدايت راه مى يابند.
و نيز رحمتى بود که انسان ها به وسيلۀ عمل به دستورات و شرايع و احکام آن مشمول رحمت مى شوند، اين کتاب را نازل کرديم، براى اين که انسان ها متذکر شده، آنچه از عقايد و اعمال که بر آنان واجب است، بشناسند، و بفهمند که به چه عقايدى بايد معتقد باشند، و چه اعمالى را واجب است انجام دهند.
«وَ مَا کُنت بجَانِبِ الْغَرْبىِّ إِذْ قَضيْنَا إِلى مُوسى الاَمْرَ وَ مَا کُنت مِنَ الشاهِدِينَ»:
اين آيه شريفه، خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و کلمۀ «غربى»، صفت چيزى است که حذف شده، که يا وادى است، و يا کوه. و معنايش اين است که: تو در جانب بيابان غربى و يا کوه غربى نبودى، که چنين و چنان شد.
«إذ قَضَينَا إلَى مُوسَى الأمر» - گويا کلمۀ «قَضَاء» در اين جا، متضمن معناى عهد است. (چون با کلمۀ إلَى متعدى شده). و مراد به طورى که گفته اند، اين است که: ما امر را به وى عهد کرديم، و معناى اين جمله، اين است که:
ما امر نبوت او را با نازل کردن تورات به وى، محکم کرديم. و اما اصل نبوتش را جملۀ «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إذ نَادَينَا»، متعرض آن است، که در دو آيه بعد قرار دارد. و جملۀ «وَ مَا کُنتَ مِنَ الشّاهِدِين»، تأکيد همان جمله قبل است. يعنى جملۀ «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الغِربِىّ».
و معناى آيه، اين است که: ای محمّد! تو حاضر و شاهد نبودى، آن هنگامى را که ما تورات را بر موسى، در جانب غربى از وادى يا کوه، نازل کرديم.
«وَ لَکِنَّا أَنشأْنَا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيهِمُ الْعُمُرُ»:
«تطاول عمر»، به معناى امتداد يافتن مدت زندگى است، و اين جمله، استدراک و تبصره است، از نفى در جملۀ «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الغِربِىّ»، و معنايش اين است که:
تو اى محمّد! در آن جا که ما تورات را بر وى نازل کرديم، حاضر نبودى، وليکن ما نسل هايى را بعد از آن پديد آورديم، و مدت عمر آنان زياد شد، و بعد از آن اينک داستان موسى و نزول کتاب بر او را برايت مى آوريم. بنابراين در آيه شريفه، ايجاز و کوتاه گويى به کار رفته. چون مقام، دلالت بر معنا داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۱
«وَ مَا کنت ثَاوِياً فى أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَ لَکِنَّا کنَّا مُرْسِلِينَ»:
کلمۀ «ثاوى»، به معناى مقيم (کسى که در جايى مسکن و اقامت کند) مى باشد. و ضمير در «عليهم»، به مشرکان مکه بر مى گردد. آنان که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آيات خدا را، که داستان موسى در مَديَن را حکايت مى کند، بر آنان مى خواند.
«وَ لَکِنّا کُنّا مُرسلِين» - اين جمله، استدراک از نفى در اول آيه است، همان طور که جملۀ «وَ لَکِنّا أنشَأنَا...» نيز، استدراک از آن بود.
و معناى استدراک دومى، اين است که: تو اى محمّد! در ميان اهل مَديَن، يعنى شعيب و قوم او نبودى، و آنچه بر موسى در «مَديَن» گذشت، ناظر نبودى، که اينک آيات ما را که بيانگر داستان او در آن جاست، بر مشرکان بخوانى، وليکن ماييم که تو را به سوى قومت فرستاديم، و اين آيات را بر تو نازل کرديم، تا بر آنان بخوانى.
«وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إذ نَادَينَا وَلَکِن رَحمَةً مِن رَبّک...»:
با توجه به ظاهر مقابله اين آيه با آيه قبلى که فرمود: «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الغَربِىّ إذ قَضَينَا...»، اين است که: مراد از اين نداء، همان ندايى است که از آن درخت، در شبى که موسى از دور آتشى را در طور ديد، برخاست.
«وَ لَکِن رَحمَةً مِن رَبّک...» - اين جمله نيز، استدراک از همان نفى سابق است، و ظاهرا کلمۀ «رَحمَة»، مفعولٌ له است. (يعنى براى رحمت). و اگر در اين جمله از سياق سابق که خدا در آن به عنوان متکلم مع الغير «ما» نامبرده مى شد، به سياق غيبت (پروردگارت) برگشت شده، براى اين است که به کمال عنايت خدا به آن جناب دلالت کند.
«لِتُنذِرَ قَوماً مَا أتَاهُم مِن نَذِيرٍ مِن قَبلِکَ» - ظاهرا مراد از اين «قوم»، اهل عصر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. و يا هم ايشان است و هم پدران نزديک ايشان. چون عرب قبل از آن جناب نيز، پيامبرانى چون هود، صالح، شعيب، و اسماعيل «عليهم السلام» داشت.
و معنايش اين است که: تو در جانب طور نبودى، که ما به موسى نداء کرديم و با وى سخن گفتيم، و او را براى رسالت برگزيديم، تا بتوانى اين ماجرا را، به مردم معاصر خودت خبر دهى. خبر دادن کسى که خودش حاضر و ناظر بوده باشد، وليکن به خاطر آن رحمتى که از ما به تو شد، آن را به تو خبر داديم تا با نقل آن، مردمى را که قبل از تو نذيرى نداشتند، انذار کنى براى اين که متذکر شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۲
«وَ لََولَا أَن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةُ بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا...»:
مراد از جملۀ «مَا قَدّمَت أيدِيهِم: آنچه به دست خود از پيش فرستادند»، همان سيئاتى است که در اعتقاد و عمل داشتند. به دليل ذيل آيه که مى گويند: چرا رسولى براى ما نفرستادى، تا آيات تو را پيروى نموده و از مؤمنان باشيم؟
و مراد از مصيبتى که به ايشان مى رسد، اعم از مصيبت دنيا و آخرت است. چون لازمه اعراض از حق، با کفر و فسق ورزيدن، مؤاخذه الهى است. هم در دنيا و هم در آخرت، و ما بحث مختصرى در اين باره در ذيل آيه شريفه: «وَ لَو أنّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّمَاءِ وَ الأرض»، و در ذيل آياتى ديگر ايراد کرده ايم.
جملۀ «فَيَقُولُوا رَبّنَاَ لَولَا أرسَلتَ»، متفرع است بر جمله قبلش، به تقدير نفرستادن رسول. و جواب «لَولَا» از آن جايى که معلوم بوده، حذف شده، و تقدير آيه: «وَ لَولَا أن تُصِيبَهُم مُصِيبَةٌ بِمَا قَدّمَت أیدِيهِم فَيَقُولُوا رَبّنَا لَولَا أرسَلتَ إلَينَا رَسُولاً فَنَتّبِعَ آيَاتِکَ وَ نَکُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ لَمَا أرسَلنَا رَسُولاً» مى باشد.
و حاصل معناى آيه، اين است که: اگر نبود که در صورت نفرستادن رسول، حق به جانب ايشان مى شد، و ديگر سزاوار ما نبود که ايشان را به جرم کفر و فسوقشان مؤاخذه کنيم، هر آينه اصلا رسولى به سوى ايشان نمى فرستاديم، ليکن چون اين حجت را عليه ما اقامه مى کردند، و مى گفتند: «لَولَا أرسَلتَ إلَينَا رَسُولاً فَنَتّبِعَ آيَاتِک: چرا رسولى نفرستادى تا پيروى کنيم آياتى را که او بر ما مى خواند، و از مؤمنان مى شديم»؟ لذا رسول به سويشان فرستاديم.
«فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتىَ مِثْلَ مَا أُوتىَ مُوسى»:
يعنى: پس به همان جهت، ما رسول به سويشان به حق فرستاديم و کتاب نازل کرديم، و همين که از ناحيه ما حق - که ظاهرا مراد از آن، قرآن نازل بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است - به سويشان آمد، «قَالُوا لَولَا أُوتِىَ مِثلَ مَا أُوتِىَ مُوسَى».
يعنى گفتند: چرا به اين پيغمبر، مثل تورات موسى «عليه السلام» کتابى نداد. و گويا مرادشان از اين اعتراض اين بوده که چرا کتاب اين پيغمبر، مانند کتاب موسى يک باره نازل نشد، همچنان که قرآن اين اعتراض را در جاى ديگر، از ايشان حکايت کرده و فرموده: «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لَولَا نُزّلَ عَلَيهِ القُرآن جُملَةً وَاحِدَة».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۳
خداى تعالى، در پاسخ از اين اعتراضشان فرمود: «أوَ لَم يَکفُرُوا بِمَا أُوتِىَ مُوسَى مِن قَبل قَالُوا سِحرَانِ تَظَاهَرَ». مگر نبود که به کتاب موسى هم که قبل از قرآن بود، کفر ورزيده، گفتند: قرآن و تورات، هر دو سحرند. «وَ قَالُوا إنّا بِکُلٍّ کَافِرُون»، و گفتند: ما به هر دو کافريم.
در اين جا ممکن است بپرسيد که چرا کلمۀ «قَالُوا: گفتند» را تکرار کرد؟
در جواب مى گوييم: ممکن است براى اين بوده باشد که بين اين دو قول فرق هست. زيرا مراد از سخن اولشان، کفر به هر دو کتاب است، و مراد از دومى، کفر به اصل نبوت، و به اين جهت کلمۀ «قَالُوا: گفتند» را تکرار کرد.
جواب به مشرکان، که هم قرآن و هم تورات را انکار مى کنند
«قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کنتُمْ صادِقِينَ»:
اين جمله، تفريع بر سحر بودن قرآن و تورات است. و اين تفريع و نتيجه گيرى، وقتى درست است که وجود يک کتاب از خدا در ميان بشر واجب باشد، تا هادى آنان باشد، و بر بشر هم واجب باشد که آن کتاب را پيروى کنند. در اين صورت است که اگر به زعم کفار، تورات و قرآن سحر باشند، بايد کتاب ديگرى باشد، که حقا کتاب خدا باشد.
و همين طور هم هست. همچنان که آيه: «وَ لَولَا أن تُصِيبَهُم مُصِيبَةٌ...» مى فرمايد: مردم، اين حق را بر خدا دارند که کتابى بر ايشان نازل کند، و رسولى به سويشان گسيل دارد، و چون چنين است، و نيز چون مردم قرآن و تورات را سحر خواندند، لذا به رسول خود دستور مى دهد به ايشان بگويد: پس شما کتابى غير از اين دو بياوريد، که از اين دو، هادى تر، و راهنماتر باشد، تا اين که من آن را پيروى کنم.
از سوى ديگر، اگر اين دو کتاب سحر باشد، پس باطل و گمراه کننده است. ديگر هدايتى در آن ها نيست، تا بگوييم کتابى بياورند که از آن دو هادى تر باشد. چون صيغۀ أفعل تفضيل بهتر، هادى تر، در جايى به کار مى رود که بين دو چيز - که در يک صفت اشتراک دارند - مقايسه شود، و يکى از آن دو، از آن صفت بيشتر دارا باشد. آن وقت است که مى گوييم: فلانى از فلانى، بهتر يا عالم تر است. و اما اگر يکى از آن دو چيز، اصلا از آن صفت نداشته باشد، صحيح نيست بگوييم: آن ديگرى از آن بهتر، و يا داراى مقدارى بيشتر از آن صفت است.
بنابراين، جاى اين سؤال هست که چرا در آيه مورد بحث فرمود: «هُوَ أهدَى مِنهُمَا»؟ با اين که بر فرض سحر بودن تورات و قرآن، ديگر چيزى از صفت هدايت در آن ها نيست، تا کتابى که کفار بياورند، هادى تر از آن دو باشد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۴
جواب اين سؤال، اين است که: آيه در مقام محاجّه است. ادعاء مى کند که تورات نازل بر موسى و قرآن هادى هستند، و هادى تر از آن دو وجود ندارد. اگر خصم اين را قبول ندارد، خودش کتابى بياورد که هدايت آن، بيشتر از هدايت اين دو باشد، و واقع را بهتر بيان کند.
اين را هم بايد دانست، که اگر در آيه مورد بحث، اعتراف شده است به اين که تورات کتاب هدايت است، منظور تورات زمان موسى است. زيرا خود قرآن کريم، تورات موجود در اين اعصار را تحريف شده، و خلل پذيرفته مى داند. و هر جا در قرآن کريم، تورات به عنوان کتاب خدا، و کتاب هدايت ذکر شده، منظور، آن تورات است، نه اين.
از اين هم که بگذريم، کتاب خدا که مورد بحث در اين آيه است، مجموع قرآن و تورات است، و در نتيجه، مراد از تورات، تورات از ديدگاه قرآن است. توراتى که قرآن تحريف ها و خلل هاى آن را اصلاح کرده، و چنين توراتى که به وسيله قرآن خلل هايش اصلاح شده، همان تورات نازل بر موسى، و کتاب هدايت خواهد بود. و معناى اين که فرمود: «إن کُنتُم صَادِقِين»، اين است که: اگر در دعوى خود، يعنى سحر بودن قرآن و تورات راست مى گويند.
«فَإِن لَّمْ يَستَجِيبُوا لَک فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ...»:
کلمۀ «استجابت» و «اجابت»، به يک معنا است. در کشاف گفته: «اين فعل، اگر در دعا به کار رود، به خودى خود متعدى مى شود، و اگر در دعا کننده به کار رود، با حرف «لام» متعدى مى شود. و در اين صورت، غالبا دعا را ذکر نمى کنند.
مثلا در اولى مى گويند: «استَجَابَ اللهُ دُعَاءَهُ: خدا دعايش را مستجاب کرد». و در دومى مى گويند: «استَجَابَ لَهُ»، که در آن با «لام»، متعدى به داعى شده. لذا «دعا» از آن حذف شده است و نمى گويند: «استَجَابَ لَهُ دُعَاءَهُ: خدا دعايش را برايش مستجاب کرد».
پس اين که فرمود: «فَإن لَم يَستَجِيبُوا لَکَ»، تفريعى است بر جملۀ «قُل فَأتُوا بِکِتَابٍ مِن عِندِ اللهِ هُوَ أهدَى مِنهُمَا أتّبِعهُ». و معنايش اين است که: اگر همان طور که گفتيم، ايشان را مکلف کردى به آوردن کتابى هادى تر از قرآن و تورات، و دستورت را اجابت نکردند، و معلوم شد که هدايتى تمام تر و کامل تر از هدايت آن دو نيست، و در عين حال باز هم آن دو را سحر خوانده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۵
و از پذيرفتن آن ها خوددارى کردند، بدان که ايشان در طلب حق و در صدد پيروى آنچه صريح حق و برهان عقل است، نيستند. مى خواهند هواهاى دل خود را پيروى نموده، و با امثال «سِحرَانِ تَظَاهَرَا» و «إنّا بِکُلٍّ کَافِرُون»، از مشتهيات طبع خود دفاع کنند.
ممکن هم هست، مراد از جملۀ «إنّمَا يَتّبِعُونَ أهوَاءَهُم»، اين باشد که اگر اينان کتابى هادى تر از قرآن و تورات نياورده، و همچنان به آن دو ايمان نياوردند، پس بدان که مى خواهند سنّت زندگى را بر اساس پيروى هوا بنيان نهند. اعتقادى به اصل نبوت ندارند، و به دينى آسمانى که از طرف خدا بر آنان نازل و وحى گردد، قائل نيستند، تا پيروى آن نموده، و راه زندگى را با راهنمايى پروردگارشان طى کنند.
مؤيّد اين معنا، جملۀ «وَ مَن أضَلّ مِمّنِ اتّبَعَ هَويهُ بِغَيرِ هُدىً مِنَ الله: چه کسى گمراه تر است از کسى که هواى خود را پيروى مى کند، بدون هدايتى از خدا» مى باشد.
«وَ مَن أضَلُّ مِمّنِ اتّبَعَ هَوَيهُ بِغَيرِ هُدىً مِنَ الله» - اين جمله، استفهامى است انکارى، و منظور از آن، اين است که: نتيجه بگيرد که آنان «پيروان هوى» گمراهند. و جملۀ «إنّ اللهَ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين»، تعليل ضلالت ايشان است، به پيروى هوى.
به اين بيان که: پيروى هوى، اعراض از حق و انحراف از صراط رشد است و اين، خود ظلم است، و خدا مردم ظالم را هدايت نمى کند، و کسى هم که هدايت نشد، گمراه است.
و حاصل حجت، اين است که: اگر ايشان کتابى هادى تر از قرآن و تورات نياوردند، و به آن دو هم ايمان نياوردند، پس معلوم مى شود که پيرو هوى هستند، و پيروان هوى ظالم اند، و خدا، ظالم را هدايت نمى کند، و وقتى هدايت نشدند، گمراه اند.
«وَ لَقَد وَصَّلنَا لَهُمُ القَولَ لَعَلّهُم يَتَذَکَّرُون»:
کلمۀ «وَصّلنَا»، از باب تفعيل، از ماده «وصل» است، و «وصل» در باب تفعيل، کثرت را افاده مى کند. مانند «قطع»، که به معناى بريدن، و «تقطيع»، به معناى بسيار بريدن است. و «قتل»، به معناى کشتن، و «تقتيل»، به معناى بسيار کشتن است.
و ضمير در «لَهُم»، به مشرکان مکه بر مى گردد، و معناى آيه، اين است که: ما قرآن را که اجزايى متصل به هم دارد، بر آنان نازل کرديم. قرآنى که آيه اى بعد از آيه، و سوره اى دنبال سوره، و وعده و وعيد و معارف و احکام و قصص و عبرت ها و حکمت ها، و مواعظى پيوسته به هم دارد. چنين قرآنى بر آنان نازل کرديم، براى اين که متذکر شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۶
«الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب مِن قَبْلِهِ هُم بِهِ يُؤْمِنُونَ»:
دو ضمير «قَبلِهِ» و «بِهِ»، به قرآن بر مى گردد. و بعضى از مفسران، آن را به رسول خدا برگردانده اند. ولى قول اول، با سياق موافق تر است. در اين آيه و مابعد آن، بعضى از مردم با ايمان، از يهود و نصارا مدح شده اند، بعد از آن که در آيه هاى قبل، مشرکان اهل مکه مذمت شدند.
ستایش و مژده به طايفه اى از اهل کتاب، که به قرآن ايمان آوردند و...
و سياق ذيل آيه، شهادت مى دهد بر اين که اين طايفه از اهل کتاب که مدح شده اند، طايفه مخصوصى از اهل کتاب بوده اند، که به قرآن ایمان آورده اند، نه تمامى مؤمنان اهل کتاب. پس نبايد به گفته مفسرانى که اين احتمال را داده اند، اعتناء کرد.
«وَ إِذَا يُتْلى عَلَيهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا...»:
ضميرهاى مفرد در «بِهِ» و «إنّهُ» به قرآن بر مى گردد، و الف و لام در «الحق»، الف و لام عهد است، و معناى آيه، اين است که: چون قرآن بر آنان تلاوت مى شود، مى گويند: ايمان آورديم به آن، که آن همان حقى است که از ناحيه پروردگارمان معهود است. چون ما آن را قبلا شناخته بوديم.
و جملۀ «إنّا کُنّا مِن قَبلِهِ مُسلِمِين»، حق بودن و معهود بودن آن را در نظر ايشان تعليل مى کند. و معنايش يا اين است که: ما قبل از نزول آن، مسلم به آن بوديم. و يا اين است که: به دينى که اين قرآن بدان دعوت مى کند و آن را اسلام مى نامد، ايمان داشتيم.
بعضى از مفسران گفته اند: «ضميرهاى مزبور به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بر مى گردد». وليکن وجه قبلى با سياق موافق تر است. و به هرحال منظورشان از کلام مزبور، آن اطلاعاتى بوده که در کتب خود، از اوصاف رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و اوصاف کتابى که بر وى نازل مى شود، داشته اند.
همچنان که آيه: «الّذِينَ يَتّبِعُونَ الرّسُولَ النّبِىّ الأُمِىّ الّذِى يَجِدُونَهُ مَکتُوباً عِندَهُم فِى التّورَية وَ الإنجِيلِ»، و آيه «أوَ لَم يَکُن لَهُم آيَة أن يَعلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِى إسرَائِيل» نيز، بدان تصريح دارند.
«أُولَئک يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَينِ بِمَا صبرُوا وَ يَدْرَءُونَ بِالْحَسنَةِ السيِّئَةَ...»:
در اين آيه شريفه، وعده اى جميل به آن عده از اهل کتاب مى دهد که شناخت خود را، که از قرآن و رسول اسلام داشتند، کتمان نکردند، و مدح ايشان است بر حسن سلوک و مدارایشان با جاهلان مشرکان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۷
و به همين جهت بايد گفت: آنچه به ذهن نزديکتر است، اين است که: مراد از اجر دو برابر، اين است که: يک اجر به ايشان داده مى شود، به خاطر اين که به کتاب آسمانى خود ايمان داشتند، و يک اجر هم داده مى شود به خاطر اين که به قرآن ايمان آوردند، و بر ايمان دوم بعد از ايمان اولشان، صبر نموده و کلفت و مشقت مخالفت با هوا را که در هر دو ايمان هست، تحمل نمودند.
بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از دو اجر، اين است که: يک اجر به ايشان داده مى شود، به خاطر اين که در دين خود صبر داشتند و اجر ديگرى داده مى شود، به خاطر اين که در برابر آزار کفار و تحمل مشقت صبر کردند. ولى سياق آيه، با آن سازگار نيست.
«وَ يَدَرؤُنَ بِالحَسَنَةِ السّيِّئَة» - کلمۀ «يَدرَؤنَ» از ماده «درء» است، که به معناى دفع است، و مراد از «حسنه و سيئه»، به قول بعضى - سخن خوب و سخن بد است. و به قول بعضى ديگر، عمل خوب و بد است، که معروف و منکرش هم مى گويند. و به قول بعضى ديگر، مراد از آن، خلق خوب و بد است، که عبارت است از حلم و جهل. ولى سياق آيات با معناى اخير، موافق تر است.
بنابراين معناى آيه، چنين مى شود که: اين مؤمنان از اهل کتاب، آزار و اذيت مردم را به وسيله مدارا و حلم و حوصله از خود دور مى کردند، و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«وَ إِذَا سمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضوا عَنْهُ وَ قَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَکُمْ أَعْمَالُکمْ»:
مراد از «لغو»، سخن بيهوده است، به دليل کلمۀ «سَمِعُوا: مى شنوند»، چون لغو شنيدنى و از مقوله سخن است. پس مقصود، سخنان بيهوده و خشن و زشتى است که پرداختن به آن، کار عاقلان نيست. و لذا وقتى آن را مى شنيده اند، از آن اعراض نموده، و مقابله به مثل نمى کرده اند، بلکه مى گفته اند: اعمال ما، براى ما، و اعمال شما براى شما. و اين، در حقيقت متارکه و اعلام ترک گفتگو است.
«سَلَامٌ عَلَيکُم»، يعنى: شما از ناحيه ما، خاطرتان جمع باشد، و ايمن باشيد، که گزندى نخواهيد ديد. اين جمله، باز اعلام متارکه و خداحافظى محترمانه است، که با اين جمله مى فهمانده اند شأن ما أجل از آن است که اين گونه سخنان بيهوده را دنبال کنيم. همچنان که در جاى ديگر درباره مؤمنان فرموده: «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الجَاهِلُونَ قَالوُا سَلَاماً: و چون مردم نادان به ايشان خطاب مى کنند، در پاسخ مى گويند: سلام»، و يا پاسخى سالم مى دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۸
«لَا نَبتَغِى الجَاهِلِين» - يعنى: ما خواهان معاشرت و مجالست جاهلان نيستيم. اين جمله، تأکيد همان مطالب قبل است، و حکايت زبان حال ايشان است. نه اين که عين اين عبارت را گفته باشند. چون اگر اين عبارت را گفته باشند، و جمله مزبور حکايت گفته ايشان باشد، نه زبان حال. آن وقت مقابله بدى با بدى مى شود و با جمله قبلى که مى فرمود: «بدى را با خوبى دور مى کنند»، منافات دارد.
«إِنَّک لا تهْدِى مَنْ أَحْبَبْت وَ لَکِنَّ اللَّهَ يهْدِى مَن يَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ»:
مراد از «هدايت» در اين جا، صرف راهنمايى نيست، بلکه رساندن به هدف مطلوب است، که بازگشتش افاضه ايمان بر قلب است، و معلوم است که اين چنين هدايت، کار رسول نيست، بلکه کار خداى تعالى است، و احدى در آن با او شرکت ندارد.
و اما اگر مقصود از آن راهنمايى بود، معنا نداشت که آن را از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نفى کند، و بفرمايد تو هدايت نمى کنى. براى اين که اين قسم هدايت، وظيفۀ رسول است. و مراد از «مُهتَدين»، کسانى است که هدايت را قبول مى کنند.
بعد از آن که خداى تعالى، در آيات قبل، محروميت مشرکان يعنى قوم رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را از نعمت هدايت، و نيز ضلالتشان را به خاطر پيروى هواى نفس، و استکبار از حق، که به ايشان نازل شده، بيان کرد، و نيز بعد از آن که ايمان و اعتراف اهل کتاب را به آن حق ذکر فرمود، آيات اين فصل را با اين جمله ختم کرد که:
امر هدايت به دست خدا است، نه به دست تو. به دليل اين که اهل کتاب را با اين که قوم تو نيستند، هدايت فرمود، و قوم تو را با اين که به تو نزديک اند، و خيلى دوست مى دارى هدايت شوند، هدايت نفرمود. آرى، اوست که پذيرندگان هدايت را مى شناسد.
بحث روايتى: (رواياتى ذيل آيات گذشته)
در تفسير الدر المنثور است که بزار، و ابن منذر، و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، و ابن مردويه، از ابى سعيد خدرى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
خداى تعالى، هيچ قومى را و هيچ دوره اى از بشر را، و هيچ امتى را، و هيچ اهل قريه اى را، در روى زمين بعد از نزول تورات به عذاب آسمانى هلاک نکرد، مگر تنها آن قريه را که به عذاب مسخ مبتلا ساخت، و به صورت ميمون مسخشان کرد. نمى بينى کلام خداى را که مى فرمايد «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ مِن بَعدِ مَا أهلَکنَا القُرُونَ الأُولَى»؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷۹
مؤلف: در اين روايت روشن نيست که آيه مورد استشهاد، چه دلالتى بر مضمون روايت دارد؟ در آخر روايت داشت که تا قبل از نزول تورات، عذاب هايى آسمانى، اقوام و امت هايى را هلاک کرد، ولى بعد از نزول تورات، اين گونه عذاب ها قطع شد، و آيه شريفه هيچ دلالتى بر اين معنا ندارد.
رده:تفسیر المیزان