المیزان جلد۱۶ بخش۳۸
در اسلام، از نظر حرمت و کرامت، تفاوتی بين زن و مرد نيست
«إِنَّ الْمُسلِمِينَ وَ الْمُسلِمَاتِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ... أَجْراً عظِيماً»:
شريعت مقدسه اسلام، در کرامت و حرمت اشخاص از نظر ديندارى، فرقى بين زن و مرد نگذاشته، و در آيه: «يَا أيُّهَا النَّاسُ إنَّا خَلَقنَاکُم مِن ذَکَرٍ وَ أُنثَى وَ جَعَلنَاکُم شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إنَّ أکرَمَکُم عِندَ اللهِ أتقَيکُم»، به طور اجمال به اين حقيقت اشاره مى نمايد.
و در آيه: «إنِّى لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى»، به آن تصريح، و سپس در آيه مورد بحث، با صراحت بيشترى آن را بيان کرده است.
پس مقابله اى که در جملۀ «إنَّ المُسلِمِينَ وَ المُسلِمَاتِ وَ المُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَاتِ»، بين «اسلام» و «ايمان» انداخته، مى فهماند که اين دو با هم تفاوت دارند، و نوعى فرق بين آن دو هست. و آن آيه اى که بفهماند آن نوع تفاوت چيست، آيه: «قَالَتِ الأعرَابُ آمَنَّا» است، که اينک همه آن، از نظر خواننده مى گذرد:
«قَالَتِ الأعرَابُ آمَنَّا قُل لَم تُؤمِنُوا وَلَکِن قُولُوا أسلَمنَا وَ لَمَّا يَدخُلِ الإيمَانُ فِى قُلُوبِکُم... * إنَّمَا المُؤمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَم يَرتَابُوا وَ جَاهَدُوا بِأموَالِهِم وَ أنفُسِهِم فِى سَبِيلِ الله»، که مى فهماند:
اولاً «اسلام»، به معناى تسليم دين شدن از نظر عمل است، و عمل هم مربوط به جوارح و اعضاى ظاهرى بدن است. و «ايمان»، امرى است قلبى.
و ثانياً اين که گفتيم «ايمان»، امرى است قلبى، عبارت است از اعتقاد باطنى، به طورى که آثار آن اعتقاد در اعمال ظاهرى و بدنى نيز ظاهر شود.
پس «اسلام»، عبارت شد از تسليم عملى براى دين، به اين که همه تکاليف آن را بياورى، و آنچه از آن نهى کرده، ترک کنى. و «مُسلِمُون» و «مُسلِمَات»، مردان و زنانى هستند که اين طور تسليم دين شده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۰
و اما «مُؤمِنِين» و «مُؤمِنَات»، مردان و زنانى هستند که دين خدا را در دل خود جاى داده باشند، به طورى که وقتى به اعمال آنان نگاه مى کنى، پيداست که اين شخص در دل، به خدا ايمان دارد. پس هر مؤمنى، مسلمان هست، ولى هر مسلمانى، مؤمن نيست.
«وَ القَانِتِينَ وَ القَانِتَات» - کلمۀ «قُنُوت»، به طورى که گفته اند، به معناى ملازمت در اطاعت و خضوع است. و در نتيجه، معناى دو کلمه مورد بحث، مردان و زنانى است که ملازم اطاعت خدا، و همواره در برابر او خاضع اند.
«وَ الصَّادِقِينَ وَ الصَّادِقَات» - کلمۀ «صدق»، به معناى هر فعل و قولى است که مطابق با واقع باشد، و مرد و زن با ايمان، هم در ادعاى ديندارى صادق اند، و هم در گفتار، راست مى گويند، و هم خُلف وعده نمى کنند.
«وَ الصَّابِرِينَ وَ الصَّابِرَات» - اينان، کسانى هستند که هم در هنگام مصيبت و بلاء، صبر مى کنند، و هم در هنگام اطاعت، و هم آن جا که گناهى پيش آمده، در ترک آن صابرند.
«وَ الخَاشِعِينَ وَ الخَاشِعَات» - کلمۀ «خُشُوع» به معناى خوارى و تذلّل باطنى و قلبى است، همچنان که کلمۀ «خضوع»، به معناى تذلل ظاهرى، و با اعضاى بدن است.
«وَ المُتَصَدِّقِينَ وَ المُتَصَدِّقَات» - کلمۀ «صدقه»، به معناى خرج کردن مال است در راه خدا، که يکى از مصاديق آن، زکات واجب است.
«وَ الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِمَات» - مراد از «صوم»، روزه هاى واجب و مستحب، هر دو است.
«وَ الحَافِظِينَ فُرُوجَهُم وَ الحَافِظَات» - يعنى کسانى که فروج خود را حفظ مى کنند، و آن را در غير آنچه خدا حلال کرده، به کار نمى بندند.
«وَ الذَّاکِرِينَ اللهَ کَثِيراً وَ الذَّاکِرَات» - يعنى «وَ الذَّاکِرَاتِ الله»، که کلمۀ «الله»، به خاطر اين که معلوم بوده، حذف شده. يعنى: «و کسانى که ذکر خدا را بسيار مى کنند، هم با زبان و هم با قلب»، و اين ذکر، شامل نماز و حج نيز هست.
«أَعَدَّ اللَّهُ لهَُم مَّغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً»:
آمدن مغفرت و اجر، به منظور تعظيم آن است.
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات مربوط به همسران پیامبر«ص»)
در تفسير قمى، در ذيل آيه «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ قُل لِأزوَاجِکَ» آمده که:
سبب نزول اين آيه، اين بود که چون رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از جنگ خيبر برگشت، و در آن جنگ، گنجینه های «آل ابی الحقیق» نصیب مسلمانان شد، همسرانش به آن جناب عرضه داشتند: اين گنجينه ها را به ما بده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۱
حضرتش فرمود: بر طبق دستور خداى تعالى، در بين همه مسلمانان تقسيم کردم. همسران، از وى در خشم شدند و گفتند: تو چنان گمان کرده اى که اگر ما را طلاق دهى، ديگر در همه فاميل ما، يک همسر کفو پيدا نمى شود که ما را بگيرد؟
خداى تعالى، از اين سخن ايشان، براى رسول گرامى اش غيرت کرد، و به آن جناب دستور داد از ايشان کناره گيرى کند. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بيست و نه روز از ايشان کناره گيرى نموده و در مشربۀ «اُمّ ابراهيم» منزل گزيد، تا آن که يک نوبت حيض ديدند و پاک شدند.
آنگاه آيه «يَا أيَُّهَا النَّبِىُّ قُل لِأزوَاجِک... أجراً عَظِيماً» را فرستاد که در آن، همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را مخير کرد بين باقى ماندن بر همسرى آن جناب، و بين طلاق گرفتن.
و اولين کسى که در بين همسران برخاست، أُمّ سلمه بود. عرضه داشت: من خدا و رسول را اختيار مى کنم. دنبال او، ساير همسران، يکى يکى برخاستند و با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از درِ آشتى معانقه کردند، و کلام أُمّ سلمه را همى گفتند.
مؤلف: قريب به اين معنا، از طرق اهل سنت نيز روايت شده، و در آن آمده: اولين کسى که برخاست و گفت من خدا و رسولش را اختيار کردم، عايشه بود.
و در کافى، به سند خود، از داوود بن سرحان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «زينب»، دختر جحش گفت: رسول خدا پنداشتند اگر ما را طلاق دهد، شوهر براى ما قحطى است و اين، در هنگامى بود که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بيست و نُه روز، از آنان کناره گيرى کرده بود.
وقتى زينب اين حرف را زد، خداى تعالى، جبرئيل را نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرستاد و گفت: «قُل لِأزوَاجِک...». پس همسران گفتند: ما خدا و رسول او را و خانه آخرت را برگزيديم.
و در همان کتاب، به سند خود، از عيص بن قاسم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، اين مسأله را پرسيدم که مردى همسر خود را مخير مى کند، و همسرش جدايى را مى گزيند. آيا به صرف اين گزينش، جدا مى شود يا نه؟ فرمود: نه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۲
اين حکم، تنها مخصوص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود، که از ناحيه خدا مأمور شد همسرانش را مخير کند. و او هم، از باب امتثال امر خدا اين کار را کرد. تازه اگر همسرانش جدايى را اختيار مى کردند، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» طلاقشان مى داد، و صرف اختيار زنان طلاق نمى شود. خداى تعالى هم، به مسأله طلاق تصريح کرده و فرموده: «قُل لِأزوَاجِکَ إن کُنتُنَّ تُرِدنَ الحَيَوةَ الدُّنيَا وَ زِينَتَهَا فَتَعَالَينِ أُمَتِّعکُنَّ وَ أُسَرِّحکُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً».
و در مجمع البيان آمده که واحدى، به سند خود، از سعيد بن جبير، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با حفصه (دختر عُمَر) نشسته بودند با هم مشاجره کردند و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: ميل دارى مردى بين من و تو، حَکَم شود؟ حفصه عرضه داشت: آرى.
پس کسى را فرستاد نزد عُمَر. وقتی عُمَر آمد، به دخترش گفت: حرف بزن. حفصه گفت: يا رسول الله! تو سخن بگو، ولى غير از حق چيزى مگو. عُمَر چون اين بشنيد، دست بلند کرد و محکم به صورت دخترش زد، و اين سيلى را دو باره تکرار کرد.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به عُمَر فرمود: دست نگه دار. پس عُمَر به دخترش گفت: اى دشمن خدا! رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، جز حق نمى گويد. به آن خدايى که او را به حق مبعوث کرده، اگر احترام محضر او نبود، دست خود را نگه نمى داشتم. آن قدر مى زدم، تا بميرى.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» برخاست و به بالا خانه اى که داشت، رفت و تا يک ماه، با احدى از همسرانش نياميخت، و در همان غرفه، صبحانه و شام مى خورد. پس خداى تعالى، اين آيات را فرو فرستاد.
نام و مشخصات همسران و کنيزان رسول خدا «ص»
و در خصال، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرموده:
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با پانزده زن ازدواج کرد، و با سيزده نفر از آنان در آميخت، و چون از دنيا رفت، نُه نفر از آنان همسرش بودند. و اما آن دو نفرى که آن جناب با ايشان آميزش نکرد، يکى «عمره» بود، و ديگرى «سنا». و اما آن سيزده نفرى که با ايشان بياميخت، اول «خديجه»، دختر خُوَيلد بود، و بعد از او، با «سوده»، دختر زمعه ازدواج کرد، و سپس با «أُمّ سلمه» که نامش «هند»، و دختر ابى اميه بود، و سپس با أُمّ عبدالله «عايشه»، دختر ابوبکر، و آنگاه با «حفصه»، دختر عُمَر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۳
و سپس با «زينب»، دختر خزيمة بن حارث، أمّ المساکين، و بعد از او، با «زينب»، دختر جحش. آنگاه با أمّ حبيب «رمله»، دختر ابوسفيان، و بعد از او با «ميمونه»، دختر حارث، و سپس با «زينب»، دختر عميس. آنگاه با «جويريه»، دختر حارث، و بعد از او، با «صفيّه»، دختر حُيَى بن اخطب، و آن که خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بخشيد، «خوله»، دختر حکيم سلمى بود.
و آن جناب علاوه بر اين همسران، دو کنيز داشت: يکى «ماريه قبطيّه»، و ديگرى «ريحانه خندفيه»، که با آنان نيز معامله همسران آزاد را مى کرد. يعنى شب هاى خود را بين همسران و اين دو کنيز تقسيم مى کرد.
و آن نُه نفرى که در هنگام رحلت آن جناب همسرش بودند، عبارت بودند از: «عايشه»، «حفصه»، «أُمّ سلمه»، «زينب»، دختر جَحش، «ميمونه»، دختر حارث، «أمّ حبيب»، دختر ابوسفيان، «جُوَيريه»، «سوده»، «صفيّه»، که از همه فاضل تر، «خديجه» و بعد از او، «أُمّ سلمه» و سپس «ميمونه» بود.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «يَا نِسَاءَ النَّبِىّ مَن يَأتِ مِنکُنَّ...» آمده که: محمّد بن ابى عُمَير، از ابراهيم بن عبدالحميد، از على بن عبدالله بن الحسين، از پدرش، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده که مردى در حضورش گفت: شما از اهل بيتى هستيد که خدا شما را آمرزيده.
امام سجاد غضب کرد و فرمود: ما سزاوارتريم به اين که آنچه خدا در همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عملى کرد، درباره ما عملى کند. ما معتقديم که نيکوکار از ما را دو برابر اجر داد، و بدکار از ما را دو برابر عذاب، نه آن که تو پنداشته اى (که چون آمرزيده شده ايم، دست از عبادت برداريم و هر کارى خواستيم بکنيم).
و در تفسير قمى، روايتى با سند، از امام صادق، از پدرش «عليهما السلام»، در ذيل آيه «وَ لَا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجَاهِلِيَّةِ الأُولَى» آورده، و آن اين است که حضرت فرمود: بعد از جاهليت اول، جاهليت ديگرى نيز خواهد آمد.
مؤلف: اين روايت، نکته اى جالب و لطيف را از آيه شريفه استفاده کرده.
رواياتی درباره نزول آيه تطهير، درباره پنج تن آل عبا «ع»
و در الدر المنثور است که طبرانى، از «أُمّ سلمه» روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به فاطمه فرمود: همسرت و دو پسرانت را نزدم حاضر کن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۴
فاطمه ايشان را به خانه ما آورد. پس رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، عبايى بافت فدک بر سر ايشان انداخت، و دست خود را روى سر همگى آنان گذاشت و گفت:
بارالها! اين هايند اهل محمّد - و در نقلى ديگر آمده: اين هايند آل محمّد - پس صلوات و برکات خود را بر آل محمّد قرار ده، همان طور که بر آل ابراهيم قرار دادى و تو، حميد و مجيدى.
«أُمِ سلمه» مى گويد: پس من عبا را بلند کردم که من نيز جزو آنان باشم. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، عبا را از دستم کشيد و فرمود: تو عاقبت به خير هستى.
مؤلف: اين روايت را، صاحب «غاية المرام» هم، از عبدالله بن احمد بن حنبل، از پدرش احمد، و او به سند خود، از أُمّ سلمه نقل کرده است.
و در همان کتاب است که: ابن مردويه، از أُمّ سلمه روايت کرده که گفت: آيه «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً» در خانه من نازل شد، و در خانه هفت نفر بودند: جبرئيل، ميکائيل، على، فاطمه، حسن و حسين، و من که دمِ در ايستاده بودم. عرضه داشتم: يا رسول الله! آيا من از اهل بيت نيستم؟ فرمود: تو عاقبت به خيرى، تو از همسران پيغمبرى.
باز، در همان کتاب است که ابن جرير، و ابن منذر، و ابن ابى حاتم و طبرانى، و ابن مردويه، همگى از أُمّ سلمه، همسر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در خانه او عبايى بافت خيبر، به روى خود کشيده و خوابيده بود، که فاطمه از در، در آمد، در حالى که ظرفى غذا با خود آورده بود.
رسول خدا فرمود: همسرت و دو پسرانت حسن و حسين را صدا بزن. فاطمه برگشت و ايشان را با خود بياورد. در همان بين که داشتند آن غذا را مى خوردند، اين آيه نازل شد: «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً».
پس رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، زيادى جامه اى که داشت، بر سر آنان کشيد، آنگاه دست خود را از زير کسا بيرون آورد، به آسمان اشاره کرد و عرضه داشت: «بار الها! اين ها، اهل بيت من و خاصّگان من هستند. پس پليدى را از ايشان ببر، و تطهيرشان کن»! و اين کلام را سه بار تکرار کرد.
أُمّ سلمه مى گويد: من سر خود را در زير جامه بردم و عرضه داشتم: يا رسول الله! من هم با شمايم؟ حضرت دو بار فرمود: «تو عاقبت به خيرى»!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۵
مؤلف: اين حديث را، صاحب غاية المرام، از عبدالله، پسر احمد بن حنبل، به سه طريق از أُمّ سلمه نقل کرده، و همچنين تفسير ثعلبى نيز، آن را روايت کرده است.
و در همان کتاب است که ابن مردويه، و خطيب، از ابوسعيد خدرى روايت کرده که گفت: روزى که نوبت أُمّ سلمه بود و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در خانه او قرار داشت، جبرئيل بر آن جناب نازل شد، و آيه «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً» را نازل کرد.
ابوسعيد سپس مى گويد: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، حسن و حسين و على و فاطمه را خواست. بعد از آن که نزدش حاضر شدند، ايشان را به خود چسبانيد، و جامه اى رويشان افکند، و اين در حالى بود که أُمّ سلمه در پشت پرده قرار داشت. آنگاه گفت:
«بار الها! اينان، اهل بيت من اند. پروردگارا! پليدى را از ايشان ببر، و آن طور که خودت مى دانى پاکشان کن». أُمّ سلمه گفت: اى پيغمبر خدا! آيا من نيز با ايشان هستم؟ حضرت فرمود: تو جاى خود دارى، و عاقبتت به خير است.
باز، در آن کتاب آمده که ابن جرير، و ابن ابى حاتم و طبرانى، از ابوسعيد خدرى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: آيه «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً»، درباره پنج نفر نازل شد: من، على، فاطمه، حسن و حسين.
مؤلف: اين روايت را، صاحب غاية المرام نيز، از تفسير ثعلبى نقل کرده.
و نيز در آن کتاب آمده که ترمذى (وى حديث را صحيح دانسته)، و ابن جرير، ابن منذر، و حاکم (وى نيز حديث را صحيح دانسته)، و ابن مردويه و بيهقى، در سنن خود، از چند طريق از أُمّ سلمه روايت کرده اند که گفت:
آيه «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً»، در خانه من نازل شد و آن روز در خانه من، فاطمه، على، حسن و حسين بودند، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، ايشان را با عبايى پوشانيد. آنگاه گفت: «خدايا! اين هايند اهل بيت من، پس پليدى را از ايشان ببر، و پاکشان گردان».
و در غاية المرام، از حميدى روايت کرده که گفت: شصت و چهارمين حديث مُتفقٌ عليه، از احاديث بخارى و مسلم، از مسند عايشه، از مصعب بن شيبه، از صفيه دختر شيبه، از عايشه اين حديث است که گفت: روزى صبح رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از اتاق بيرون شد، در حالى که بر تن خود مرط مرحل، از مو و رنگ سياه داشت. در اين هنگام، حسن بن على «عليه السلام» وارد شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۶
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، او را داخل جامه برد. پس از او حسين آمد، او را هم داخل کرد. سپس فاطمه آمد، او را هم درون برد. در آخر على آمد، او را نيز داخل برد. آنگاه فرمود: «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً».
مؤلف: اين حديث، به طرق مختلفه از عايشه روايت شده.
رواياتى درباره سیرۀ رسول خدا «ص»، در معرفی «اهل بیت»، با خواندن آيه تطهير
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابوسعيد خدرى روايت کرده که گفت:
چون على «عليه السلام» با فاطمه ازدواج کرد، چهل روز صبح، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به درِ خانه او آمد و گفت: سلام بر شما اهل بيت و رحمت خدا و برکات او! وقت نماز است، خدا رحمتتان کند، «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً». من در جنگم، با کسى که با شما بجنگد، و آشتى و دوستم با کسى که با شما آشتى و دوست باشد.
و نيز در همان کتاب است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: ما نُه ماه، همه روزه شاهد اين جريان بوديم، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، هنگام هر نمازى به درِ خانه فاطمه آمد، و گفت: سلام بر شما اهل بيت و رحمت خدا و برکات او، «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً».
مؤلف: و نيز اين روايت را، الدر المنثور از طبرانى، از ابى الحمراء نقل کرده، اما به اين عبارت که گفت: من شش ماه تمام، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را ديدم که به درِ خانه على و فاطمه مى آمد، و مى گفت: «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ...».
و نيز از ابن جرير، و ابن مردويه، از ابى الحمراء نقل کرده که چنين گفت: من از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» حفظ کردم، درست هشت ماه در مدينه بر آن جناب گذشت، که حتى يک روز، براى نماز صبح بيرون نشد مگر آن که به درِ خانه على مى آمد، و دست خود را بر دو طرف در مى گذاشت و سپس مى گفت: نماز، نماز! «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ...».
و نيز همين روايت را از ابن ابى شيبه، احمد و ترمذى، (وى حديث را حسن شمرد)، و ابن جرير، ابن منذر، طبرانى، و حاکم (وى آن را صحيح دانسته).
و ابن مردويه، از انس نقل کرده که عبارتش چنين است که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، همواره وقتى براى نماز صبح بيرون مى شد، به درِ خانه فاطمه مى گذشت و مى گفت: نماز، اى اهل بيت! نماز، که «إنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۷
مؤلف: روايات در اين معانى از طرق اهل سنت، و همچنين از طرق شيعه بسيار زياد است. هر کس بخواهد بدان اطلاع يابد، بايد به کتاب «غاية المرام» بحرانى، و کتاب «عبقات» مراجعه کند، (و فارسى آن روايات در کتاب «على در کتب اهل سنت»، به قلم مترجم آمده).
چند روايت دیگر، در بارۀ اهل بيت رسول خدا «ص»
و در غاية المرام، از حموينى، و او به سند خود، از يزيد بن حيان روايت کرده که گفت: داخل شديم بر «زيد بن ارقم». او گفت: روزى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ما را خطاب کرد و فرمود:
«آگاه باشيد که من در بين شما امت اسلام، دو چيز گرانبها مى گذارم و مى روم. يکى کتاب خداى عزوجل است، که هر کس آن را پيروى کند، هدايت مى شود، و هر که آن را پشت سر اندازد، در ضلالت است، و سپس اهل بيتم. من خدا را به ياد شما مى آورم در باره اهل بيتم». و اين کلمه را، سه بار تکرار کرد.
ما از «زيد بن ارقم» پرسيديم: اهل بيت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، چه کسانى بودند؟ آيا همسرانش بودند؟
گفت: نه، اهل بيت او، دودمان اويند، که بعد از آن جناب، صدقه خوردن بر آنان حرام است. يعنى آل على، آل عباس، آل جعفر، و آل عقيل.
و نيز در همان کتاب، از صحيح مسلم، به سند خود، از يزيد بن حيان، از زيد بن ارقم روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
«من در بين شما، دو چيز گرانبها و سنگين مى گذارم. يکى کتاب خدا است، که حبل الله است، و هر کس آن را پيروى کند، بر طريق هدايت، و هر کس ترکش گويد، بر ضلالت است. و دومى اهل بيتم».
پرسيديم: اهل بيت او کيست؟ همسران اويند؟
گفت: نه، به خدا قسم، همسر آدمى چند صباحى با آدمى است، و چون طلاقش دهند، به خانه پدرش بر مى گردد، و دوباره بيگانه مى شود. اهل بيت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اهل او، و عصبه و خويشاوندان اويند، که بعد از او، صدقه بر ايشان حرام است.
مؤلف: در اين روايت، کلمه «بيت»، به «نَسَب» تفسير شده، همچنان که عرفاً هم، بر اين معنا اطلاق مى شود. مى گويند: «بيوتات عرب»، يعنى خاندان ها و تيره هاى عرب، وليکن روايات سابق که از أمّ سلمه و غير او نقل شد، با اين معنا سازگار نيست. براى اين که در آن روايت، «اهل بيت»، تنها به على، فاطمه و حسنين «عليهم السلام» تفسير شده.
و در مجمع البيان مى گويد: مقاتل بن حيان گفته: وقتى «اسماء»، بنت عُمَيس، با شوهرش جعفر بن ابى طالب از حبشه برگشت، داخل شد در بين همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و پرسيد: آيا چيزى از قرآن در باره مهاجران به حبشه نازل شد؟ گفتند: نه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۸
پس نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد و عرضه داشت: يا رسول الله! مثل اين که جنس زن هميشه بايد محروم و در زيان باشد!
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: چطور مگر؟
گفت: براى اين که آن طور که مردان در قرآن کريم به نيکى ياد شده اند، زنان ياد نشده اند. بعد از اين جريان، آيه «إنّ المُسلِمِينَ وَ المُسلِمَاتِ...» نازل گرديد.
مؤلف: در رواياتى ديگر آمده که اين شکوه را، «أُمّ سلمه» کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷۹
آيات ۳۶ - ۴۰ سوره احزاب
وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَن يَکُونَ لهَُمُ الخِْيرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَن يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسولَهُ فَقَدْ ضلَّ ضلَالاً مُّبِيناً(۳۶)
وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِى أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْت عَلَيْهِ أَمْسِک عَلَيْک زَوْجَک وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تخْفِى فى نَفْسِک مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَ تخْشى النَّاس وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَن تخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِّنهَا وَطراً زَوَّجْنَاکَهَا لِکَىْ لا يَکُونَ عَلى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فى أَزْوَاج أَدْعِيَائهِمْ إِذَا قَضوْا مِنهُنَّ وَطراً وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً(۳۷)
مَّا کانَ عَلى النَّبىِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَض اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فى الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَّقْدُوراً(۳۸)
الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالَاتِ اللَّهِ وَ يخْشوْنَهُ وَ لا يخْشوْنَ أَحَداً إِلّا اللَّهَ وَ کَفَى بِاللَّهِ حَسِيباً(۳۹)
مَّا کانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَ لَکِن رَّسُولَ اللَّهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شئٍ عَلِيماً(۴۰)
«ترجمه آیات»
هيچ مرد مؤمن و زن مؤمن را سزاوار نيست که وقتى خدا و رسولش امرى را صادر فرمودند، باز هم در امور خود، خود را صاحب اختيار بدانند، و هر کس خدا و رسولش را نافرمانى کند، به ضلالتى آشکار گمراه شده است. (۳۶)
به ياد آور که به آن کس که خدا به او نعمت داد، و تو نيز به او احسان کردى، خلاف ميلت نگه دار،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۰
و از خدا بترس، (با اين که تو از پيش مى دانستى، که سرانجام و بر حسب تقدير الهى، او همسرش را طلاق مى دهد و تو بايد آن را بگيرى)، تو آنچه در دل داشتى، و مى دانستى خدا بالاخره آشکارش خواهد کرد، از ترس مردم پنهان کردى، و خدا سزاوارتر است به اين که از او بترسى. پس همين که زيد بهره خود از آن زن گرفت و طلاقش داد، ما او را به همسرى تو در آورديم، تا ديگر مؤمنان نسبت به همسر پسر خوانده هاى خود وقتى مطلقه مى شوند، دچار زحمت نشوند، و آن را حرام نپندارند، و امر خدا سرانجام شدنى است. (۳۷)
بر پيغمبر اسلام هيچ حرجى در خصوص عملى که خدا بر شخص او واجب کرده نيست، اين سنتى است از خدا که در امت هاى قبل نيز جارى بوده، و امر خدا، اندازه دار و سنجيده است. (۳۸)
کسانى که رسالت هاى خدا را ابلاغ مى کنند، و از او مى ترسند، و از احدى به جز خدا نمى ترسند، و خدا براى حسابرسى کافى است. (۳۹)
محمد پدر احدى از مردان فعلى شما نيست، بلکه فرستاده خدا و خاتم پيغمبران است، و خدا به هر چيزى دانا است. (۴۰)
«بیان آیات»
اين آيات يعنى آيه «وَ إذ تَقُولُ لِلَّذِى أنعَمَ اللهُ عَلَيه» - تا آيه - «وَ کَانَ اللهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيماً» درباره داستان ازدواج رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» با همسر «زيد» است. همان «زيدى» که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» او را به عنوان فرزند خود پذيرفته بود، و بعيد نيست که آيه اولى هم که مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ لِمُؤمِنٍ وَ لَا مُؤمِنَة...»، از باب مقدمه و توطئه براى آيات بعدش باشد.
مراد از قضاى خدا و رسول «ص»، در آيه شریفه
«وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَن يَکُونَ لهَُمُ الخِْيرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ...»:
سياق، شهادت مى دهد بر اين که مراد از «قضاء»، قضاء تشريعى، و گذراندن قانون است، نه قضاء تکوينى.
پس مراد از «قضاى خدا»، حکم شرعى او است که در هر مسأله اى که مربوط به اعمال بندگان است، مقرر داشته، و بدان وسيله در شؤونات آنان دخل و تصرف مى نمايد، و البته اين احکام را به وسيلۀ يکى از فرستادگان خود بيان مى کند.
و اما «قضاى رسول» او، به معناى دومى از قضاء است، و آن عبارت است از اين که: رسول او، به خاطر ولايتى که خدا برايش قرار داده، در شأنى از شؤون بندگان، دخل و تصرف کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۱
همچنان که امثال آيه «النَّبِىُّ أولَى بِالمُؤمِنِينَ مِن أنفُسِهِم»، از اين ولايت که خدا براى رسول گرامى اسلام قرار داده، خبر مى دهد.
و به حکم آيه مذکور، قضاى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، قضاى خدا نيز هست. چون خدا قرار دهندۀ ولايت براى رسول خويش است، و اوست که امر رسول را در بندگانش نافذ کرده.
و سياق جملۀ «إذَا قَضَى اللهُ وَ رَسُولُهُ أمراً»، از آن جايى که يک مسأله را، هم مورد قضاى خدا دانسته و هم مورد قضاى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، شهادت مى دهد بر اين که مراد از «قضاء»، تصرف در شأنى از شؤون مردم است. نه جعل حکم تشريعى، که مختص به خداى تعالى است.
(آرى، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، جاعل و قانونگذار قوانين دين نيست. اين شأن، مختص به خدا است، و رسول او، تنها بيان کنندۀ وحى او است. پس معلوم شد که مراد از «قضاى رسول»، تصرف در شؤون مردم است).
«وَ مَا کَانَ لِمُؤمِنٍ وَ لَا مُؤمِنَة» - يعنى صحيح و سزاوار نيست از مؤمنان و مؤمنات، و چنين حقى ندارند، که در کار خود اختيار داشته باشند، که هر کارى خواستند بکنند.
و جملۀ «إذَا قَضَى اللهُ وَ رَسُولُهُ أمراً»، ظرف است. براى اين که فرمود اختيار ندارند. يعنى در موردى اختيار ندارند، که خدا و رسول در آن مورد، امرى و دستورى داشته باشند.
و ضمير جمع در جملۀ «لَهُمُ الخِيَرَةُ مِن أمرِهِم»، به مؤمن و مؤمنه بر مى گردد. و مراد از آن دو کلمه، همه مؤمنان و مؤمنات هستند، چون در سياق نفى قرار گرفته اند.
و اگر نفرمود: «أن یَکُونَ لَهُمُ الخِيَرةُ فِيهِ»، بلکه کلمۀ «مِن أمرِهِم» را اضافه کرد، با اين که قبلا کلمۀ «أمراً» را آورده بود، و حاجتى به ذکر دومى نبود، براى اين است که بفهماند منشأ توهم اين که اختيار دارند، اين است که امر، امر ايشان، و کار، کار ايشان است، و اين توهم را رد نموده مى فرمايد: با اين که کار، کار خود ايشان است، در عين حال، اختيارى در آن ندارند.
رده:تفسیر المیزان