المیزان جلد۱۶ بخش۱۱
وجوه مختلفى که درباره معنای «معاد»، در آیه شریفه گفته شده است
«إِنَّ الَّذِى فَرَض عَلَيْک الْقُرْآنَ لَرَادُّک إِلى مَعَادٍ...»:
کلمه «فرض» - به طورى که گفته اند - به معناى واجب کردن است. و بنابراين معناى جملۀ «فَرَضَ عَلَيکَ القُرآنَ» اين است که: واجب کرده بر تو عمل به قرآن را. يعنى عمل به آن احکامى که در آن است. پس در حقيقت، در اين که ايجاب را به خود قرآن نسبت داده، مجاز در نسبت به کار برده.
از اين معنا بهتر، تفسيرى است که بعضى کرده اند و گفته اند: «معناى آن، اين است که: واجب کرده بر تو تلاوت و خواندن آن را به مردم، و اين که آن را به مردم برسانى، و به احکامش عمل کنى». چون اين معنا با جملۀ «لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد»، به بيانى که در معناى آن خواهد آمد، بهتر مى سازد.
«لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد» - کلمۀ «مَعَاد»، اسم محل «عود»، يا اسم زمان «عود است»، و مفسران در معناى اين محل، و يا زمان اختلاف کرده اند.
بعضى گفته اند: مراد مکه است. و بنابراين، آيه شريفه وعده اى است که خداى تعالى، به پيامبر گرامى اش مى دهد که به زودى، او را بعد از آن که از مکه هجرت کرد، دوباره به مکه بر مى گرداند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن مرگ است. و بعضى گفته اند: قيامت است.
بعضى ديگر گفته اند: محشر است. بعضى ديگر آن را «مقام محمود» دانسته اند، که همان موقف شفاعت کبرى است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن بهشت است. و بعضى ديگر گفته اند: بيت المقدس است، که بنابراين قول، آيه شريفه، وعده اى است در خصوص معراج. البته معراج دوم، که مى فرمايد: بعد از آن که ما تو را در معراج اول به بيت المقدس برديم، به زودى تو را بدان جا بر مى گردانيم.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، هر امر محبوبى است که دلخواه آن جناب باشد، که اين معناى آخرى، با همه اقوال قبلى و يا بيشتر آن ها منطبق مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۹
اما آنچه که دقت در سياق آيات سوره به دست مى دهد، اين است که: آيه شريفه تصريحى باشد به آنچه که داستان مزبور، در اول سوره به آن اشاره مى کرد، و آيات بعد از آن هم، مؤيد آن است.
چون خداى تعالى، در اول سوره، داستان بنى اسرائيل و موسى «عليهما السلام» را نقل کرد، و مفصل بيان داشت که چه منت ها بر آنان نهاد. امنيت، سلامتى، عزّت، و تمکّن به آنان داد، بعد از آن که ذليل و زبون دست آل فرعون بودند، و فرعونيان، پسرانشان را مى کشتند، و زنانشان را زنده مى گذاشتند.
و اين داستان، به دلالت التزامى، دلالت مى کند بر اين که مى خواهد به همه مؤمنان وعده اى جميل دهد، که به زودى، از فتنه ها و شدائد و عسرتى که گرفتارش هستند، نجاتشان مى دهد، و دينشان را بر همه اديان تقديم و برترى مى بخشد، و آنان را بعد از آن که در زمين جايى نداشتند، در زمين مُکنت مى دهد. و اين دلالت التزامى را مطلع سوره نيز تأييد مى کند.
آنگاه بعد از آن که از نقل داستان مذکور فارغ شد، فرمود: حکمت واجب مى کند کتابى نازل شود، تا هم مردم را به سوى حق راهنما و تذکر باشد، و هم اتمام حجت باشد، تا به وسيله آن کتاب، خود را از عذاب خدا حفظ کنند. همچنان که چنين کتابى بر موسى نازل کرد. البته بعد از آن که قرون اولى و نسل هاى گذشته را هلاک ساخته بود، و همچنان که کتابى بر پيامبر نازل کرد، هرچند که مردم او را از باب عنادى که با حق داشتند، تکذيب کردند، و دنيا را بر آخرت ترجيح دادند.
و اين سياق، هر شنونده اى را اميدوار مى سازد، که خداى تعالى، به زودى آنچه را که به اشاره و به دلالت التزامى فهماند، صريحا بيان مى کند. در چنين زمينه اى اگر بشنود که خداى تعالى مى فرمايد: «إنَّ الَّذِى فَرَضَ عَلَيکَ القُرآنَ لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد»، بدون درنگ مى فهمد، که منظور، همان وعدۀ جميلى است که منتظرش بود.
مخصوصا که در اولش فرمود: آن کسى که قرآن را بر تو واجب کرده، قبلا هم که تورات را به قرآن تشبيه کرده بود، و نجات دادن بنى اسرائيل را هم قبل از فرستادن تورات آورده بود، تا مقدمه براى نزول تورات باشد، و بنى اسرائيل با اخذ به آن و عمل به آن، امامان و وارثان باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۰
پس در نتيجه، معناى آيه اين مى شود: آن کسى که قرآن را بر تو واجب کرد تا بر مردم بخوانى و ابلاغ کنى و دستوراتش را به کار بندى، به زودى تو را به آن محلى بر مى گرداند که اين برگشتنت عود باشد، و آن جا معادت شود، همچنان که تورات را بر موسى نازل کرد و با نزول آن، قدر و منزلت خودش و قومش را بالا برد.
و معلوم است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» قبلا در مکه بود. مکه اى که در آن، همه گونه شدائد و فتنه ها را ديد. آنگاه مهاجرت کرد و سپس بدان جا برگشت، در حالى که فتح و فيروزى داشت، و در حالى که پايه هاى دينش محکم، و ارکان ملتش مستحکم شده بود، بت هاى مکه را بشکست، و بنيان شرک را ويران ساخت، و مؤمنان، وارث آن سرزمين شدند، در حالى که از آن جا، با ذلت و خوارى بيرون گشته بودند.
و اگر کلمۀ «مَعَاد» را نکره آورد، براى اين است که به عظمت اين «عود» اشاره کند، و بفهماند که اين برگشتن، قابل قياس به بودن قبلى اش در مکه نيست، و تاريخ هم اين معنا را تصديق مى کند.
سخن برخی مفسران در معناى آیه: «قُل رَبّى أعلَمُ مَن جَاءَ بِالهُدَى...»
«قُل رَبِّى أعلَمُ مَن جَاءَ بِالهُدَى وَ مَن هُوَ فِى ضَلَالٍ مُبِين» - اين جمله، مؤيد معنايى است که ما براى معاد کرديم. چون نظير جمله اى است که موسى «عليه السلام» وقتى که مردم تکذيبش کرده، و آيات بيناتش را به سحر نسبت دادند، گفت: «رَبِّى أعلَمُ مَن جَاءَ بِالهُدَى وَ مَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّار».
در اين آيه، به رسول گرامى خود، دستور مى دهد: به فرعون هاى زمان خود، يعنى بزرگان مشرکان - که تکذيبش کردند، و به سحر نسبتش دادند - همان را بگويد که موسى «عليه السلام»، به آل فرعون گفت. چون که تکذيبش کردند، و به سحر نسبتش دادند.
زيرا مشابهت تامّى هست ميان بعثت آن جناب و موسى «عليه السلام»، و همچنين سير دعوتشان. همچنان که از داستان وارده در اين سوره ظاهر مى شود، و همچنان که با تأمل در آيه «إنَّا أرسَلنَا إلَيکُم رَسُولاً شَاهِداً عَلَيکُم کَمَا أرسَلنَا إلَى فِرعَونَ رَسُولاً» کاملا ظاهر مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۱
و اگر در آيه مورد بحث، اکتفاء کرد به اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، قسمت اول کلام موسى را به مردم بگويد، و قسمت دوم آن را، يعنى جملۀ «وَ مَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّار» را، در آيه مورد بحث نياورد، شايد از اين جهت بوده که سياق کلام، سياق اشاره است، و مثل اين که قرار بوده از حدّ اشاره تجاوز نشود.
همچنان که اين معنا، از جملۀ «لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد»، که خطاب را در آن متوجه رسول خود کرده، و کلمه «معاد» را نکره آورده، نيز استشمام مى شود.
و به هر حال، مراد از جملۀ «مَن جَاءَ بِالهُدَى»، شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و مراد از جملۀ «وَ مَن هُوَ فِى ضَلَالٍ مُبِين»، مشرکان از قوم اوست.
و اختلاف سياق دو جمله - که در اولى فرمود: «کسى که هدايت آورده»، و در دومى فرمود: «و آن کسى که در ضلالتى آشکار است»، با اين که جا داشت، در جمله اول هم بفرمايد: «آن کس که در هدايت است»، و خلاصه مقابله را بين هدايت آن جناب و ضلالت مشرکان نينداخت، بلکه بين هدايت آوردن آن حضرت و ضلالت مشرکان انداخت - براى اين است که تکذيب مشرکان، متوجه خود آن جناب نبود، بلکه طبعا تکذيبشان، متوجه دين آن حضرت بود.
مفسران، در جملۀ «أعلَمُ مَن جَاءَ بِالهُدَى» گفته اند: کلمۀ «مَن»، در باطن منصوب است به فعل مقدر، که کلمۀ «أعلَمُ» بر آن دلالت دارد، و تقدير کلام «يَعلَمُ مَن جَاءَ بِالهُدَى» است.
يعنى: او مى داند چه کسى هدايت آورده». و اين را بر اساس آنچه مشهور است گفته اند که فعل افعل التفضيل (که در فارسى در آخر آن کلمۀ «تر» مى آيد، مى گويند بالاتر، پايين تر و...)، «مفعولٌ به» را نصب نمى دهد، ناگزير آن را به فعل «يَعلَمُ» تبديل کرده اند.
و بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «مَن»، منصوب است به همان «أعلَمُ». چيزى که هست، کلمۀ «أعلَمُ» در اين جا، به معناى «عالم» است. ولى هيچ دليلى بر گفته خود ندارند. من هيچ ياد ندارم که کسى گفته باشد کلمۀ «مَن» منصوب است به حذف حرف جر. با اين که حرف بدى نيست، و دليلى بر منع آن نداريم.
و خلاصه مى توان گفت که کلمۀ «مَن»، هرچند ظاهرش به خاطر اين که اصلا حرکت بر نمى دارد، منصوب نيست، ولى در باطن منصوب است. چون حرف جرّى بر سر داشته و افتاده. زيرا اصلش «أعلَمُ بِمَن جَاءَ» بوده، و در ادب عرب، هر جا که حرف جرّى از روى کلمه اى بيفتد، آن کلمه، منصوب (با صداى بالا) خوانده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۲
«وَ مَا کُنت تَرْجُوا أَن يُلْقَى إِلَيْک الْکتَابُ إِلّا رَحْمَةً مِّن رَّبِّک فَلا تَکُونَنَّ ظهِيراً لِّلْکَافِرِينَ»:
صدر اين آيه، همان وعده اى را که در آيه «إنَّ الَّذِى فَرَضَ عَلَيکَ القُرآنَ لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد» بود، تقدير مى کند، و معنايش اين است که: خدا تو را به سوى معاد، و آنچه که آرزويش را داشتى، بر مى گرداند، همان طور که قرآن را بر تو نازل کرد، با اين که اصلا هيچ انتظارش را نداشتى.
بعضى از مفسران گفته اند: «آيه مورد بحث، ربطى به وعده قبلى ندارد و جمله اى است ابتدایى، که نعمت خدا را به ياد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى اندازد».
اين وجه هم، وجه خوبى است، به اين بيان که بگوييم: بعد از آن که خداى تعالى، آن جناب را وعده داد که به معاد برگرداند، و در آن معاد يادش بلند شود، و دعوتش از همه اديان بيشتر پيشرفت کند، و دينش عالَم گير شود، اينک در اين آيه، آن روشى را که بر وى لازم است، پيش بگيرد، و در آن جد و جهد و مراقبت کند، برايش ترسيم مى کند و مى فهماند که کتاب نازل کردن بر تو، يک امر عادى مانند ساير حوادث عادى نيست، که کسى قبلا اميدوار آن و در انتظارش بوده باشد، بلکه رحمتى است خاصّه از ناحيه خداى تعالى، و همان وعده اى است که در آيه «إنَّ الَّذِى فَرَضَ عَلَيکَ القُرآن» داده بود.
پس بر آن جناب واجب است که در قبال اين نعمت، و نعمت پيشرفت دينش، و رسيدن آن به نهايتى که لازم بود برسد، کفار را يارى و اطاعت نکند، و همواره به سوى پروردگار خويش بخواند، و خود از مشرکان نباشد. يعنى با خدا هيچ خداى ديگر را نخواند.
جمله «إلّا رَحمَةً مِن رَبِّک»، استثنايى است منقطع، و معنايش اين است که: ليکن رحمتى از پروردگارت به تو القاء شده، نه يک امر عادى که نظيرش توقع برود.
و جملۀ «فَلَا تَکُونَنَّ ظَهِيراً لِلکَافِرِين»، تفريعى است بر جملۀ «إلّا رَحمَةً مِن رَبِّک»، و معنايش اين است که: وقتى القاء قرآن به تو رحمتى بود از پروردگارت، که مافوق انتظارت بود، که به شخص تو اختصاص داده، پس از کفار بيزارى جوى، و معين و ياور آنان مباش.
احتمال قريب به ذهن هست که در اين جمله، نوعى محاذات با کلام موسى «عليه السلام»، آن جا که قبطى را کشت، به کار رفته باشد. چون او هم گفت: «رَبِّ بِمَا أنعَمتَ عَلَىَّ فَلَن أکُونَ ظَهِيراً لِلمُجرِمين» پروردگارا! به خاطر اين نعمت ها که به من ارزانى داشتى، هرگز تا زنده ام، کمک کار مجرمان نمى شوم».
و بنابراين در جمله مورد بحث، نهى از يارى کردن کفار، اشاره است به اين که القاء کتاب به سوى خاتم الأنبياء «صلى الله عليه و آله و سلم» نعمتى است، که خدا به وی ارزانی داشته، تا به وسیلۀ آن،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۳
به سوى حق هدايت کند، و به توحيد دعوت نمايد.
پس بر او لازم است که هيچ کافرى را بر کفرش اعانت نکند، و در برابر جلوگيری هاى آنان از آيات خدا، بعد از آن که به وى نازل شده، تسليم نگردد. همچنان که موسى «عليه السلام» با پروردگارش عهد بست که در برابر نعمت هايى که بر او انعام کرد، يعنى نعمت حکمت و علم، هيچ وقت پشتيبان مجرمان نشود.
و به زودى خواهد آمد که به رسول اکرم اسلام مى فرمايد: «وَ لَا يَصُدُّنَکَ...»، که آن اجمال «فَلَا تَکُونَنَّ ظَهِيراً لِلکَافِرِين» را شرح مى دهد.
«وَ لا يَصدُّنَّک عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزِلَت إِلَيْک ...»:
اين آيه، رسول گرامى «صلى الله عليه و آله و سلم» را نهى مى کند از اين که از آيات خدا روى بگرداند. چيزى که هست، اين معنا را در لسان نهى کفار از جلوگيرى از آيات، و از منصرف کردن آن جناب بيان کرده، و خلاصه به کفار مى فرمايد که: نبايد رسول ما را از تبليغ آيات جلوگيرى کنند، و او را از مأموريت خود منصرف نماييد.
و وجه اين تعبير، اين است که: انصراف آن جناب، مسبب از سد و جلوگيرى آنان است، و اين تعبير، نظير نهيى است که به آدم و همسرش کرده، مى فرمايد: «فَلَا يُخرِجَنَّکُمَا مِنَ الجَنَّة: بايد که شيطان شما را با وسوسه خود از بهشت بيرون نکند». يعنى شما با وسوسه شيطان از بهشت بيرون نشويد.
و ظاهرا اين آيه شريفه و آيه بعدش، در مقام شرح است براى جملۀ «فَلَا تَکُونَنَّ ظَهِيراً لِلکَافِرِين»، و فايده اين شرح، تأکيد نهى است از طريق شمردن موارد آن، يکى پس از ديگرى.
لذا اول، او را نهى کرد از انصراف و روگردانى از قرآنى، که بر او نازل شده. به خاطر اين که مشرکان مى گويند اين قرآن شعر است، يا کهانت است، يا اساطير و خرافات قديمى است، که برايش نوشته اند.
بار دوم، او را امر مى کند به اين که مردم را به سوى پروردگار خود بخواند. بار سوم، نهى مى کند از اين که از مشرکان شود، و آنگاه اين نهى را تفسير مى کند به اين که با خدا، خدايى ديگر بخواند.
و اگر صفت ربوبيت را تکرار کرد، و نيز آن را به خود آن جناب نسبت داد، و مکرر فرمود: «رَبّک»، همه براى اين است که بفهماند آن جناب را به رحمت و نعمت خود اختصاص داده، و تنها اوست که خدا را بندگى مى کند و مشرکان، با او خدا را عبادت نمى کنند.
«وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ»:
در سابق گفتيم که اين جمله، به منزله تفسيرى است براى آيه «وَ لَا تَکُونَنَّ مِنَ المُشرِکِين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۴
«لا إِلَهَ إِلا هُوَ کُلُّ شئٍ هَالِکٌ إِلّا وَجْهَهُ لَهُ الحُْکْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»:
کلمۀ اخلاص «لا إله إلّا الله» در مقام تعليل جملۀ «وَ لَا تَدعُ مَعَ الله إلَهاً آخَر» است. يعنى براى اين گفتيم که با خدا، خدايى ديگر مخوان، که غير از او، هيچ معبودى نيست. جمله بعد از کلمه اخلاص، کلمه اخلاص را تعليل مى کند، که بيانش خواهد آمد.
شرح و تفسیر آیه: «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ»
«کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ» - کلمۀ «شئ» از نظر مصداق، با کلمۀ «موجود» مساوى است. (هر چيزى که موجود باشد، چيز هم هست، و هرچه که چيز باشد، موجود نيز هست). در نتيجه بر تمامى موجودات اطلاق مى شود، حتى بر خداى تعالى. همچنان که در آيه «قُل أىُّ شَئٍ أکبَرُ شَهَادَةً قُل الله» مى بينيم کلمۀ «شَئ» بر خدا اطلاق شده، و کلمۀ «هلاک» به معناى بطلان و معدوم شدن است.
دو کلمۀ «وجه» و «جهت»، به يک معنا است. مانند کلمۀ «وعد» و «عدة». و وجه هر چيزى در عرف عام، به معناى آن ناحيه اى از آن است که با آن، با غير روبرو مى شود و ارتباطى با آن دارد. همچنان که وجه هر جسمى، سطح بيرون آن است، و وجه انسان، نيم پيشين سر و صورتش مى باشد. يعنى آن طرفى که با آن، با مردم روبرو مى شود.
و «وجه خدا»، چيزى است که با آن، براى خلقش نمودار است، که خلقش هم، با آن، متوجه درگاه او مى شوند. و اين، همان صفات کريمه او، از حيات و علم و قدرت و سمع و بصر است، و نيز هر صفتى از صفات فعل، مانند صفت خلقت و رزق و احياء و اماته و مغفرت و رحمت، و همچنين آيات داله بر خدا بدان جهت که آيت اند، وجه خدا مى باشند.
بنابراين، هر موجودى که تصور شود، فِى نَفسِه هَالِک و باطل است، و حقيقتى جز آنچه که از ناحيه خداى تعالى به آن افاضه شود، ندارد، و آنچه که منسوب به خداى تعالى نباشد، از حقيقت به طور کلّى خالى است، و جز موهومى که وهم متوهم آن را تراشيده نيست. و يا سرابى است که خيال، آن را به صورت حقيقت جلوه داده. مانند اصنام و بت ها که از حقيقت، جز اين مقدار که سنگ و يا چوب و يا فلز است، ندارند، و اما اين که رب و يا معبود باشند و نفع و ضرر يا اثر ديگرى داشته باشند، حقيقت ندارد، و بيش از نام هايى که از ناحيه پرستندگان آن ها صورت گرفته ،چيز ديگرى نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۵
و نيز مانند انسان که از حقيقت، جز اين مقدار بهره ندارد، که موجودى است که آفرينش خدا، روحى و جسمى در او به کار برده، و او خودش صفات کمالى براى خود کسب کرده. اين ها که حقيقت انسان را تشکيل مى دهند، همه صنع خدا و منسوب به اويند، و اما زايد بر اين ها، آنچه را که عقل اجتماعى بر آن اضافه مى کند، همه موهومات اند، که ناچارى و اضطرار، باعث شده آن ها را معتبر بشمارد.
مانند اين که: فلان انسان نيرومند، و آن يکى سلطان، و آن ديگرى رئيس، و آن چهارمى محترم، و آن پنجمى ثروتمند، و آن ششمى عزيز، و آن يکى صاحب اولاد، و ديگرى بازو و حمايت کننده دارد. همه اين ها، جز سرابى هالک و آرمانى کاذب، چيز ديگرى نيستند، و بر همين منوال، هر موجود ديگرى را که تحت تجزيه عقل بياوريم، عبارت است از يک يا چند حقيقت و چند خرافه و موهوم.
پس از حقيقت، آن مقدارى در دست ما و نزد ما است، که خدا به فضل خود افاضه اش کرده باشد، و آن افاضه آيات اوست، که بر صفات کريمه او، از رحمت و رزق و فضل و احسان و صفات ديگرش دلالت مى کند.
پس حقيقتى که در واقع ثابت است، و هرگز هلاکت و بطلان ندارد، عبارت است از: صفات کريمه خدا، و آيات داله بر صفاتش، که همه آن ها با ثبوت ذات مقدسش ثابت اند.
اين در صورتى است که مراد از کلمۀ «هالک» در آيه شريفه، هالک فعلى باشد که در اين صورت، حاصل تعليل کلمۀ «اخلاص» به عبارت «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ» اين مى شود که:
هيچ إله - معبود به حق - جز خدا نيست. براى اين که معبود وقتى معبود به حق است، که خودش حقيقتى داشته باشد، و مشتمل بر واقعيتى غير هالک باشد. حقيقت و واقعيتى که بطلان در او راه نيابد. و نيز تدبيرى در عالَم داشته باشد. آن هم تدبيرى حقيقى و واقعى، نه موهوم و خيالى.
و وقتى معبود عبارت از چنين موجودى باشد، غير از خداى تعالى، هيچ معبودى نخواهد بود. چون غير از او، هرچه باشد، فى نفسه هالک و باطل است، مگر آن چيز که وجه خدا و منسوب به اوست. پس در عالَم هستى، غير از خداى سبحان، هيچ معبودى نيست.
بت پرستان، هرچند که وجود بت را هم منسوب به خداى تعالى مى دانند، و معترف اند که وجود آن، از ناحيه خدا و وجه اوست، إلّا اين که آن ها را مستقل در تدبير دانسته و تدبير آن ها را منسوب به خدا و احکام آن ها را احکام خدا نمى دانستند. و به همين جهت آن ها را مى پرستيدند، و خدا را نمى پرستيدند، و حال آن که هيچ موجودى در هيچ اثرى مستقل نيست. پس در عالَم هستى، هيچ موجودى به غير از خداى سبحان، مستحق پرستش نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۶
بيان وجه ديگرى در تفسير آیه: «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ»
در اين جا، «وجه» ديگرى در تفسير آيه هست، که دقيق تر از وجه سابق است. بنابر اين که مراد از «وجه»، ذات هر چيزى باشد. همچنان که بعضى، آن را هم از معانى «وجه» شمرده اند، و مثال زده اند به وجه النهار، و وجه الطريق. يعنى خود روز، و خود راه. و ما فعلا به صحت و سقم اين معنا، کار نداريم.
و بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن ذات شريف است، و مثال زده اند به وجوه مردم. يعنى افراد برجسته و شريف، که البته اين معنا، براى کلمۀ «وجه»، از باب مجاز مرسل و يا استعاره است.
به هرحال، بنابر هر دو فرض، مراد از آيه شريفه، اين است که: غير از خداى تعالى، هر موجودى که تصور شود، ممکن است، و ممکن، هرچند که به ايجاد خداى تعالى وجود يافته باشد، از نظر ذات خودش، معدوم و هالک است. تنها موجودى که فى حدّ نفسه، راهى براى بطلان و هلاکت در او نيست، ذات خداوند است، که واجب بالذات است.
آن وقت حاصل تعليل کلمۀ «اخلاص» به جملۀ «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ» اين مى شود که:
اگر گفتيم هيچ معبودى جز خدا نيست، بدين علت است که إله و معبود به حق، بايد کسى باشد که چيزى از تدبير عالَم در دست داشته باشد. و تدبير، هيچ وقت از خلقت و ايجاد جدايى پذير نيست. چون معنا ندارد که حوادث عالَم را کسى به وجود آورد، و تدبير آن حوادث به دست کس ديگرى باشد.
و ما مکرر در اين کتاب، اين معنا را روشن ساختيم، و چون خود مشرکان هم اعتراف دارند که خالق و ايجاد کنندۀ عالَم، بايد واجب الوجود باشد، و نيز واجب الوجودى به غير از خدا نيست، پس معبودى هم به جز او، نخواهد بود.
و اين که مشرکان مى گويند: خدا، أجلّ از آن است که عقل يا وهم آدمى بدو احاطه يابد، پس ممکن نيست توجه عبادتى به او داشت، و ناگزير بايد در عبادت، متوجه بعضى از مقربان درگاه او، نظير ملائکه کرام، و امثال ايشان شد، تا شفيع ما در درگاه او باشند، سخن باطلى است.
چون توجه عبادى، احتياج به احاطه علمى ندارد، بلکه همين مقدار کافى است که او را به وجهى بشناسيم، که آن هم، در هر کس، به قدر معرفتش حاصل است.
و اما بنابر اين که مقصود از هالک چيزى باشد که هلاک و فنا در پى دارد، و بنابر قول بعضى که مى گويند: اسم فاعل، ظاهر در آينده است، پس ظاهر آيه، اين است که: هر موجودى که تصور شود، بعد از وجودش، هلاکت و بطلان در پى دارد، مگر وجه خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۷
اين نيز، وجه صحيحى است. براى اين که در پى داشتن هلاکت، به اختلاف موجودات، مختلف مى شود. آن موجودات که زمانى هستند، بعد از سرآمد زمان وجودشان، هالک و باطل مى شوند. و آن هايى که زمانى نيستند، وجودشان در احاطه فنا قرار دارد، و فنا از هر طرف، احاطه شان کرده است.
و هلاکت اشياء بنابر اين، عبارت است از: بطلان وجود ابتدايى آن ها، به طورى که دنيا و نشئه اول از وجود آن ها خالى شود، و همه به نشئه آخرت منتقل گشته و به سوى خدا بازگشت کنند، و نزد او قرار گيرند.
و اما بطلان مطلق، بعد از آن که هست شدند، صحيح نيست. براى اين که صريح قرآن، آن را نفى کرده، و آيات آن پيوسته مى فرمايد: بازگشت همه موجودات به سوى خداست، و خدا منتهى، و رجعت به سوى اوست. «وَ هُوَ الَّذِى يَبدَءُ الخَلقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ: اوست که خلق را آغاز کرد، و دوباره آن را بر مى گرداند».
پس حاصل معناى آيه، بر اساس چند معنايى که گذشت، بدين قرار است:
اگر مراد از «وجه»، صفات کريمه خدا باشد، که: هر چيزى به زودى جا خالى کرده و به درگاه خدا مى رود، مگر صفات کريمه خدا، که منشأ فيض او هستند، و بدون وقفه و تا بى نهايت مشغول افاضه فيض اند، و معبود هم بايد اين چنين باشد، و بطلان در ذات او، و انقطاع در صفات فياضه او راه نداشته باشد، و غير از خدا هيچ موجودى اين طور نيست. پس هيچ معبودى جز او نيست.
و اگر مراد از «وجه»، ذات مقدس باشد، حاصل معنا اين مى شود که:
هر موجودى فنا در پى دارد، و با رجوع به سوى خدا، هلاک مى شود، مگر ذات حق و ثابت او، که بطلان و هلاکت در او راه ندارد. بنابراين وجه، صفات، صقع ذات ملاحظه مى شود، و معبود هم بايد کسى باشد که فنا در او راه نداشته باشد، و غير از خدا کسى به اين صفت نيست. پس جز او هم معبودى نيست.
اشاره به اين که مقصود از هلاکت، نابودى نيست
و با آنچه در معناى آيه گفته شد، جواب اعتراضى که به عموميت آيه شده، روشن مى شود. چون اعتراض کرده اند که اگر آيه به عموميتش مراد باشد، بايد بهشت و دوزخ و عرش هم فناپذير باشند. با اين که مى دانيم بهشت و دوزخ، بعد از موجود شدن، ديگر معدوم نمى شوند و تا بى نهايت موجود هستند. و همچنين عرش نيز همين طور است. چون در بعضى روايات آمده که: «عرش، سقف بهشت است».
حاصل جواب اين است که گفتيم منظور از هلاکت، نابودى نيست، بلکه نابود شدن در دنيا، و انتقال به نشئه ديگر، و رجوع به خداست و اين انتقال از دنيا به آخرت، و عود بعد از وجود اول، در موجوداتى تصور دارد که دنيايى باشند. و اما موجودات آخرتى، چون بهشت و دوزخ و عرش، هلاکت به اين معنا را ندارند. چون از جايى به جايى منتقل نمى شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۸
همچنان که خداى تعالى، درباره آن ها فرموده: «مَا عِندَکُم يَنفَدُ وَ مَا عِندَ الله بَاقٍ». و نيز فرموده: «وَ مَا عِندَ الله خَيرٌ لِلأبرَار». و نيز فرموده: «سَيُصِيبُ الَّذِينَ أجرَمُوا صَغَارٌ عِندَ الله». و نظير اين آيه درباره خزائن رحمت خدا آمده که فرموده: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ». و همچنين درباره «لوح محفوظ» فرموده: «وَ عِندَنَا کِتَابٌ حَفِيظٌ».
و اما «عرش» که به عنوان مثال ذکر کرده اند، ما درباره آن، در تفسير آيه «إنّ رَبَّکُمُ الله» شرحى گذرانديم، که بايد بدان جا مراجعه شود.
ممکن هم هست بگوييم: مراد از کلمۀ «وجه»، جهتى باشد که منسوب به خدا است، و آن ناحيه اى است که خدا از آن ناحيه منظور مى شود، و با آن به سويش توجه مى کنند. مؤيّد اين احتمال، اين است که استعمالش در کلام خداى، تعالى بسيار است. مثل جملۀ «يُرِيدُونَ وَجهَهُ»، و جملۀ «إلّا ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهِ الأعلَى» و نظائر آن، در آيات قرآنى بسيار است.
و بنابراين معنا، منظور از «وجه»، هر چيزى خواهد بود که تنها منسوب به خداست. آنگاه اگر کلام را به همان ظاهر عمومى اش باقى بگذاريم، اين معنا با معناى اول منطبق مى شود، و از مصاديق آن، اسماء و صفات و انبياء و خلفاء و دين خدا خواهد بود.
و اگر از اطلاق آن چشم پوشيده، تنها مراد از «وجه» را دين بگيريم - همچنان که در بعضى روايات نيز وجه به آن تفسير شده و بگوييم که منظور روايات تطبيق نبوده - در اين صورت، مراد از هلاک فساد، و بدون اثر شدن است. آن وقت جملۀ مورد بحث، تعليل مى شود براى جملۀ «وَ لَا تَدعُ مَعَ الله إلهاً آخَر»، و جمله ماقبلش قرينه مى شود براى اين که مراد از کلمۀ «شَئ»، دين و اعمال دينى است، که آن وقت معناى جمله مورد بحث، چنين مى شود: به غير دين توحيد، به هيچ دين ديگرى متدين مشو. براى اين که تمامى دين ها، باطل و بى اثر است، مگر دين خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳۹
و بنابراين، مناسب تر آن است که بگوييم: حکم در ذيل آيه که مى فرمايد «لَهُ الحُکمُ»، به معناى حکم تشريعى، و يا اعم از آن و از احکام تکوينى است. و آن وقت، معنا چنين مى شود: هر دينى هالک است، مگر دين او. براى اين که تشريع دين کار او است، نه غير او، و همه شما به سوى او بازگشت مى کنيد، نه به سوى دين تراشان اديان ديگر.
وجوه مختلف درباره مراد از هلاکت همه چیز، مگر «وجه» خدا
اين آن معانى بود که دقت و تدبر در آيه شريفه، آن را دست مى دهد. البته مفسران، درباره معناى آن، اقوال مختلف ديگرى دارند.
مثلا بعضى گفته اند: «مراد از «وجه»، ذات مقدس خدا، و مراد از «هلاکت»، انعدام است. و معناى آيه اين است که: هر چيزى، فى نفسه، در معرض انعدام است، چون وجودش از خودش نيست، مگر ذات خدا، که واجب الوجود است. و بنابراين، اساس کلام بر تشبيه است، و مى خواهد بفرمايد: هر موجودى غير خدا، مانند هالک است. چون وجودش مستند به غير است».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «وجه»، ذات هر چيزى است. و ضمير در «وَجهَهُ»، به خدا بر مى گردد. به اعتبار اين که وجه هر چيزى، مملوک اوست. و معناى آيه، اين است که: هر چيزى هالک است، مگر وجه خدا، که ذات هر چيز و وجود اوست».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «وجه»، جهت مقصوده از هر چيز است، و ضمير در «وَجهَهُ»، به خدا بر مى گردد. و معناى آيه، اين است که: هر چيزى با همه متعلقاتش هالک است، مگر تنها آن جهت از هر چيز که منسوب به خداى تعالى است، و آن وجودى است که خدا به وى افاضه فرموده است».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «وجه»، آن جهت مقصوده است و آن خداى سبحان است، که هر چيزى متوجه به او است. و ضمير در «وَجهَهُ»، به کلمۀ «شئ» بر مى گردد. و معناى آيه، اين است که: هر چيزى هالک است، مگر خدايى که جهت مطلوب هر چيز است».
و در معناى «هلاک» بعضى گفته اند: «به معناى مرگ است، و ظاهر عموم آيه مراد نيست، بلکه مراد تنها جانداران است. و معنايش اين است که: هر موجود جاندارى به زودى مى ميرد، مگر وجه خدا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۰
باز در معناى «وجه» بعضى گفته اند: «مراد از آن عمل صالح است. و معناى آيه، اين است که: هر عملى در معرض عدم است، به جز آن عملى که بنده خدا آن را به عنوان امتثال امر خدا به جا آورد، که خدا آن را باقى مى دارد و باطل نمى کند تا اين که ثواب او را بدهد. و يا به خاطر اين که مقبول درگاه خدا واقع شد، با قبول او ديگر قابل هلاک نيست. چون عمل با جزاء معاوضه شده، و جزاء، قائم مقام عمل شده، و جزاء هم، هلاک پذير نيست».
بعضى ديگر گفته اند: «معناى «وجه»، جاه خداى تعالى است، که آن را در بين مردم اثبات کرده».
و درباره «هلاک»، بعضى گفته اند: «همۀ ماسوى الله را به طور دايم شامل مى شود. چون وجود در هر آن، بر او افاضه مى شود. پس او - يعنى ماسوى الله، دائما در تغيير و هلاکت است. هم در دنيا و هم در آخرت. و معناى آيه، اين است که: هر چيزى دائما در ذاتش متغير است، مگر وجه خدا».
ليکن هيچ يک از اين وجوه درست به نظر نمى رسد. چون يا با سياق آيه شريفه منطبق نيست، و يا دليلى که آورده اند، مدعايشان را اثبات نمى کند. و يا معنایى است که از فهم دور است. و اگر در آن وجهى که ما ذکر کرديم، دقت شود، اشکال هايى که بر هر يک از اين وجوه وارد است، روشن مى شود و ديگر ما طول نمى دهيم و مى گذريم.
«لَهُ الحُکمُ وُ إلَيهِ تُرجَعُون» - کلمۀ «حکم»، به معناى قضاى نافذ خدا در موجودات است، که تدبير در نظام کون، داير مدار همين قضاء است. و اما اين که بگوييم حکم در اين جمله، به معناى رسيدگى به حساب اشخاص در روز قيامت است، احتمالى است که اگر درست بود، جا داشت اول بفرمايد: «إلَيهِ تُرجَعُونَ وَ لَهُ الحُکمُ». چون اول بايد مردم به سوى خدا برگردند، بعد به حسابشان رسيدگى شود. پس همين که اول حکم را آورده، اين احتمال را بعيد مى سازد.
و هر دو جمله در مقام تعليل هستند، و هر يک به تنهايى حجتى تمامند، که وحدانيت خدا را در الوهيت اثبات مى کنند، و در عين حال، مى توانند تعليل براى کلمۀ «اخلاص» مزبور نيز باشند. در سابق هم گذشت که گفتيم ممکن است حکم را بنابر بعضى وجوه، به معناى حکم تشريعى و احکام دينى بگيريم.
رده:تفسیر المیزان