المیزان جلد۱۶ بخش۳۷
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۵۷
مطلب ديگر اين که: «جزاء»، يعنى نتيجه اختيار کردن يکى از اين دو طرف ترديد، مختلف است. اگر «حيات دنيا» و زينت آن را اختيار کنند، يعنى همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از همسرى او صرف نظر نمايند، نتيجه و جزايش، اين است که آن جناب، ايشان را طلاق دهد، و هم از مال دنيا بهره مندشان سازد.
و اما بر فرضى که به همسرى آن جناب باقى بمانند و «آخرت» را بر حيات دنيا و زينت آن ترجيح دهند، نتيجه اش، اجر عظيمى است در نزد خدا، اما نه به طور مطلق، بلکه به شرطى که «احسان» و «عمل صالح» هم بکنند.
پس چنين نيست که صرف همسرى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اجر عظيم داشته باشد، و خدا براى هر کس که همسر آن جناب شود، کرامتى و حرمتى قائل باشد، بلکه کرامت و احترام براى همسرى توأم با احسان و تقوا است. و به همين جهت است که مى بينيم وقتى براى بار دوم، علوّ مقام ايشان را ذکر مى کند، آن را مقيد به «تقوا» نموده و مى فرمايد: «لَستُنَّ کَأحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إنِ اتَّقَيتُنَّ».
و اين تقييد، نظير تقييدى است که نسبت به کرامت اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» کرده، و فرموده: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أشِدَّاءُ عَلَى الکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَينَهُم تَرَاهُم رُکَّعاً سُجَّداً... وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنهُم مَغفِرَةً وَ أجراً عَظِيماً».
پس معلوم مى شود همه کسانى که صحابى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بودند، مشمول اين وعده نيستند، بلکه تنها شامل آن عده است که «ايمان» و «عمل صالح» داشته اند. (پس اگر از يک نفر صحابى، انحراف و گناه و ظلمى سر زده باشد، ما نمى توانيم صحبت با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را، کفارۀ آن حساب کنيم).
و کوتاه سخن اين که: اطلاق جملۀ «إنَّ أکرَمَکُم عِندَ اللهِ أتقَيکُم» با اين حرف ها تقييد نمى شود، و همچنان به قوت خود باقى است، و به حکم اطلاق آن، حَسَب و نَسَب و يا هيچ سببى ديگر، ملاک کرامت نزد خدا نخواهد بود.
پس اين که فرمود: «يَا أيَّهَا النَّبِىُّ قُل لِأزوَاجِکَ»، دستور به آن جناب است که اين دو آيه را به همسران خود ابلاغ کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۵۸
و لازمه اش، اين است که اگر شقّ اول را اختيار کردند، طلاقشان داده، مهريه شان را بپردازد. و اگر شقّ دوم، يعنى خدا و رسول و خانۀ آخرت را اختيار کردند، بر همسرى خود باقی شان بدارد.
«إن کُنتُنَّ تُرِدنَ الحَيَوةَ الدُّنيَا وَ زِينَتَهَا» - اراده حيات دنيا و زينت آن به قرينۀ مقابله، کنايه است از اختيار دنيا، و دلدادگى به تمتعات آن، و روى آوردن بدان، و روى گرداندن از آخرت.
«فَتَعَالَينَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسرِّحْکُنَّ سرَاحاً جَمِيلاً»:
در کشاف گفته: کلمۀ «تَعَال» در اصل، براى اين وضع شده که هر وقت در مکانى بلند قرار داشتى، و خواستى کسى را که در مکانى پايين تر قرار دارد، صدا بزنى و بگويى «بيا»، اين کلمه را به کار ببرى، وليکن در اثر کثرت استعمال، کار آن به جايى رسيده که در همه جا استعمال مى شود. چه مکان بلند، و چه پست.
و معناى کلمۀ «تَعَالَين»، آمدن با پا نيست، بلکه روى آوردن به کارى است. (در فارسى هم مى گوييم: بياييد فلان کار را انجام دهيم). يعنى: بياييد با اراده و اختيارتان، يکى از دو پيشنهادم را عملى کنيد. نه اين که با پاى خود بياييد، همچنان که مى گوييم: «فلانى دارد مى آيد تا با من مخاصمه کند». و يا «فلانى رفت در باره من حرف بزند». و يا «برخاست تا مرا تهديد کند»، که در اين موارد، هيچ يک از کلمات «مى آيد»، «رفت» و «برخاست»، به معناى لغوى خود استعمال نشده، بلکه همه آن ها کنايه است.
و «تمتيع»، عبارت است از اين که وقتى يکى از ايشان را طلاق مى دهد، مالى به او بدهد که با آن زندگى کند. و کلمه «تَسرِيح»، به معناى رها کردن است. و «سَرَاح جَمِيل»، به اين معنا است که بدون خصومت و مشاجره و بد و بيراه گفتن، او را طلاق دهد.
در اين آيه، شريفه بحث هايى از نظر فقه هست، که مفسران آن را ايراد کرده اند، وليکن حق مطلب اين است که احکامى که در اين آيه آمده، شخصى است، و مربوط به شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و هيچ دليلى از جهت لفظ در آيه نيست که دلالت کند بر اين که شامل غير از آن جناب نيز هست. و تفصيل همين مطلب در کتب فقهى آمده.
«وَ إن کُنتُنَّ تُرّدنَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدَّارَ الآخِرَة» - در سابق گذشت که مقابله بين اين جمله و جمله «إن کُنتُنَّ تُرِدنَ الحَيَوةَ الدُّنيَا وَ زِينَتَهَا...»، هر يک از دو کلام را مقيد مى کند به مخالف آن ديگرى و نبودن آن، و در نتیجه، معنای جمله مورد بحث چنین می شود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۵۹
(و اگر طاعت خدا و رسول و سعادت خانه آخرت را اختيار کرديد، و به همين جهت در مقابل تنگى و سختى زندگى صبر کرديد، و نيز محروميت از زينت زندگى دنيا را تحمل نموديد، چنين و چنان مى شود)، که به طورى که ديديد مقيد شد به مخالف مضمون جمله ديگر، و در عين حال، کنايه است از اين که در همسرى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» باقى بمانند و در برابر تنگى معيشت صبر کنند. چون اگر جز اين بود، صحيح نبود که قيد «احسان» را هم در آن اجر موعود شرط کند، و اين خود روشن است.
پس معناى آيه اين مى شود که: و اگر بقاء نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و همسرى او را اختيار کرديد، و بر تنگى زندگى صبر نموديد، خداوند برايتان اجرى عظيم آماده کرده، اما به شرطى که نيکوکار باشيد، و خلاصه علاوه بر اين گزينش، يعنى گزينش خدا و رسول و خانه آخرت، در عمل هم نيکوکار باشيد. چه اگر به صرف اين گزينش اکتفاء نموده و در عمل نيکوکار نباشيد، هم در دنيا زيانکار شده ايد و از لذایذ آن محروم مانده ايد، و هم در آخرت، و هر دو را از دست داده ايد.
مضاعف بودن پاداش و کيفر زنان پيامبر«ص»، در برابرعمل خوب و بد خود
«يَا نِسَاءَ النَّبىِّ مَن يَأْتِ مِنکُنَّ بِفَاحِشةٍ مُّبَيِّنَةٍ يُضاعَف لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَينِ ...»:
در اين آيه، از خطابى که قبلا به خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در باره همسران او داشت، عدول نموده، روى سخن را متوجه خود آنان کرده، تا تکليفى را که متوجه ايشان است، مسجّل و مؤکّد کند، و اين آيه و آيه بعدش، به نحوى تقرير و توضيح جملۀ «فَإنَّ اللهَ أعَدَّ لِلمُحسِنَاتِ مِنکُنَّ أجراً عَظِيماً» مى باشد، و هم اثباتا آن را توضيح مى دهد، که چگونه «اجرى عظيم» داريد، و هم نفيا که چرا غير از محسنات از شما، آن اجر عظيم را ندارند.
کلمۀ «فاحشه» در جملۀ «مَن يَأتِ مِنکُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَة»: هر يک از شما که گناهى آشکار مرتکب شود»، به معناى عملى است که در زشتى و شناعت به نهايت رسيده باشد. مانند آزار دادن به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، افتراء، غيبت و امثال اين ها. و کلمۀ «مُبَيِّنَة» به معناى آشکار است. يعنى گناهى که زشتى اش، براى همه روشن باشد.
«يُضَاعَف لَهَا العَذَابُ ضِعفِينِ» - يعنى عذاب براى او دو چندان مى شود، در حالى که مضاعف هم باشد. و «ضِعفَين» به معناى دو مِثل است، و مؤيّد آن، اين است که در طرف ثواب فرموده: «نُؤتِهَا أجرَهَا مَرَّتَينِ»، اجرش را دوبار مى دهيم.
بنابراين ديگر نبايد به گفتار بعضى اعتناء کرد که گفته اند: مراد از «مُضاعفۀ عَذَاب ضِعفين»، اين است که چنين همسرى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، سه بار عذاب دارد، به اين بيان که «مُضاعفۀ عذاب»، به معناى زياد شدن عذاب است، و چون بر این عذاب دو برابر افزوده شود، مجموع سه برابر می گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۰
آيه شريفه ،با جملۀ «وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَى اللهِ يَسِيراً» ختم شده، تا اشاره کند به اين که صرف همسرى پيغمبر، جلوگير عذاب دو چندان نمى شود. هيچ ملاکى براى احترام نيست مگر تقوا، و همسرى پيغمبر وقتى اثر نيک دارد، که توأم با تقوا باشد، و اما با معصيت، اثرى جز دورتر شدن، و وبال بيشتر آوردن ندارد.
«وَ مَن يَقْنُت مِنکُنَّ للَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَالِحاً نُّؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَينِ ...»:
کلمۀ «قنوت»، به معناى «خضوع» است و بعضى گفته اند: به معناى «اطاعت» است. بعضى ديگر به معناى «ملازمت» و مداومت در اطاعت و خضوع گرفته اند. و کلمۀ «اعتاد»، به معناى تهيه کردن است، و «رزق کريم»، مصداق بارزش، بهشت است.
و معناى آيه، اين است که: هر يک از شما همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، براى خدا و رسول او خاضع شود، و يا ملازم اطاعت و خضوع براى خدا و رسول باشد و عمل صالح کند، اجرش را دو باره مى دهيم. يعنى دو برابر مى دهيم، و برايش «رزقى کريم»، يعنى بهشت آماده مى کنيم.
در اين آيه، التفاتى از غيبت (و اين براى خدا آسان است)، به تکلم با غير (مى دهيم - و آماده مى کنيم) به کار رفته، تا اعلام بدارد که: چنين افرادى به درگاه خدا نزديک اند، و خدا برايشان احترام قائل است. همچنان که سياق غيبت قبلى مى فهماند که آن هايى که مرتکب «فاحشه مبيّنه» مى شوند، از خدا دورند، و خدا هيچ ارزشى برايشان قائل نيست، و همسرى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، کمترين اثرى برايشان ندارد.
«يَا نِساءَ النَّبىِّ لَستُنَّ کَأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطمَعَ الَّذِى فى قَلْبِهِ مَرَضٌ»:
اين آيه، برابرى زنان پيغمبر با ساير زنان را نفى مى کند، و مى فرمايد: «شما با ساير زنان برابر نيستيد اگر تقوا به خرج دهيد»، و مقام آن ها را به همان شرطى که گفته شد، بالا مى برد. آنگاه از پاره اى از کارها نهى، و به پاره اى از کارها امر مى کند. امر و نهيى که متفرع بر برابر نبودن آنان با ساير زنان است.
چون بعد از آن که مى فرمايد: «شما مثل ساير زنان نيستيد»، با کلمۀ «فاء: پس»، آن امر و نهى را متفرع بر آن نموده، فرموده: «پس در سخن خضوع نکنيد، (و چون ساير زنان، آهنگ صدا را فريبنده نسازيد)، و در خانه هاى خود بنشينيد، و کرشمه و ناز مکنيد...». با اين که اين امور، بين زنان پيغمبر و ساير زنان مشترک است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۱
پس از اين جا مى فهميم که آوردن جملۀ «شما مثل ساير زنان نيستيد»، براى تأکيد است، و مى خواهد اين تکاليف را بر آنان تأکيد کند، و گويا مى فرمايد: شما چون مثل ديگران نيستيد، واجب است در امتثال اين تکاليف کوشش و رعايت بيشترى بکنيد، و در دين خدا بيشتر از ساير زنان احتياط به خرج دهيد.
مؤيّد و بلکه دليل بر این که تکليف همسران آن جناب سخت تر و شديدتر است، اين است که پاداش و کيفرشان دو چندان است. همان طور که ديديد، آيه قبلى آن را مضاعف خواند، و معقول نيست تکليف از همه يکسان باشد، ولى کيفر و پاداش از بعضى مضاعف. پس اگر کيفر و پاداش بعضى مضاعف بود، بايد بفهميم که تکليف آنان مؤکّد، و مسؤوليت شان، سنگين تر است.
دستوراتى چند، به همسران پيامبر اکرم «ص»
«فَلَا تَخضَعنَ بِالقَولِ فَيَطمَعَ الَّذِى فِى قَلبِهِ مَرَضٌ» - بعد از آن که علوّ مقام، و رفعت منزلت همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را به خاطر انتساب شان به آن جناب بيان نموده، اين علو مقامشان را به «تقوا» مشروط نموده و فرموده که: فضيلت آنان به خاطر اتصال شان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيست، بلکه به خاطر «تقوا» است.
اينک در اين جمله، ايشان را از «خضوع در کلام» نهى مى کند، و خضوع در کلام، به معناى اين است که در برابر مردان، آهنگ سخن گفتن را نازک و لطيف کنند، تا دل او را دچار ريبه، و خيال هاى شيطانى نموده، شهوتش را بر انگيزانند، و در نتيجه، آن مردى که در دل بيمار است، به طمع بيفتد. و منظور از «بيمارى دل»، نداشتن نيروى ايمان است. آن نيرويى که آدمى را از ميل به سوى شهوات باز مى دارد.
«وَ قُلنَ قَولاً مَعرُوفاً» - يعنى: سخن معمول و مستقيم بگوييد، سخنى که شرع و عرف اسلامى (نه هر عرفى) آن را پسنديده دارد، و آن، سخنى است که تنها مدلول خود را برساند، (نه اين که کرشمه و ناز را بر آن اضافه کنى، تا شنونده علاوه بر درک مدلول آن، دچار ريبه هم بشود).
«وَ قَرْنَ فى بُيُوتِکُنَّ وَ لا تَبرَّجْنَ تَبرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الاُولى ... وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»:
کلمۀ «قَرنَ»، امر از مادۀ «قَرَّ» است، که به معناى پا برجا شدن است، و اصل اين کلمه «اقررن» بوده، که يکى از دو تا «راء» آن حذف شده است. ممکن هم هست از ماده «قارّ، يُقَارّ» به معناى اجتماع، و کنايه از ثابت ماندن در خانه ها باشد، و مراد اين باشد که اى زنان پيغمبر! از خانه هاى خود بيرون نياييد!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۲
و کلمۀ «تَبَرّج»، به معناى ظاهر شدن در برابر مردم است، همان طور که برج قلعه براى همه هويدا است. و کلمۀ «جاهليّة اُولى» به معناى جاهليت قبل از بعثت است. پس در نتيجه مراد از آن، جاهليت قديم است.
و اين که بعضى گفته اند: مراد از آن، دوران هشتصد ساله مابين آدم و نوح است، و يا گفته اند: زمان داوود و سليمان است، و يا گفتار آنان که گفته اند: زمان ولادت ابراهيم است، و يا گفتار آنان که گفته اند: زمان فترت بين عيسى و محمّد «صلوات الله عليهما» است، اقوالى است بدون دليل.
«وَ أقِمنَ الصَّلَوة وَ آتِينَ الزَّکَوة وَ أطِعنَ اللهَ وَ رَسُولَهُ» - اين آيه دستور مى دهد که اوامر دينى را امتثال کنندو و اگر از بين همه اوامر، فقط «نماز» و «زکات» را ذکر نمود، براى اين است که اين دو دستور، رکن عبادت و معاملات است. و بعد از ذکر اين دو، به طور جامع فرمود: و خدا و رسولش را اطاعت کنيد.
و «طاعت خدا»، عبارت است از: امتثال تکاليف شرعى او. و «اطاعت رسولش»، به اين است که آنچه با ولايتى که دارد، امر و نهى مى کند، امتثال شود. چون امر و نهى او نيز، از ناحيه خدا جعل شده. خدا او را به حکم «النَّبِىُّ أولَى بِالمُؤمِنِينَ مِن أنفُسِهِم»، ولىّ مؤمنان کرده، و فرمان او را فرمان خود خوانده.
«يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْس أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطهِّرَکُمْ تَطهِيراً»:
کلمۀ «إنَّمَا» در آيه، انحصار خواست خدا را مى رساند، و مى فهماند که خدا خواسته که رجس و پليدى را تنها از اهل بيت دور کند و به آنان عصمت دهد.
و کلمۀ «أهل البيت»، چه اين که صرفا براى اختصاص باشد، تا غير از اهل خانه داخل در حکم نشوند، و چه اين که اين کلمه نوعى مدح باشد، و چه اين که نداء، و به معناى «اى اهل بيت»، بوده باشد، به هر حال دلالت دارد بر اين که دور کردن رجس و پليدى از آنان و تطهيرشان، مسأله اى است مختص به آنان، و کسانى که مخاطب در کلمۀ «عَنکُم: از شما» هستند.
بنابراين در آيه شريفه، در حقيقت دو «قصر» و «انحصار»، به کار رفته. يکى انحصار اراده و خواست خدا در بردن و دور کردن پليدى و تطهير اهل بيت. دوم انحصار اين عصمت و دورى از پليدى در اهل بيت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۳
مراد از «أهل البيت»، در آیه تطهیر، چه کسانى هستند؟
حال بايد ديد اهل بيت چه کسانى هستند؟ به طور مسلّم، فقط زنان آن جناب اهل بيت او نيستند. براى اين که هيچ گاه صحيح نيست ضمير مردان را به زنان ارجاع داد، و به زنان گفت «عَنکُم: از شما»، بلکه اگر فقط همسران «اهل بيت» بودند، بايد مى فرمود: «عَنکُنَّ». بنابراين، يا بايد گفت مخاطب همسران پيامبر و ديگران هستند، همچنان که بعضى ديگر گفته اند: مراد از «اهل البيت»، اهلِ «بيت الحرام» است، که در آيه «إن أولِيَاؤُهُ إلَّا المُتَّقُون»، آنان را متقى خوانده.
و بعضى ديگر گفته اند: مراد اهل مسجد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. و بعضى گفته اند: همه آن کسانى است که در عرف، جزو خاندان آن جناب به شمار مى روند، چه همسرانش، و چه خويشاوندان و نزديکانش، يعنى آل عباس، آل عقيل، آل جعفر، و آل على.
و بعضى ديگر گفته اند: مراد خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و همسران اوست، و شايد آنچه به «عکرمه» و «عروه» نسبت داده اند همين باشد. چون آن ها گفته اند: مراد تنها و تنها، همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است.
تا اين که مخاطب همچنان که بعضى ديگر گفته اند: غير از همسران آن جناب هستند. و خطاب در «عَنکُم: از شما»، متوجه اقرباى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. يعنى آل عباس، آل على، آل عقيل، و آل جعفر.
و به هر حال، مراد از بردن «رجس» و «تطهير» اهل بيت، تنها همان تقواى دينى و اجتناب از نواهى، و امتثال اوامر است. بنابراين، معناى آيه اين است که: خداى تعالى، از اين تکاليف دينى که متوجه شما کرده، سودى نمى برد، و نمى خواهد سود ببرد، بلکه مى خواهد شما را پاک کند، و پليدى را از شما دور سازد.
بنابراين آيه شريفه، در حد آيه: «مَا يُرِيدُ اللهُ لِيَجعَلَ عَلَيکُم مِن حَرَجٍ وَلَکِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرکُم وَ لِيُتِمَّ نِعمَتَهُ عَلَيکُم» مى باشد. و اگر معنا اين باشد، آن وقت آيه شريفه، با هیچ یک از چند معنایی که گذشت،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۴
نمى سازد. چون اين معنا با اختصاص آيه، به اهل بيت منافات دارد. زيرا خدا اين گونه تطهير را براى عموم مسلمانان و مکلفين به احکام دين مى خواهد. نه براى خصوص اهل بيت. و حال آن که گفتيم آيه شريفه، دو انحصار را مى رساند، که انحصار دوم، تطهير «اهل بيت» است.
و اگر بگويى مراد از بردن «رجس» و «تطهير» کردن، همانا تقواى شديد و کامل است، و معناى آيه، اين است که اين تشديدى که در تکاليف متوجه شما کرديم، و در برابر، اجر دو چندان هم وعده تان داديم، براى اين نيست که خود ما از آن سودى ببريم، بلکه براى اين است که مى خواهيم پليدى را دور نموده و تطهيرتان کنيم.
و در اين معنا، هم اختصاص رعايت شده، و هم عموميت خطاب به همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و به ديگران. چيزى که هست در اول، خطاب را متوجه خصوص همسران آن جناب نمود، و در آخر، يعنى در کلمۀ «عَنکُم» متوجه عموم.
ليکن اين حرف هم صحيح نيست. براى اين که در آخر، خطاب متوجه غير از ايشان شده، و اگر بگويى خطاب متوجه همه است، چه همسران و چه غير آنان، مى گوييم:
اين نيز باطل است. براى اين که غير از همسران شريک در تشديد تکليف نبودند، و اجر دو چندان هم ندارند. و معنا ندارد خداى تعالى بفرمايد: اگر به شما همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، تکاليف دشوارترى کرديم، براى اين است که خواستيم عموم مسلمانان و شما را پاک نموده و پليدى را از همه دور کنيم.
خواهى گفت: چرا جايز نباشد که خطاب متوجه همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» باشد. با اين که تکليف خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم، مانند تکاليف همسرانش شديد است؟
در پاسخ مى گوييم: نبايد همسران آن جناب را با خود آن جناب مقايسه کرد. چون آن جناب مؤيّد به داشتن عصمت خدايى است، و اين موهبتى است که با عمل و اکتساب به دست نمى آيد، تا بفرمايد تکليف تو را تشديد کرديم، و اجرت را مضاعف نموديم، تا پاکت کنيم.
چون معناى اين حرف، اين است که تشديد تکليف، و دو چندان کردن اجر، مقدمه و يا سبب است براى به دست آمدن عصمت. و به همين جهت، هيچ يک از مفسران اين احتمال را نداده اند که خطاب، متوجه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و همسرانش باشد و بس.
و اگر ما آن را جزو اقوال ذکر کرديم، به عنوان اين است که اين هم يک احتمال است، و خواستيم با ايراد اين احتمال، نظريه آن مفسرانى که گفته اند: «مراد خصوص همسران آن جناب است»، تصحيح کنيم. نه اين که بگوييم: کسى از مفسران اين احتمال را هم داده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۵
و اگر مراد بردن «رجس» و پاک کردن ، به ارادۀ خدا باشد، و در نتيجه مراد اين باشد که خدا مى خواهد به طور مطلق، و بدون هيچ قيدى شما را تطهير کند، نه از راه توجيه تکاليف، و نه از راه تکليف شديد، بلکه اراده مطلقه اى است از خدا که شما پاک و از پليدی ها دور باشيد، چون اهل بيت پيغمبريد، در اين صورت، معناى آيه، منافى با آن شرطى است که کرامت آنان مشروط بدان شد، و آن، عبارت بود از «تقوا».
حال چه اين که مراد از «اراده»، اراده تشريعى باشد، و چه تکوينى. هر يک باشد، با شرط نمى سازد. پس معلوم مى شود اراده مطلقه نيست.
با اين بيانى که گذشت، آن رواياتى که در شأن نزول آيه وارد شده، تأييد مى شود. چه در آن روايت آمده که: آيه شريفه، در شأن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و على و فاطمه و حسن و حسين «عليهم السلام» نازل شده است، و احدى در اين فضيلت با آنان شرکت ندارد.
و اين روايات بسيار زياد، و بيش از هفتاد حديث است، که بيشتر آن ها از طرق اهل سنت است، و اهل سنت، آن ها را از طرق بسيارى، از امّ سلمه، عايشه، ابوسعيد خدرى، سعد، وائلة بن الاسقع، ابى الحمراء، ابن عباس، ثوبان، غلام آزاد شدۀ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، عبدالله بن جعفر، على، و حسن بن على «عليهما السلام»، که تقريبا از چهل طريق نقل کرده اند.
و شيعه، آن را از حضرت على، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام رضا «عليهم السلام»، و از امّ سلمه، ابوذر، ابى ليلى، ابى الاسود دؤلى، عمرو بن ميمون اودى، و سعد بن ابى وقاص، بيش از سى طريق نقل کرده اند.
حال اگر کسى بگويد: اين روايات بيش از اين دلالت ندارد که على و فاطمه و حسنين «عليهم السلام» نيز، مشمول آيه هستند، و اين منافات ندارد با اين که همسران رسول خدا نيز، مشمول آن باشند، چون آيه شريفه در سياق خطاب به آنان قرار گرفته؟
در پاسخ مى گوييم: بسيارى از اين روايات و بخصوص آنچه از امّ سلمه - که آيه در خانه او نازل شده - روايت شده است، تصريح دارد بر اين که: آيه، مخصوص همان پنج تن است و شامل همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيست، که إن شاء الله، روايات مزبور که بعضى از آن ها داراى سندى صحيح هستند، از نظر خواننده خواهد گذشت.
و اگر کسى بگويد: آن روايات بايد به خاطر ناسازگارى اش با صريح قرآن طرح شود، چون روايت هر قدر هم صحيح باشد، وقتى پذيرفته است که با نصّ صريح قرآن منافات نداشته باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۶
و روايات مذکور مخالف قرآن است، براى اين که آيه مورد بحث، دنبال آياتى قرار دارد که خطاب در همۀ آن ها به همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، پس بايد خطاب در اين آيه نيز به ايشان باشد.
در پاسخ مى گوييم: همه حرف ها در همين است، که آيا آيه مورد بحث، متصل به آن آيات، و تتمۀ آن ها است، يا نه؟ چون رواياتى که بدان اشاره شد، همين را منکر است، و مى فرمايد: آيه مورد بحث به تنهايى، و در يک واقعه جداگانه نازل شده، و حتى در بين اين هفتاد روايت، يک روايت هم وجود ندارد، که بگويد آيه شريفه، دنبال آيات مربوط به همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده، و حتى احدى هم از مفسران، اين حرف را نزده اند.
حتى آن ها هم که گفته اند: آيه مورد بحث، مخصوص همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. مانند «عکرمه» و «عروه»، نگفته اند که: آيه در ضمن آيات نازل شده.
پس آيه مورد بحث از جهت نزول، جزو آيات مربوط به همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و متصل به آن نيست. حال يا اين است که به دستور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، دنبال آن آيات قرارش داده اند، و يا بعد از رحلت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اصحاب در هنگام تأليف آيات قرآنى در آن جا نوشته اند.
مؤيّد اين احتمال، اين است که اگر آيه مورد بحث که در حال حاضر جزو آيه «وَ قَرنَ فِى بُيُوتِکُنّ» است، از آن حذف شود، و فرض کنيم که اصلا جزو آن نيست، آيه مزبور با آيه بعدش که مى فرمايد: «وَ اذکُرنَ»، کمال اتصال و انسجام را دارد، و اتصالش به هم نمى خورد.
پس معلوم مى شود جمله مورد بحث، نسبت به آيه قبل و بعدش، نظير آيه: «اليَومَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا» است که در وسط آياتى قرار گرفته که آنچه خوردنش حرام است، مى شمارد، که در جلد پنجم اين کتاب، در سوره «مائده» گفتيم که: چرا آيه مزبور در وسط آن آيات قرار گرفته، و اين بى نظمى از کجا ناشى شده است.
بنابر آنچه گفته شد، کلمۀ «أهل البيت» در عرف قرآن، اسم خاص است که هر جا ذکر شود، منظور از آن، اين پنج تن هستند. يعنى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و على و فاطمه و حسنين «عليهم السلام»، و بر هيچ کس ديگر اطلاق نمى شود، هر چند که از خويشاوندان و اقرباى آن جناب باشد.
البته اين معنا، معنايى است که قرآن کريم، لفظ مذکور را بدان اختصاص داده، و گرنه به حسب عرف عام، کلمۀ مزبور بر خويشاوندان نيز اطلاق مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۷
مفاد آيه تطهير عصمت اهل بيت (ع ) به اراده تکوينى خداوند است
کلمه «رِجس» - به کسره راء، و سکون جيم - صفتى است از ماده «رجا» است. يعنى پليدى و قذارت، و پليدى و قذارت هيأتى است در نفس آدمى، که آدمى را وادار به اجتناب و نفرت مى نمايد. و نيز هيأتى است در ظاهر موجود پليد، که باز آدمى از آن نفرت مى نمايد. اولى مانند پليدى رذائل، دومى مانند پليدى خوک.
همچنان که قرآن کريم، اين لفظ را در هر دو معنا اطلاق کرده، در باره پليدى ظاهرى فرموده: «أو لَحمَ خِنزِيرٍ فَإنَّهُ رِجسٌ». و هم در پليدی هاى معنوى، مانند شرک و کفر و اعمال ناشايست به کار برده و فرموده: «وَ أمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ فَزَادَتهُم رِجساً إلَى رِجسِهِم وَ مَاتُوا وَ هُم کَافِرُون». ونيز فرموده: «وَ مَن يُرِد أن يُضِلَّهُ يَجعَل صَدرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً کَأنَّمَا يَصَّعَدُ فِى السَّمَاءِ کَذَلِکَ يَجعَلُ اللهُ الرِّجسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤمِنُون».
و اين کلمه به هر معنا که باشد، نسبت به انسان عبارت است از ادراکى نفسانى و اثرى شعورى، که از علاقه و بستگى قلب به اعتقادى باطل، يا عملى زشت حاصل مى شود. وقتى مى گوييم: (انسان پليد، يعنى انسانى که به خاطر دلبستگى به عقايد باطل، يا عمل باطل، دلش دچار پليدى شده است).
و با در نظر گرفتن اين که کلمۀ «رِجس» در آيه شريفه، الف و لام دارد، که جنس را مى رساند، معنايش اين مى شود که: خدا مى خواهد تمامى انواع پليدی ها، و هيأت هاى خبيثه و رذيله را از نفس شما ببرد. هيأت هايى که اعتقاد حق، و عمل حق را از انسان مى گيرد، و چنين ازاله اى با عصمت الهى منطبق مى شود، و آن، عبارت است از: صورت علميه اى در نفس، که انسان را از هر باطلى، چه عقايد و چه اعمال حفظ مى کند.
پس آيه شريفه، يکى از ادلۀ «عصمت اهل بيت» است. براى اين که قبلا گفتيم اگر مراد از آيه، چنين معنايى نباشد، بلکه مراد از آن تقوا و يا تشديد در تکاليف باشد، ديگر اختصاصى به اهل بيت نخواهد داشت، خدا از همه بندگانش تقوا مى خواهد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۸
نه تنها از اهل بيت. و نيز گفتيم که يکى از اهل بيت، خودِ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و با اين که آن جناب معصوم است، ديگر معنا ندارد که خدا از او تقوا بخواهد.
پس چاره اى جز اين نيست که آيه شريفه را بر «عصمت اهل بيت» حمل کنيم و بگوييم: مراد از بردن رِجس، عصمت از اعتقاد و عمل باطل است. و مراد از تطهير در جملۀ «يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً» که با مصدر تطهير تأکيد شده، زايل ساختن اثر رِجس به وسيله وارد کردن مقابل آن است، و آن عبارت است از: اعتقاد به حق.
پس «تطهير اهل بيت» عبارت شد از اين که: ايشان را مجهز به ادراک حق کند. حق در اعتقاد، و حق در عمل. و آن وقت مراد از اراده اين معنا، (خدا مى خواهد چنين کند)، نيز اراده تکوينى مى شود. چون قبلا هم گفتيم اراده تشريعى را که منشأ تکاليف دينى و منشأ متوجه ساختن آن تکاليف به مکلفين است، اصلا با اين مقام سازگار نيست. (چون گفتيم: اراده تشريعى را نسبت به تمام مردم دارد، نه تنها نسبت به اهل بيت).
پس معناى آيه اين شد که خداى سبحان، مستمرا و دائما اراده دارد شما را به اين موهبت، يعنى موهبت «عصمت» اختصاص دهد به اين طريق که اعتقاد باطل و اثر عمل زشت را از شما اهل بيت ببرد، و در جاى آن عصمتى بياورد که حتى اثرى از آن اعتقاد باطل و عمل زشت در دل هايتان باقى نگذارد.
«وَ اذْکُرْنَ مَا يُتْلى فى بُيُوتِکُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَ الحِْکمَةِ إِنَّ اللَّهَ کانَ لَطِيفاً خَبِيراً»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «ذکر»، معناى مقابل فراموشى باشد، که همان يادآورى است. چون اين معنا، مناسب تأکيد و تشديدى است که در آيات شده است. پس در نتيجه اين آيه به منزله سفارش و وصيتى است بعد از وصيت به امتثال تکاليف که قبلا متوجه ايشان کرده است، و در کلمۀ «فِى بُيُوتِکُنّ»، تأکيدى ديگر است.
(چون مى فهماند مردم بايد امتثال امر خدا را از شما ياد بگيرند. آن وقت سزاوار نيست شما که قرآن در خانه هايتان نازل مى شود، اوامر خدا را فراموش کنيد).
و معناى آيه، اين است که: شما زنان پيغمبر بايد آنچه را که در خانه هايتان از آيات خدا و حکمت تلاوت مى شود، حفظ کنيد، و همواره به خاطرتان بوده باشد، تا از آن غافل نمانيد، و از خط سيرى که خدا برايتان معين کرده، تجاوز مکنيد.
اين است معناى آيه، نه آن که ديگران گفته اند که: مراد از ذکر، شکر خدا است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶۹
و معناى آيه اين است که خدا را شکر کنيد، که شما را در خانه هايى قرار داد که در آن، قرآن و سنت خوانده مى شود. چون اين معنا از سياق آيه و بخصوص با در نظر گرفتن جملۀ «إنَّ اللهَ کَانَ لَطِيفاً خَبِيراً» دور است.
رده:تفسیر المیزان