المیزان جلد۱۶ بخش۱۲
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۱
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، بخارى، نسائى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن مردويه و بيهقى - در کتاب دلائل - از چند طريق، از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل جملۀ «لَرَادُّکَ إلَى مَعَاد» گفته است: يعنى به مکه. چيزى که هست، در روايت ابن مردويه، اين زيادى هم آمده: همان طور که تو را از مکه بيرون کرد.
مؤلف: باز از ابن عباس، از ابوسعيد خدرى روايت شده که گفتند: مراد از معاد، مرگ است. و نيز از على، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» حديث کرده که فرمود: مراد از معاد، جنت است. و انطباق اين حديث بر آيه، خالى از خفاء نيست.
و قمى، در تفسير خود، از جرير، از ابى جعفر «عليه السلام»، و از ابى خالد کابلى، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: مراد از معاد، رجعت است. و شايد مسأله رجعت، جزء باطن باشد، نه تفسير ظاهر.
و در احتجاج، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى طولانى فرمود: و اما اين که فرمود «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ»، مراد اين است که: هر چيزى هالک است، مگر دين او. چون محال است که از او همه چيزش هلاک شود، تنها وجهش باقى بماند، و خداى تعالى، اجلّ و اعظم از اين است. کسى هلاک مى شود که از خدا نباشد. مگر نمى بينى خودش فرمود: «کُلُّ مَن عَلَيهَا فَانٍ وَ يَبقَى وَجهُ رَبِّکَ: هر چيزى فانى است، تنها وجه پروردگار تو مى ماند»، که در آن، بين خلقش و وجهش جدايى انداخت؟
و در کافى، به سند خود، از سيف، از کسى که نامش را برده، از حارث بن مغيره نصرى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، معناى کلام خداى تعالى را پرسيدند که مى فرمايد: «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَه».
فرمود: مردم درباره آن چه مى گويند؟ من عرضه داشتم: مى گويند يعنى هر چيزى هلاک مى شود، مگر وجه خدا. فرمود: سبحان الله! حرف بزرگى مى زنند. منظور از اين وجه، آن وجه خداست که خلق از آن وجه، به خدا راه مى يابند (منظور ائمه هدى هستند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۲
مؤلف: و نظير اين روايت را، در کتاب توحيد، به سند خود، از حارث بن مغيره نصرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، که عبارتش چنين است: حارث گفت: من از امام صادق «عليه السلام»، از معناى آيه «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ» پرسيدم. فرمود: يعنى هر چيزى هالک است، مگر کسى که راه حق را طى کند.
و در کتاب محاسن برقى نيز نظير آن آمده، جز اين که در آخرش دارد: مگر کسى که راهى را بگيرد که شما در آنيد.
و اين تشويش و اختلافى که در روايات ديده مى شود، از راه نقل به معنا در آن ها راه يافته. راويان فرمايش امام را با عبارت خودشان نقل کرده اند، در نتيجه اين طور شده.
حال اگر مراد از اين که امام صادق «عليه السلام» فرمود: منظور از اين وجه، آن وجه خداست که خلق از آن وجه، به خدا راه مى يابند، مطلق هر چيزى باشد که منسوب به خداست، و از ناحيه خود خدا مى باشد. در اين صورت، روايت با همان معنايى که ما براى آيه کرديم، منطبق مى شود.
و اگر مراد از وجه، آن دينى باشد که خلق از آن مسير متوجه خدا مى شوند، در اين صورت، مراد از هلاکت، بطلان و بى تأثيرى خواهد بود. و معناى روايت اين مى شود که: «لا إله إلّا الله». هر دينى باطل است، مگر دين حق او، که از آن مسير پرستيده مى شود، که آن دين حق است. براى اين که به زودى به دارنده اش سود مى رساند، و دارنده اش، پاداش داده مى شود. و ما در تفسير آيه، به اين دو معنا اشاره کرديم.
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «فَلَا تَکُونَنَّ ظَهِيراً لِلکَافِرِين» فرموده: خطاب به رسول خدا است، ولى مردم منظورند. و نيز در جملۀ «وَ لَا تَدعُ مَعَ الله إلَهاً آخَر»، باز خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، ولى مردم منظورند.
بعد مى گويد: اين قول امام صادق «عليه السلام» است که فرموده: خداى تعالى پيامبر خود را به طريقه «إيَّاکَ أعنِى وَ اسمَعِى يَا جَاَره: به تو مى گويم، ولى اى «جاره» تو بشنو» مبعوث فرموده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۳
«سوره عنکبوت»
آيات ۱ - ۱۳ سوره عنکبوت
* سوره «عنکبوت»، مکّى است و شصت و شش آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الم (۱)
أَحَسِب النَّاس أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ(۲)
وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِينَ(۳)
أَمْ حَسِب الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيِّئَاتِ أَن يَسبِقُونَا ساءَ مَا يحْکُمُونَ(۴)
مَن کانَ يَرْجُوا لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لآتٍ وَ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۵)
وَ مَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنىُّ عَنِ الْعَالَمِينَ(۶)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سيِّئَاتِهِمْ وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسنَ الَّذِى کانُوا يَعْمَلُونَ(۷)
وَ وَصيْنَا الانسانَ بِوَالِدَيْهِ حُسناً وَ إِن جَاهَدَاک لِتُشرِک بى مَا لَيْس لَک بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا إِلىَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۸)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فى الصَّالِحِينَ(۹)
وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِى فى اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ کَعَذَابِ اللَّهِ وَ لَئن جَاءَ نَصرٌ مِّن رَّبِّک لَيَقُولُنَّ إِنَّا کنَّا مَعَکُمْ أَوَ لَيْس اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فى صدُورِ الْعَالَمِينَ(۱۰)
وَ لَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْمُنَافِقِينَ(۱۱)
وَ قَالَ الَّذِينَ کفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سبِيلَنَا وَ لْنَحْمِلْ خَطايَاکُمْ وَ مَا هُم بحَامِلِينَ مِنْ خَطاهُم مِّن شىْءٍ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ(۱۲)
وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالهَُمْ وَ أَثْقَالاً مَّعَ أَثْقَالهِِمْ وَ لَيُسئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا کانُوا يَفْترُونَ(۱۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۴
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان
الم. (۱)
آيا مردم گمان کرده اند به صرف اين که بگويند ايمان آورده ايم، رها مى شوند و آزمايش نمى شوند؟! (۲)
با اين که ما کسانى را که قبل از ايشان بودند، بيازموديم، بايد خداوند راستگويان را معلوم کند و بايد حتما دروغگويان را مشخص سازد. (۳)
و يا آن ها که عمل زشت مى کنند، پنداشته اند که از ما پيشى مى گيرند، چه بد حکمى است که ايشان مى کنند. (۴)
کسى که اميد ديدار خدا دارد، بداند که اجل خدا رسيدنى است و او، شنوا و داناست. (۵)
و کسى که جهاد کند، به نفع خود جهاد کرده است، که خدا بى نياز از همه عالميان است. (۶)
و کسانى که ايمان آوردند و عمل صالح کردند، ما گناهان ايشان را از ايشان محو مى کنيم و به طور مسلم، پاداش بهتر از آنچه مى کردند، مى دهيم. (۷)
و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش به احسان کرده ايم (و در عين حال گفته ايم) اگر به تو اصرار ورزيدند که چيزى را که بدان علم ندارى، شريک من سازى، اطاعتشان مکن. برگشت شما فرزندان و پدر و مادرتان به سوى من است، آن وقت به آنچه مى کرديد، آگاهتان مى کنم. (۸)
و کسانى که ايمان آورده و عمل صالح مى کنند، ما به طور قطع آن ها را در زمره صالحان در مى آوريم. (۹)
و بعضى از مردم اند که مى گويند به خدا ايمان آورديم، ولى همين که به خاطر خدا اذيت مى شوند، شکنجه مردم را همسنگ عذاب خدا مى کنند و چون از طرف پروردگارت نصرتى برسد، حتما مى گويند ما هم با شما بوديم. آيا خدا داناتر نيست به آنچه در سينه عالميان پنهان است. (۱۰)
بايد خدا کسانى را که ايمان آورده اند، معين کند و کسانى را که نفاق ورزيدند، مشخص سازد. (۱۱)
و آنان که کفر ورزيدند، به کسانى که ايمان آوردند، گفتند: بياييد راه ما را پيروى کنيد و اگر راه ما خطا بود، خطاى شما به گردن ما، با اين که هيچ يک از خطاهاى خود را نمى توانند، حمل کنند و به يقين دروغ مى گويند. (۱۲)
و بايد که بارهاى خود را با وزر بارهاى ديگران حمل کنند و روز قيامت، به يقين از افتراهايى که بسته اند، بازخواست خواهند شد. (۱۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۵
«بیان آیات»
خلاصه اى از مفاد سوره عنکبوت
از سياق آيات اين سوره و مخصوصا آيات اول سوره بر مى آيد که بعضى از کسانى که در مکه و قبل از هجرت، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ايمان آورده بودند، از ترس فتنه اى که از ناحيه مشرکان تهديدشان مى کرد، از ايمان خود برگشته بودند.
چون مشرکان دست از سر مسلمانان بر نمى داشتند، و مرتب آنان را دعوت مى کردند به اين که از ايمان به آن جناب برگردند، و ضمانت مى دادند که اگر برگرديد، هر ضررى از اين بابت ديديد ما جبران مى کنيم. همچنان که اگر برنگرديد، بلا به سرتان مى آوريم و آن قدر شکنجه تان مى کنيم تا به کيش ما برگرديد، که آيه «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنَا وَلنَحمِل خَطَايَاکُم...»، و آيه شريفه «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ فَإذَا أُوذِىَ فِى اللهِ جَعَلَ فِتنَةَ النَّاس کَعَذَابِ الله...»، متضمن اين معانى است.
و گويا از اين عده که از ايمان خود رجوع کرده اند، کسانى بوده اند که رجوعشان به خاطر مجاهدت و تهديد و تشويق پدر و مادرشان بوده. مانند بعضى از فرزندان مشرکان، که از آيه شريفه: «وَ وَصَّينَا الإنسَانَ بِوَالِدَيهِ حُسناً وَ إن جَاهَدَاکَ لِتُشرِکَ بِى مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ فَلَا تُطِعهُمَا...» اين معنا استشمام مى شود، و اين سوره درباره اين عده نازل شده است.
پس غرض سوره به طورى که از اول و آخرش و سياق جارى در سراسرش استفاده مى شود، اين است که: غرض خداى تعالى از ايمان مردم، تنها اين نيست که به زبان بگويند ايمان آورديم، بلکه غرض، حقيقت ايمان است، که تندباد فتنه ها آن را تکان نمى دهد، و دگرگونى حوادث، دگرگونش نمى سازد، بلکه هرچه فتنه ها بيشتر فشار بياورد، پا برجا و ريشه دارتر مى گردد.
پس غرض سوره اعلام اين معنا است که مردم خيال نکنند به صرف اين که بگويند ايمان آورديم، دست از سرشان بر مى دارند، و در بوته آزمايش قرار نمى گيرند. نه، بلکه حتما امتحان مى شوند، تا آنچه در دل نهان دارند ظاهر شود و معلوم شود ايمان است يا کفر. «فَلَيَعلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعلَمَنَّ الکَاذِبِين: پس خدا حتما بايد معلوم کند آن کسانى را که در دعوى ايمان راست مى گويند، و آن هايى که در اين دعوى دروغگويند».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۶
پس فتنه و محنت يکى از سنت هاى الهى است که به هيچ وجه و درباره هيچ کس از آن گذشت نمى شود. همان طور که در امت هاى گذشته، از قبيل قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهيم، لوط، شعيب و موسى جريان يافت، و جمعى استقامت ورزيده و جمعى ديگر هلاک شدند و در امت هاى حاضر و آينده نيز جريان خواهد داشت، و خدا به کسى ظلم نکرده و نمى کند. اين خود امت ها و اشخاص اند، که به خود ظلم مى کنند.
پس کسى که مى گويد من به خدا ايمان آوردم، بايد در برابر ايمانش صبر کند، و خداى يگانه را بپرستد و چون قيام به وظايف دينى برايش دشوار و يا غير ممکن شد، بايد به ديارى ديگر مهاجرت کند. ديارى و سرزمينى که در آن جا بتواند به وظيفه هاى خود عمل کند.
چون زمين خدا وسيع است و هرگز نبايد به خاطر ترس از گرسنگى و ساير امور زندگى، از مهاجرت چشم بپوشد. براى اين که رزق بندگان به عهده خدا است: «وَ کَأيِّن مِن دَابَّةٍ لَا تَحمِلُ رِزقَهَا اللهُ يَرزُقُهَا وَ إيَّاکُم: و چه بسيار جنبده که خودش متحمل رزقش نيست، بلکه خدا است که رزق آن ها و رزق شما را مى دهد».
و اما مشرکان که مؤمنان را آزار مى کردند، با اين که مؤمنان به غير از اين که مى گفتند: «پروردگار ما الله است»، هيچ جرمى مرتکب نشده بودند. آن ها هم بايد بدانند که با اين رفتار خود، خدا را عاجز نمى کنند، و به ستوه نمى آورند، و نمى توانند خواست خود را عليه خواست خدا به کرسى بنشانند، بلکه خود اين آزارشان هم که گفتيم فتنه و آزمايش مؤمنان است، فتنه و آزمايش خودشان نيز هست. و چنان نيست که از علم و تقدير الهى خارج باشد. بلکه اين خدا است که آنان را در چنين بوته اى از آزمايش قرار داده، و دارد عليه آنان ضبط مى کند، تا اگر خواست در همين دنيا به وبال آن گرفتارشان کند، و اگر خواست اين عذاب را تأخير انداخته، در روزى که به سوى او بر مى گردند، و ديگر راه گريزى ندارند، عذاب کند.
و اما آنچه به عنوان حجت و دليل براى خود درست کرده و دل بدان خوش کرده اند، سخن باطل و دليل مردودى است که هيچ جا به دردشان نمى خورد، و حجت عليه آنان تمام است.
اين حاصل و خلاصه اى از غرض سوره مورد بحث است، و مقتضاى اين زمينه، اين است که سوره در مکه نازل شده باشد. و اين که بعضى گفته اند: مدنى است، که يا همه اش و يا بيشترشو يا قسمتى از آن در مدينه نازل شده - اقوالشان در بحث روايتى آينده، از نظر خواننده خواهد گذشت - صحيح نيست. چون مضامين آيات آن، جز با روزگار عسرت و شدت قبل از هجرت وفق نمى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۷
«الم أَحَسِب النَّاسُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ»:
کلمه «حسب» از ماده «حُسبان» است که معناى پندار را مى دهد. و جملۀ «أن يُترَکُوا»، قائم مقام دو مفعول آن است. (چون اين ماده، هميشه دو مفعول مى گيرد، همچنان که در فارسى هم مى گوييم: من فلانى را پسر فلانى پنداشتم).
و جملۀ «أن يَقُولُوا» با تقدير باء سببيت (بِأن يَقُولُوا) مى باشد. و کلمۀ «فتنه» به معناى آزمايش است، و چه بسا بر معناى مصيبت و عذاب اطلاق شود، که معناى اول با سياق سازگارتر است، و استفهام در آيه استفهام انکارى است.
و معناى آن اين است که: آيا مردم گمان کرده اند که به صرف اين که بگويند ايمان آورديم، متعرضشان نمى شوند، و با بلاها و مصيبت ها آزمايش نمى گردند. آزمايشى که با آن آنچه در نهان دارند، از صدق و کذب آشکار شود؟
بعضى از مفسران در معناى آن گفته اند: «و آيا مردم گمان کرده اند که به هيچ بليه اى مبتلا نمى شوند، چون که گفته اند ايمان آورديم، و خلاصه بلا و مصيبت مخصوص کفار است، اما مؤمنان به خاطر آن کرامت و احترامى که نزد خدا دارند، دچار هيچ مصيبتى نمى شوند»؟ وليکن اين معنا از نظر سياق آيات معناى بعيدى است.
بيان سنت الهى، مبنى بر امتحان و آزمايش امت ها
«وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِينَ»:
لام در دو کلمۀ «فَلَيَعلَمَنَّ» و «لَيَعلَمَنَّ»، لام سوگند است، و جملۀ «وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبلِهِم»، حال از کلمۀ «ناس» در آيه قبلى است. و يا حال از ضمير جمعى است که در کلمۀ «يُفتَنُون» است.
بنابر احتمال اول، انکار و توبيخ متوجه به ظنّ و پندار ايشان است، که گمان کرده بودند آزمايش نمى شوند. با اين که سنت الهى بر آزمايش و امتحان خلق جريان دارد.
و بنا بر احتمال دوم، اين سرزنش و توبيخ، متوجه به اين پندارشان است که سنت الهى درباره اقوام مختلف است. چون که قومى را آزمايش مى کند، و قومى ديگر را آزمايش نمى کند. و بعيد نيست احتمال اول با سياق، موافق تر باشد.
پس ظاهر اين است که: مراد از جملۀ «وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبلِهِم»، اين است که فتنه و امتحان، سنت جارى ما است که در امت هاى قبل از ايشان نيز جارى کرديم، و تو هرگز در سنت ما، تبدیل و دگرگونی نخواهى يافت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۸
جملۀ «فَلَيَعلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا...»، تعليل مطلب قبل است. و مراد از اين که مى فرمايد: تا خداوند بداند که چه کسانى راست مى گويند و چه کسانى دروغ گويند، اين است که:
آثار صدق و کذب آنان، به وسيله امتحان در مقام عمل ظاهر شود. چون امتحان است که باطن انسان ها را ظاهر مى کند. و لازمۀ اين ظهور، اين است که: آن هايى که ايمان واقعى دارند، ايمانشان پاى برجاتر شود، و آن ها که ايمانشان صرف ادعا است، همان صرف ادعا هم باطل گردد.
چون آن ثواب و سعادتى که وعده داده اند بر ايمان ايشان مترتب شود، بر ايمان واقعى و حقيقت ايمان مترتب مى شود. ايمانى که آثارش در هنگام شدايد و نيز آن جا که پاى اطاعت خدا به ميان مى آيد، ظاهر مى شود.
يعنى صاحب چنين ايمانى در شدايد صبر مى کند، و نيز در برابر دستورات الهى صبر نموده، آن ها را انجام مى دهد، و در برابر معصيت ها صبر نموده، و از آن ها چشم مى پوشد. چنين ايمانى آن سعادت و آن ثواب ها را در پى دارد، نه ايمان ادعايى.
پس معلوم شد که مراد از دانستن خدا، ظاهر شدن نشانی هاى ايمان واقعى و ادعايى است. ممکن هم هست مراد از دانستن خدا، علم فعلى خدا باشد، که همان نفس امر خارجى است. چون که اعمال و امورى که از ما سر مى زند، عينا يکى از مراتب علم خدا هستند، و گرنه علم ذاتى او احتياجى به امتحان ندارد.
(پس معناى آيه، اين مى شود که: خدا سنت «امتحان» را در همه اقوام و هميشه جارى مى کند، تا علم فعلى او، يعنى راست ها و دروغ ها، ظهور پيدا کند).
و بنابراين، معناى آيه مورد بحث اين مى شود که: آيا مردم پنداشته اند که رها مى شوند، و در بوتۀ آزمايش قرار نمى گيرند، و هر ادعايى بکنند از ايشان پذيرفته مى شود؟ در حالى که چنين نيست. يکى از سنت هاى ما «امتحان» است که در امم قبل از ايشان نيز، جريان داشت، در اين امت نيز بايد جريان يابد، تا راستگويان از دروغگويان متمايز و جدا شوند.
يعنى: آثار راستگويى آنان و دروغگويى اينان ظاهر شود. و در نتيجه، ايمان راستگويان پا برجاتر شده، و ادعاى صورى و دروغى اينان نيز، از دل هايشان بيرون شود.
حال ببينيم چرا تا کلمۀ «فَلَيَعلَمَنَّ اللهُ» همه جا مى فرمود: ما چنين و چنان کرده و مى کنيم، و چون به اين کلمه رسيد، فرمود: «تا خدا بداند»، با اين که جا داشت بفرمايد: «تا ما بدانيم»، نکته اين التفات چيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴۹
بعضى از مفسران گفته اند: «براى اين است که آيه شريفه در مقام تهديد دروغگويان است، و آوردن اسم جلاله (الله) در مهابت و هول انگيزى مؤثرتر است».
ولى ظاهرا اين التفات در امثال اين مقام، براى افاده تعليل است، و مى خواهد علت حکم را برساند و بفرمايد: دعوت به ايمان و هدايت به سوى آن و ثواب يافتن از آن، از آن جايى که مربوط به کسى است که نامش «الله» است، يعنى همه عالَم ابتداى خلقتش از اوست و قوام ذاتش به اوست، و به سوى او هم بازگشت مى کند، پس لازم و واجب است که «حقيقت ايمان» از ايمان ادعايى متمايز شود و مسأله از حال ابهام درآمده و صريح بيان شود. و به همين جهت از تعبير مثل «فَلَنَعلَمَنَّ»، به تعبير «فَلَيَعلَمَنَّ اللهُ» عدول کرد.
معناى آيه: «أَمْ حَسِب الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيِّئَاتِ أَن يَسبِقُونَا ساءَ مَا يحْکُمُونَ»
«أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيِّئَاتِ أَن يَسبِقُونَا ساءَ مَا يحْکُمُونَ»:
کلمۀ «أم»، منقطعه است (که در اصطلاح نحو به معناى بلکه است)، و مراد از جملۀ «الَّذِينَ يَعمَلُونَ السَّيِّئَات: کسانى که گناه مى کنند»، مشرکان است، که مؤمنان را مى آزردند، و آنان را از راه خدا جلوگيرى مى کردند. همچنان که مراد از کلمۀ «ناس» در جملۀ «أحَسِبَ النَّاسُ»، کسانى هستند که گفته بودند: «آمَنَّا»، ولى در معرض برگشتن از ايمان بودند. چون از فتنه و شکنجه مشرکان مى ترسيدند.
و مراد از جملۀ «أن يَسبِقُونَا» - به طورى که از سياق بر مى آيد - غلبه و به ستوه آوردن خدا با فتنه مؤمنان، و بازدارى ايشان از راه خدا است.
و جملۀ «سَاءَ مَا يَحکُمُون»، تخطئه ايشان است، که گمان کرده بودند مى توانند بر خدا غلبه کنند، و با فکر و خدعه خود و بازدارى مؤمنان از راه خدا، و شکنجه دادن ايشان، از او سبقت بگيرند. و حال آن که همين پندار غلط، مکرى است که خدا به ايشان کرده، و ايشان را از اين که به راه او که راه راست است، درآيند، جلوگيرى نموده و نمى گذارد به سعادت خود برسند: «وَ لَا يَحِيقُ المَکرُ السَّيِّئ إلّا بِأهلِهِ».
بعضى از مفسران گفته اند: «مفاد آيه، توبيخ عاصيان از مؤمنان است، همچنان که مراد از جمله قبلى هم که مى فرمود: «الَّذِينَ يَعمَلُونَ السَّيِّئات»، همين مؤمنان است. و مراد از «سيّئات»، گناهانى است که مرتکب مى شوند، نه شرک». ولى خواننده خوب مى داند که سياق، با اين احتمال مساعدت ندارد.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از عمل به سيّئات، اعم از شرک و ارتکاب ساير گناهان است، و آيه شريفه، عام است و جهت ندارد ما آن را مخصوص شرک و يا ساير گناهان بگيريم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۵۰
ولى اين درست نيست. چون اعتبار آيه از حيث اين که در سياق خاصى قرار گرفته، يک مطلب است، و اعتبار آن از نظر خود الفاظش، مطلبى ديگر است. و آنچه که اعتبار اولى اقتضاء مى کند و از نظر غرض سوره هم اهميت دارد، همان است که ما گفتيم. و اما به اعتبار دوم، اقتضايش عموميت است، و هيچ حرفى در آن نيست.
مراد از «لقاء خداوند»، در آیه شریفه
«مَن کانَ يَرْجُوا لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لآتٍ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»:
بعد از آن که خداى سبحان مردم را سرزنش کرد بر اين که در امر ايمان به خدا سهل انگارند، و به خاطر بلا و اذيت مشرکان از ايمان بر مى گردند و مشرکان را سرزنش کرد به اين که همچنان مؤمنان را آزار مى دهند، و از راه خدا باز مى دارند، تا به اين وسيله به خيال خود نور خدا را خاموش کنند، و خدا را به ستوه آورند، و جلو خواست او را بگيرند؛
و نيز بعد از آن که هر دو طايفه را در پندارشان تخطئه فرمود، اينک در اين آيات، لحن کلام را برگردانيده، حق مطلب را بيان مى کند. آن حقى که به هيچ وجه نمى شود از آن، به سوى چيز ديگرى عدول نمود، و آن واجبى که به هيچ وجه نمى شود از آن شانه خالى کرد.
در اين آيات سه گانه، بيان مى کند که هر کس به خدا ايمان آورد، به اين اميد که به سوى او باز گردد، و به ديدار او نائل شود، بايد بداند که روز ديدار او خواهد رسيد. و نيز بايد بداند که خدا گفته هايش را مى شنود، و به احوال و اعمالش دانا است.
پس بايد حواس خود را جمع کند، و احتياط را از دست ندهد، و حقيقتا ايمان آورد. ايمانى که هيچ فتنه و بلايى او را از آن برنگرداند، و هيچ آزارى از ناحيه دشمنان خدا، آن را سست نکند. و بايد که در راه خدا حقيقتا جهاد کند. و باز بايد بداند که آن کسى که از جهاد وى بهره مند مى شود، خود اوست، و خدا هيچ احتياجى به او ندارد. نه به ايمانش، و نه به جهادش. نه به خود او، و نه به احدى از عالَميان.
و باز بايد بداند که اگر ايمان بياورد و عمل صالح کند، به زودى خدا گناهانش را مى آمرزد و به اعمال خويش پاداش مى دهد، و اين دو علم اخير، علم اول را تأکيد نموده، و مستوجب ملازمه او با وجوب ايمان و صبر در برابر فتنه ها در راه خدا مى شوند.
پس جملۀ «مَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ الله»، ابتداى برگشتن از لحن کلام سابق به بيان حال کسى است که مى گويد: ايمان آوردم، و مى فهماند چنين کسى، حتى اگر مختصرى هم راست بگويد، ايمان مى آورد. چون که اميد دارد روزى به سوى خدا باز گردد، و آن روز قيامت است. زيرا اگر قيامتى در کار نبود، دين و ايمان به کلّى، لغو و بيهوده مى شد.
پس مراد از جمله مورد بحث، اين است که: هر کس به خدا ايمان بياورد، و يا هر کس که به زبان بگويد: من ايمان آوردم، اميد لقاى خدا را دارد. و اگر به جاى اين فرموده: «هر کس اميد لقاى خدا را دارد»، از باب به کار بردن سبب در جاى مسبّب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۵۱
و مراد از «لقاء الله»، قرار گرفتن بنده است در موقعى که ديگر بين او و بين پروردگارش حجابى نباشد. همچنان که روز قيامت نيز اين چنين است. چون روز قيامت، روز ظهور حقايق است، که قرآن کريم درباره اش فرمود: «وَ يَعلَمُونَ أنَّ اللهَ هُوَ الحَقُّ المُبِين: آن روز، يقين مى کنند که خدا، حقّ آشکار است».
بعضى از مفسران، در معناى «لقاى خدا» گفته اند: «مراد از آن، بعث است». بعضى ديگر گفته اند: «مراد از آن، رسيدن به عاقبت زندگى، و ديدار ملک الموت، و حساب و جزاء است».
بعضى ديگر گفتند: «مراد، ملاقات جزاى خدا، يعنى ثواب و يا عقاب اوست». بعضى ديگر گفته اند: «مراد ملاقات حکم او، در روز قيامت است». بنابر بعضى از اين وجوه، کلمۀ «رجاء»، به معناى ترس است.
و اين وجوه، خرافه گويى و دور از ظاهر کلام است، که هيچ احتياجى به ارتکاب آن ها نيست، مگر آن که بگوييم خواسته اند «لقاء الله» را به لازمه معنايش تفسير کنند.
(پس معناى صحيح همان است که گفتيم: لقاى هر چيز، علم يافتن به وجود او است، و روز قيامت، مردم به حقانيت خدا علم پيدا مى کنند، و لقاى علمى برايشان حاصل مى شود).
«فَإنّ أجَلَ الله لَآتٍ» - کلمۀ «أجل»، به معناى غايت و نهايتى است که زمان دين و يا هر چيز ديگرى بدان منتهى مى گردد. گاهى هم اطلاق مى شود به مجموع زمان دين، نه آخر آن، ولى استعمالش غالبا در همان معناى اول است.
و «أجَلَ الله»، عبارت است از: آن غايتى که خدا براى لقاى خود معين کرده، و آن، آمدنى است و هيچ شکى در آن نيست.
و در اين جمله، خداى تعالى، مطلب را در نهايت درجه تأکيد فرموده، و لازمۀ حتمى بودن اين اجل، يعنى روز قيامت، اين است که: بنده خدا درباره آن مسامحه روا ندارد، و آن را سبک نشمارد. و در ايمان حقيقى به خدا و صبر در برابر آن و تحمل فتنه هايى که به خاطر آن رو مى آورد، کوتاهى ننموده و از دين خدا و ايمان به او برنگردد.
خداى تعالى، با جملۀ «وَ هُوَ السَّمِيعُ العَلِيم»، بر اين تأکيد افزوده. چون وقتى خداى سبحان، سميع و شنواى گفتارها و داناى به احوال باشد، ديگر به هيچ وجه صحيح نيست کسى بگويد: ايمان آوردم، آن وقت در برابر فتنه ها از ايمان خود برگردد. بلکه جا دارد که ايمانش از باطن دلش به زبان جارى شود، و در نتيجه در مقابل فتنه ها، هر قدر هم که سنگين باشد، صبر کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۵۲
از اين جا، اين مطلب روشن مى شود که جملۀ «فَإنّ أجَلَ الله لَآتٍ»، از قبيل به کار بردن سبب در جاى مسبّب است، همچنان که اين کار را در صدر آيه کرد، و اصل اين است که بفرمايد: هر کس گفت ايمان آوردم، بايد آن را به طور مستقيم و از صميم قلب بگويد، در حالى که بر ايمانش صابر باشد و در راه پروردگارش مجاهدت نمايد.
«وَ مَن جَاهَدَ فَإنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفسِهِ إنَّ اللهَ لَغَنِىٌّ عَنِ العَالَمِين» - مجاهده و جهاد مبالغه در جهدند، و «جهد»، به معناى به کار بستن طاقت و قدرت است. پس مجاهده و جهاد، يعنى به کار بستن نهايت درجه قدرت و طاقت.
جمله مورد بحث، مردم را به اين نکته متنبه مى کند، که مجاهده آنان در راه خدا، يعنى دست برنداشتن از ايمان و صبر در برابر شدايد و ناملايمات، چيزى نيست که نفع آن عايد خداى سبحان شود، تا آن که مردم درباره آن سهل انگارى نموده، بگويند شد، شد. نشد، نشد. بلکه نفعش عايد خودشان مى شود. چون خداى تعالى از همه عالَميان، بى نياز است.
پس مردم بايد به خاطر سعادت خودشان، ايمان خود را محکم نگاه دارند، و به خاطر ناملايمات، از آن صرف نظر نکنند.
پس جمله مورد بحث، حجتى را که در آيه قبلى بود، تأکيد مى کند. و جملۀ «إنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ العَالَمِين»، تعليل براى ماقبلش مى باشد.
در اين آيه، التفاتى به کار رفته. چون سياق قبلى، سياق تکلم با غير (ما) بود، و سياق در اين آيه، سياق غيبت است که مى گويد: «خدا، چنين و چنان است»، و نفرموده: «ما چنين و چنانيم». و اين تغيير سياق، همان نکته را مى رساند که در آيه «فَلَيَعلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا» مى رساند، و توضيحش گذشت.
«وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات لَنُکَفِّرَنَ عَنهُم سَيِّئَاتِهِم وَ لَنَجزِيَنَّهُم أحسَنَ الَّذِى کَانُوا يَعمَلُون» - اين آيه، عاقبت ايمان واقعى آنان را، که توأم با جهاد است، شرح داده و آن نکته را روشن مى سازد که فرموده بود نفع ايمان عايد صاحبش مى شود، نه عايد خدا. و بيان مى کند که ايمان واقعى و لوازم آن، خود عطيه اى است از خدا، و فضلى است از او.
بنابراين، آيه شريفه خالى از اين دلالت نيست که جهاد در راه خدا، همان ايمان و عمل صالح است. چون در حقيقت، همان آيه را به اين لحن آورده. آن جا مى فرمود: «هر کس جهاد کند، براى خود کرده»، اين جا مى فرمايد: «هر کس ايمان آورد و عمل صالح کند»، چنين و چنان مى شود. پس معلوم شد ايمان و عمل صالح، همان جهاد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۵۳
و اما «تکفير السيّئات»، معنايش عفو از گناهان است، و اصل در معناى تکفير، پوشاندن است. بعضى گفته اند: «تکفير السيّئات»، تبديل کفر سابق است به ايمان، و تبديل معصيت هاى قبلى است به اطاعت. وليکن اين معنا صحيح نيست.
و اما اين که فرمود: «ايشان را به بهترين آنچه عمل کرده اند، جزاء مى دهد»، معنايش اين است که: آن قدر درجه ايشان را بالا مى برد که مناسب بهترين اعمال ايشان باشد.
و يا اين است که: در هنگام حساب، در اعمالى که کرده اند، خرده گيرى ننموده، جهات نقص و عيبى که در آن ها است، به حساب نياورند. در نتيجه با همه آن ها، معامله بهترين عمل از نوع خودش را بکنند. مثلا نمازشان را به جاى بهترين نماز بپذيرند، هرچند که مشتمل بر جهات نقص و بدی هايى باشد، و همچنين هر عمل ديگر.
رده:تفسیر المیزان