تفسیر المیزان

دو روايت درباره امانتى که خدا عرضه کرد و در نهج البلاغه فرموده: «سپس اداء «امانت» است، که هر کس اهل امانت نباشد، زيانکار و خائب است. چون مسأله «امانت» آن قدر اهميت دارد که خدا آن را بر آسمان هاى مبنيّه، و زمين هاى گسترده، و کوه هاى بلند که ديگر بلندتر و بزرگتر از آن ها نيست، عرضه کرد». «پس اگر بنا بود به ملاک داشتن طول و عرض و قوت و عزت چيزى از إشفاق امتناع بورزد، کوه ها و آسمان ها و زمين مى ورزيدند، وليکن از عقوبت آن ترسيدند، و به عقل آن ها رسيد، چيزى که به عقل انسان که ضعيف تر از آن هاست نرسيد. چون انسان ظلوم و جهول بوده است». و در کافى، به سند خود، از اسحاق بن عمار، از مردى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، که در ذيل کلام خداى عزوجل: «إنَّا عَرَضنَا الأمَانَة...» فرموده: اين «امانت»، عبارت است از ولايت اميرمؤمنان «عليه السلام». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۳ مؤلف: منظور از ولايت اميرالمؤمنين «عليه السلام»، آن ولايتى است که اولين نفر از اين امت که بدان رسيد، اميرالمؤمنين «عليه السلام» بود، و آن ولايت، که اولين کسى که از امت اسلام فتح بابش را کرد، على «عليه السلام» بود، عبارت است از اين که: آدمى به جايى از تکامل برسد، که خداى سبحان، عهده دار امور او شود. و اين از راه مجاهده و عبادت خالصانه به دست مى آيد. منظور از «ولايت»، اين است. نه ولايت به معناى محبت و يا امامت، هرچند که از ظاهر بعضى از روايات بر مى آيد که به معناى محبت و يا امامت است، ولى آن روايات خواسته اند تطبيق کلى بر مصداق کنند، و بگويند محبت على، و نيز امامت او، هر دو از مصاديق «ولايت» است. «سوره سبأ» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۴ آيات ۱ - ۹ سوره سبأ * سوره «سبأ»، مکّى است، و ۵۴ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى لَهُ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ لَهُ الحَْمْدُ فى الاَخِرَةِ وَ هُوَ الحَْکِيمُ الْخَبِيرُ(۱) يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فى الاَرْضِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السّمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ(۲) وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَأْتِينَا السّاعَةُ قُلْ بَلى وَ رَبى لَتَأْتِيَنَّکمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فى السّمَاوَاتِ وَ لا فى الاَرْضِ وَ لا أَصغَرُ مِن ذَلِک وَ لا أَکبرُ إِلّا فى کتَابٍ مُّبِينٍ(۳) لِّيَجْزِى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ أُولَئک لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کرِيمٌ(۴) وَ الَّذِينَ سَعَوْ فى آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئک لهَُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ(۵) وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِى إِلى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الحَْمِيدِ(۶) وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُکُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ(۷) أَفْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَم بِهِ جِنَّةُ بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فى الْعَذَابِ وَ الضّلَالِ الْبَعِيدِ(۸) أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُم مِّنَ السمَاءِ وَ الاَرْضِ إِن نَّشأْ نخْسِف بِهِمُ الاَرْض أَوْ نُسقِط عَلَيهِمْ کِسفاً مِّنَ السمَاءِ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِکُِلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ(۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۵ «ترجمه آیات» به نام خدايى که رحمتى شامل، و رحمتى خاص نيکان دارد. سپاس آن خدايى را که ملک آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، از آنِ اوست، و سپاس براى اوست، در آخرت نيز، و او، حکيم و خبير است. (۱) آنچه که در زمين دفن مى شود، و آنچه که از زمين بيرون مى آيد، و آنچه که از آسمان نازل مى گردد، و آنچه که به آسمان بالا مى رود، همه را مى داند، و او، رحيم و آمرزنده است. (۲) کسانى که کفر ورزيدند، گفتند: قيامتى به سر وقت ما نمى آيد. بگو: چرا مى آيد، و به پروردگار سوگند که به طور قطع به سراغتان خواهد آمد، و او، عالِم غيب است، که حتى به سنگينى ذره اى در همه آسمان ها و زمين از او پوشيده نيست، و نه کوچکتر از آن ذره، و نه بزرگتر از آن، مگر آن که در کتاب مبين ثبت است. (۳) تا آنان که ايمان آورده، عمل هاى صالح مى کنند، پاداش دهد، اينان آمرزشى و رزقى آبرومندانه دارند. (۴) و در مقابل، کسانى که به منظور جلوگيرى از پيشرفت آيات ما تلاش مى کنند، عذابى پليد و دردناک دارند. (۵) آنان که علم داده شده اند، آنچه را که از ناحيه پروردگارت به تو نازل شده حق مى بينند، حقى که به سوى صراط عزيز حميد راهنمايى مى کند. (۶) و آنان که کفر ورزيدند، گفتند: آيا مى خواهيد شما را به مردى رهنمون شويم که خبر آورده که چون شما پس از مرگ پاره پاره شديد، دو باره به خلقت جديدى در مى آييد. (۷) چنين دروغى به خدا افتراء بسته، و يا آن که دچار جنون شده است، ليکن نه آن است و نه اين، بلکه کسانى که به آخرت ايمان ندارند، در عذاب و ضلالتى بعيد قرار گرفته اند. (۸) مگر نمى بينيد آنچه را که پيش روى ايشان و پشت سرشان از آسمان و زمين است، که اگر بخواهيم زمين را در زير پايشان مى شکافيم، و يا پاره اى از آسمان بر سرشان مى کوبيم، در همين مطلب، آيتى است براى هر بنده اى که به سوى خدا برگشت دارد. (۹) مفاد سوره مبارکه «سبأ» «بیان آیات» اين سوره پيرامون اصول سه گانه اعتقادات، يعنى «توحيد» و «نبوت» و «قيامت» بحث مى کند. بعد از بيان آن ها کيفر کسانى را که منکر آن هايند، و يا در بارۀ آن ها القاى شبهه مى کنند، بيان نموده. آنگاه از راه هاى مختلف، آن شبهه ها را دفع مى کند. يک بار از راه حکمت و موعظه. بار ديگر، از راه مجادله. و از بين اين سه اصول، بيشتر به مسأله «قيامت» اهتمام مى ورزد. هم در اول کلام آن را ذکر مى کند، و تا آخر سوره، چند بار ديگر هم متعرض آن مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۶ استدلال بر بعث و جزا با استناد به عموميت ملک و کمال علم خداى تعالى «الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ...»: مطلوب در اين آيه، بيان بعث و جزاء است. بيانى که ديگر جاى شکى باقى نگذارد. يعنى به حجت و برهانى اشاره کند که خصم را ساکت نموده، ديگر نتواند سخنى بگويد، و اساسى که اين حجت بر آن بنا شده، دو چيز است: اول مسأله عموميت ملک خداى تعالى است نسبت به تمامى موجودات، و به تمامى جهات آن ها، به طورى که مى تواند هر رقم تصرفى در هر يک از آن ها بکند. (به خلاف مالکيت ما، که از هر جهت نيست و نمى توانيم مثلا چشم خود را در آوريم). ولى خدا مى تواند هر قسم تصرفى بکند. خلق کند، رزق دهد، بميراند، دوباره زنده کند، پاداش و کيفر دهد. اساس دوم برهان، کمال علم خدا است به اشياء، که علم او به اشياء از جميع جهات است، و علمش آميخته با جهل نيست، و دستخوش زوال نمى شود. چون اگر جز اين بود، نمى توانست هر که را بخواهد، اعاده خلقت دهد، و بر تمامى اعمال خير و شرش، پاداش و کيفر دهد. امر اول از دو امر مزبور، مورد اشاره آيه اولى سوره است. يعنى همان آيه مورد بحث. و امر دوم را آيه دوم اشاره مى کند. و از همين جا روشن مى شود، که دو آيه اول سوره، مقدمه است براى آيه سوم و چهارم. پس آيه: «الحَمدُ لِلهِ الَّذِى لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرض»، خدا را بر ملک عام و منبسط بر همه عالمش ثنا مى گويد، و اشاره مى کند به اين که او مى تواند در هر چيز و به هر نحو که بخواهد، تصرف کند. «وَ لَهُ الحَمدُ فِى الآخِرَة» - اگر حمد را اختصاص داد به ظرف آخرت، براى اين است که جمله اولى، متضمن حمد خدا در دنيا بود. چون نظام محسوس در آسمان ها و زمين، نظام دنيوى است. به دليل اين که در آيه: «يَومَ تُبَدَّلُ الأرضُ غَيرَ الأرضِ وَ السَّمَاوات»، نظام آخرتى آسمان ها و زمين را غير از نظام دنيوى آن ها دانسته است. «وَ هُوَ الحَکِيمُ الخَبِير» - اين جمله، آيه را با دو نام از نام هاى کريم خدا خاتمه مى دهد. يکى «حکيم» و ديگرى «خبير»، تا دلالت کند بر اين که تصرف خدا در نظام دنيا، و در دنبال آن پديد آوردن نظام آخرت، همه بر اساس حکمت و خبرويت است. پس با حکمتش، آخرت را بعد از دنيا قرار داد. چون اگر قرار نمى داد، خلقت دنيا لغو و عبث مى شد، و نيکوکار از بدکار متمايز نمى گشت. همچنان که خودش فرموده: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً»، تا آن جا که باز مى فرمايد: «أم نَجعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتَّقِينَ کَالفُجَّار». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۷ و با خبرويتش، ايشان را بعد از مُردن محشور مى کند، در حالى که احدى را از قلم نينداخته باشد، و هر نفسى را به آنچه کسب کرده، جزاء مى دهد. کلمۀ «خبير»، يکى از اسماء حسناى خدا است، که از ماده «خبر» گرفته شده، که به معناى اطلاع داشتن از جزئيات امور است. پس مى توان گفت: «خبير»، خصوصى تر از «عليم» است. چون «عليم» در جزئيات و کليات، هر دو به کار مى رود، ولى «خبير»، تنها در جزئيات به کار مى رود. «يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فى الاَرْضِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا»: کلمۀ «يَلِجُ»، مضارع از ماده «ولوج» است، که به معناى فرو رفتن، و بر خلاف خارج شدن است. و کلمۀ «يَعرُجُ»، از «عروج» است، که معناى مقابل «نزول» را مى دهد. «نزول»، يعنى پايين آمدن، و «عروج»، يعنى بالا رفتن. و اين که فرمود: «خدا علم دارد به آنچه در زمين فرو مى رود، و از زمين بيرون مى شود، و آنچه از آسمان فرو مى آيد، و به آسمان بالا مى رود»، گويا کنايه است از علم خدا به حرکت هر صاحب حرکتى، و آنچه انجام مى دهد. و آيه شريفه با دو کلمۀ «وَ هُوَ الرَّحِيمُ الغَفُور» ختم شده، و گويا در اين جمله، اشاره است به اين که خدا رحمتى دارد ثابت، و مغفرتى که خاص اقوامى است که ايمان داشته باشند. پاسخ به منکران معاد، با بيان عموميت و گستردگی علم خدا «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَ رَبِّى لَتَأْتِيَنَّکُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ... فى کتَابٍ مُّبِينٍ»: در اين آيه، انکار منکران معاد را به رُخ ايشان مى کشد، چون با عموميت ملک خدا و علمش به همه موجودات جايى براى شک و ترديد در آمدن آن نيست، تا چه رسد به اين که به ضرس قاطع آن را انکار کنند، و به همين جهت به رسول گرامى «صلى الله عليه و آله و سلم»، خود دستور داده که به سخن ايشان جواب گويد که: «بَلَى وَ رَبِّى لَتَأتِيَنَّکُم: آرى به پروردگارم سوگند، قيامت شما به طور قطع و مسلم خواهد آمد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۸ و چون علت عمده انکار ايشان اين بوده که فکر کرده اند بدن هاى مُردگان همه با هم مخلوط گشته، و صورت ها تغيير و تبدل يافته، خاکى که ديروز يک انسان بود، امروز خاک و فردا، خشت، و چند صباح ديگر چيز ديگر مى شود، با اين حال چگونه ممکن است بار ديگر همان انسان به همان خصوصيات موجود شود؟ لذا براى دفع اين توهم، در جملۀ «عَالِمِ الغَيبِ لَا يَعزُبُ عَن عِلمِهِ مِثقَالَ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوَاتِ وَ لَا فِى الأرضِ» فرموده که: هيچ محلى براى استبعاد نيست، براى اين که خداى تعالى، عالِم به غيب است، و کوچکترين موجود از علم او دور نيست. حتى چيزى به سنگينى يک ذرّه (معلق در فضا) در همه آسمان ها و زمين از علم او پنهان نيست، و با اين حال، براى او چه اشکالى دارد که ذرات وجودى «زيد» را با ذرات وجودى «عمرو» اشتباه نکند؟ «وَ لَا أصغَرُ مِن ذَلِکَ وَ لَا أکبَرُ إلّا فِى کِتَابٍ مُبِين» - اين جمله، علم خدا را به تمامى موجودات تعميم مى دهد، تا کسى نپندارد تنها موجودات نظير ذرّه را مى داند، کوچکتر از آن و بزرگتر را هم مى داند. نکته اى که در اين آيه، بدان اشاره کرده، اين است که اشياء هرچه باشند، در «کتاب مبين» خدا ثبوتى دارند، که دستخوش تغيير و تبديل نمى شوند و انسان و هر موجود ديگر، هرچند اجزاى دنيوى اش از هم متلاشى گردد، و به کلى آثارش از صفحه روزگار محو و نابود شود، باز هم اعاده اش براى خدا کارى ندارد. چون همين نابودى در «کتاب مبين»، بودى و ثبوتى دارد. و ما در سوره «انعام» و در مواردى ديگر پيرامون «کتاب مبين»، بحث هايى کرده ايم. «لِّيَجْزِىَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئک لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کرِيمٌ»: لام در جملۀ «لِيَجزِىَ»، لام تعليل است، و متعلق است به جملۀ «لَتَأتِيَنَّکُم». و در جملۀ «لَهُم مَغفِرَةٌ وَ رِزقٌ کَرِيم»، يک نوع محاذات با جمله قبلى «وَ هُوَ الرَّحِيمُ الغَفُور» هست. و اين آيه، يکى از دو سبب قيام قيامت را شرح مى دهد و مى گويد: براى اين است که خداى سبحان، افراد با ايمان و داراى عمل صالح را به «مغفرت» و «رزق کريم»، که عبارت است: از بهشت و آنچه در آن است، جزاء دهد. و سبب دومى قيام قيامت را جملۀ «وَ الَّذِينَ سَعَوا فِى آيَاتِنَا مُعَاجِزِين...» بدان اشاره مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳۹ «وَ الَّذِينَ سَعَوْ فى آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئک لهَُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ»: کلمه «سَعى» به معناى دويدن، يا دوندگى است. و کلمۀ «مُعَاجز»، مبالغه در اعجاز است. و بعضى گفته اند: به معناى مسابقه است. و اساس اين کلام بر استعاره به کنايه است. گويا آيات خدا را مسافتى فرض کرده، که افراد نامبرده در آن مسافت، سعى و دوندگى مى کنند، تا بلکه بتوانند خدا را به ستوه بياورند، و بر او غلبه کنند. و کلمۀ «رِجز»، مانند «رِجس»، به معناى پليدى است و شايد مراد از آن، اعمال زشت باشد، که در اين صورت، آيه شريفه اشاره اى مى شود به تبدّل عمل به عذاب اليم. و يا به اين که عمل آنان، سبب عذاب اليم آنان شده. بعضى ديگر، در معناى «رِجز» گفته اند: به معناى عذاب زشت است. و در اين آيه تعريض و طعنه به کفار است، که اصرار دارند در انکار معاد. «وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک هُوَ الْحَقَّ»: موصول اول (الَّذِينَ)، فاعل «يَرَى» است، و موصول دوم (الَّذِى)، مفعول اول آن است. و کلمۀ «حق»، مفعول دوم آن است. و مراد از «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، کسانى است که عالِم بالله و عالِم به آيات اويند. و مراد از «الَّذِينَ أنُزِلَ إلَيک»، قرآن است، که به وى نازل شد. و جملۀ «وَ يَرَى...»، جمله اى است از نو، که متعرض جمله قبلى «قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا» شده، آن را بيان مى کند. ممکن هم هست حال از فاعل «کَفَرُوا» باشد، و معنا چنين باشد: اين ها مى گويند: «لَا تَأتِينَا السَّاعَةُ: قيامتى به سر وقت ما نمى آيد»، و آن را از روى جهل انکار مى کنند، در حالى که علماى بالله و به آيات او، مى بينند و مى دانند که اين قرآن نازل بر تو، قرآنى که از قيامت خبر مى دهد، حق است. «وَ يَهدِى إلَى صِرَاطِ العَزِيزِ الحَمِيد» - اين جمله، عطف است بر کلمۀ «حق»، و معنايش اين است که: علماى بالله مى بينند که قرآن و قيامتى که از آمدن آن خبر مى دهد، حق است. و نيز مى بينند که: اين قرآن به سوى صراط کسى هدايت مى کند که اجلّ از آن است که کسى بر خواسته او غلبه کند. صراط کسى که «محمود» است، و بر تمامى افعالش سزاوار حمد و ثناست. چون او در عين عزتش، جز جميل کارى نمى کند، و او، خداى سبحان است. و اگر خدا را به وصف «عزيز» و «حميد» توصيف کرده، براى اين است که در مقابل «الَّذِينَ سَعَوا فِى آيَاتِنَا مُعَاجِزِين» قرار گيرد. آرى، در مقابل کسانى که مى خواهند از پيشرفت آيات خدا جلوگيرى کنند، بايد عزت و ستودگى خدا به رُخشان کشيده شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۰ «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُکُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ»: اين آيه که حکايت کلام کفار است، سخنى است که در مقام استهزاء گفته اند، و در آن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را به يکديگر معرفى مى کنند، که اين مرد قائل به معاد است! کلمۀ «تمزيق»، به معناى تقطيع و تفريق است، و تعبير به «إنَّکُم لَفِى خَلقٍ جَدِيد»، استمرار و استقرار را مى رساند، و معنايش اين است که: از درِ تمسخر به يکديگر گفتند: مى خواهيد شما را به مردى راهنمايى کنيم که مى گويد: شما مردم وقتى در گور خود پاره پاره شديد، دوباره خلق مى شويد، و بعد از مردن دوباره زندگى جديدى پيدا مى کنيد؟ و جملۀ «إذَا مُزِّقتُم: وقتى پاره پاره شديد»، ظرف است براى جملۀ «إنَّکُم لَفِى خَلقٍ جَدِيد». و معناى مجموع اين دو جمله، اين است که: «شما در زمان پاره پاره شدن، خلقت جديدى به خود مى گيريد»؟ و معناى آيه اين است که: کسانى که کافر شدند، از درِ تمسخر، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» که ايشان را از قيامت و جزاى آن مى ترساند، به يکديگر گفتند: آيا مى خواهيد شما را به مردى (که مقصود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است)، دلالت کنيم که شما را خبر مى دهد از اين که به زودى، در هنگام پاره پاره شدن اجزايتان و در زمانى که هيچ يک از اجزاى شما از يکديگر متمايز نيست، در خلقت جديدى قرار مى گيريد، و هستى دوباره اى پيدا مى کنيد؟ «أَفْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَم بِهِ جِنَّةٌ...»: استفهامى است از درِ تعجب. چون در نظر کفار، زنده شدن اجساد بعد از فنا و پوسيدن، امرى عجيب بوده. آن قدر عجيب بوده که به نظرشان هيچ عاقلى به خود اجازه نمى دهد که چنين سخنى بگويد، مگر آن که بخواهد مردم را دچار اشتباه و ضلالت کند، و منافع آنان را تصاحب کند. و اگر چنين منظورى در کار نباشد، چطور يک فرد عاقل، مطلب به اين روشنى را نمى فهمد؟ و نمى داند که بدن پوسيده، دوباره زنده نمى شود. و چون مسأله در نظرشان محال مى نموده، لذا امر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را که مدعى قيامت است، داير بين دو چيز دانستند: يکى افتراء بستن به خدا، و ديگرى ديوانگى. آن وقت از يکديگر مى پرسند: که به نظر شما، اين مرد، کدام يک از اين دو انحراف را دارد. آيا به خدا افتراء مى بندد، تا به اغراض خود برسد، و يا آن که ديوانه است؟ و معناى آيه اين است که: آيا به نظر شما اين مرد عاقل است، و عالماً و عامداً به خدا افتراء مى بندد؟ و از بعثت و قيامت دَم مى زند؟ و يا آن که به نوعى جنون مبتلا شده، و آنچه مى گويد، بدون فکر مستقيم است؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۱ «بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فى الْعَذَابِ وَ الضّلَالِ الْبَعِيدِ»: در اين جمله، سخن کفار را رد مى کند، و از ترديدى که ايشان کردند، که آيا چنين است يا چنان، اعراض نموده، حاصلش اين است که: اين مرد، نه به خدا افتراء مى بندد، و نه دچار جنون شده، بلکه اين کفار در عذابى قرار گرفته اند که به زودى برايشان ظاهر مى شود، و چون اهل عذاب شده اند، از حق دور گشته اند، و در ضلالتى دور قرار گرفته اند. آن قدر دور که به اين زودی ها نمى توانند حق را تعقل کنند، و به آن ايمان بياورند. و اگر در جملۀ «بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَة...»، با اين که مى توانست بفرمايد: «بَل هُم فِى العَذَابِ وَ الضَّلَالِ البَعِيد»، به جاى ضمير، نام آنان را مجددا ذکر کرده، براى اين است که به علت وقوعشان در عذاب و ضلالت آنان اشاره نموده، و بفرمايد علت آن، اين است که به آخرت ايمان ندارند. اندرز و تهديد کفار، به جهت تکذيب و استهزاء پيامبر«ص» «أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ إِن نَّشأْ نخْسِف بِهِمُ الاَرْض أَوْ نُسقِط عَلَيهِمْ کِسَفاً مِّنَ السَّمَاءِ...»: اين آيه، به کفار اندرز مى دهد و تهديد مى کند، و اين عملشان را که آيات خدا را تکذيب کرده و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را استهزا کردند، جرمى بسيار بزرگ دانسته، و ايشان را نسبت به ارتکاب آن، جرى و جسور مى خواند. پس مراد از جملۀ «مَا بَينَ أيدِيهِم وَ مَا خَلفَهُم مِنَ السَّمَاءِ وَ الأرض...»، اين است که بفرمايد: آسمان و زمين، ايشان را از جلو و عقب احاطه کرده، هر جا که نظر کنند، آسمانى مى بينند که بر سرشان سايه افکنده، و زمينى که روى آن هستند. نه از طرف بالا مى توانند بگريزند، و نه از طرف پايين. «إن نَشَأ نَخسِف بِهِمُ الأرضَ أو نُسقِط عَلَيهِم کِسَفاً مِنَ السَّمَاء» - يعنى: آسمان و زمينى که از بالا و پايين ايشان را احاطه کرده، با تدبير ما مى گردند و اداره مى شوند، و منقاد و مسخر ما هستند. اگر ما بخواهيم زمين دهن باز کرده، ايشان را در خود فرو مى برد، و همه آنان را بدين وسيله هلاک مى کنيم. و يا آن که قطعه اى از آسمان را بر سرشان مى کوبيم، و نابودشان مى سازيم. پس چرا از اين حرف ها دست بر نمى دارند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۲ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِکُلِّ عَبدٍ مُنِيب» - يعنى در آنچه گفته شد (از احاطه آسمان و زمين بر انسان ها، و اين که آن دو به تدبير ما اداره مى شوند، و همواره به فرمان مايند. اگر به زمين فرمان دهيم، ايشان را در خود فرو مى برد، و اگر به آسمان فرمان دهيم، قطعه اى از آن بر سرشان مى افتد، و هلاکشان مى کند)، خود آيتى است که براى هر بنده اى که بخواهد به خود آيد و به خدايش برگردد، بس است. و اگر اين مردم به اين گونه امور بى اعتنايى مى کنند، و بر تکذيب اين آيات جسورانه اقدام مى نمايند، جز بدين جهت نيست که ايشان مغرور و متکبرند، و روح سرکششان به ايشان اجازه نمى دهد که در برابر خدا تسليم شده، و توبه نموده، به اطاعت او برگردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۳ آيات ۱۰ - ۲۱ سوره سبأ وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضلاً يَا جِبَالُ أَوِّبى مَعَهُ وَ الطيرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الحَْدِيدَ(۱۰) أَنِ اعْمَلْ سابِغَاتٍ وَ قَدِّرْ فى السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنّى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۱۱) وَ لِسلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شهْرٌ وَ أَسلْنَا لَهُ عَينَ الْقِطرِ وَ مِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَينَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَن يَزِغْ مِنهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ(۱۲) يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِن محَارِيب وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفَانٍ کالجَْوَابِ وَ قُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شکْراً وَ قَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِى الشکُورُ(۱۳) فَلَمَّا قَضيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْت مَا دَلهَُّمْ عَلى مَوْتِهِ إِلّا دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْکلُ مِنسأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِْنُّ أَن لَّوْ کانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فى الْعَذَابِ الْمُهِينِ(۱۴) لَقَدْ کانَ لِسبَإٍ فى مَسکَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَ شِمَالٍ کلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طيِّبَةٌ وَ رَبُّ غَفُورٌ(۱۵) فَأَعْرَضوا فَأَرْسلْنَا عَلَيهِمْ سيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنَاهُم بجَنَّتَيهِمْ جَنَّتَينِ ذَوَاتىْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شئٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ(۱۶) ذَلِک جَزَيْنَاهُم بِمَا کَفَرُوا وَ هَلْ نجَزِى إِلّا الْکَفُورَ(۱۷) وَ جَعَلْنَا بَيْنهُمْ وَ بَينَ الْقُرَى الَّتى بَارَکنَا فِيهَا قُرًى ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنَا فِيهَا السَّيرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالىَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ(۱۸) فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَينَ أَسفَارِنَا وَ ظلَمُوا أَنفُسهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيث وَ مَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّکُلِّ صبَّارٍ شکُورٍ(۱۹) وَ لَقَدْ صدَّقَ عَلَيهِمْ إِبْلِيس ظنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلّا فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ(۲۰) وَ مَا کانَ لَهُ عَلَيهِم مِّن سُلْطانٍ إِلّا لِنَعْلَمَ مَن يُؤْمِنُ بِالاَخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فى شکٍ وَ رَبُّک عَلى کُلِّ شئٍ حَفِيظٌ(۲۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۴ «ترجمه آیات» و به تحقيق، داوود را از ناحيه خود فضلى داديم (و آن اين بود که به کوه ها و مرغان گفتيم:) اى کوه ها و اى مرغان! با او همصدا شويد! و آهن را هم برايش نرم کرديم. (۱۰) (و بدو گفتيم با اين آهن نرم) زره بباف، و سيم هاى آن را به يک اندازه ببر، و عمل صالح کن، که من به آنچه مى کنيد، بينايم. (۱۱) و براى سليمان باد را مسخر کرديم، که صبح مسافت يک ماه راه را مى رفت، و عصر هم، همين مسافت را طى مى کرد، و چشمه مس را برايش جارى کرديم، و از جن، کسانى به دستور و به اذن خدا برايش کار مى کردند، و هر يک از امر ما منحرف مى شد، از عذابى سوزان به وى مى چشانديم. (۱۲) براى او هرچه مى خواست از محراب ها، و تمثال ها، و کاسه هايى چون حوض، و ديگ هاى ثابت در زمين، درست مى کردند. گفتيم: اى آل داوود! شکر بگزاريد، و بندگان شکرگزار من، اندک اند. (۱۳) بعد از آن که قضاى مرگ بر او رانديم، کسى جنيان را از مرگ وى خبر نداد، مگر موريانه زمين، که عصايش را خورد، و او به زمين افتاد. همين که افتاد، جنّيان فهميدند: که اگر از مرگ او خبر مى داشتند (در اين مدت طولانى)، در عذابى خوار کننده به سر نمى بردند. (۱۴) براى قوم سبأ در شهرشان آيتى بود، و آن دو باغستان از راست و چپ محل بود، که گفتيم رزق پروردگارتان را بخوريد، و شکر بر او بگزاريد، شهرى پاکيزه، و پروردگارى آمرزنده. (۱۵) ولى روى بگرداندند، پس سيل عرم را به سويشان سرازير کرديم، و دو باغستانشان را به دو زمين خشک مبدل کرديم، که جز خوراکى تلخ، و اثل و مختصرى سدر نمى رويانيد. (۱۶) اين کيفر را بدان جهت به آنان داديم که کفران کردند، و مگر جز مردم کفرانگر را کيفر مى کنيم؟ (۱۷) و ما بين آنان و دهکده هاى پر برکت، قريه ها قرار داديم که يکديگر را مى ديدند، و مسافت بين آن ها را به اندازه هم کرده بوديم، گفتيم: در بين اين شهرها، شب ها و روزها سير کنيد، در حالى که ايمن باشيد. (۱۸) گفتند: پروردگار ما بين سفرهاى ما فاصله زياد قرار داده، و به خود ستم کردند، پس آن چنان هلاکشان کرديم که داستان آيندگان شدند، و آن چنان متفرقشان کرديم که مافوق آن تصور ندارد، و در اين، آيت ها است براى هر پر صبر و پر شکرى. (۱۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۵ ابليس وعده خود را درباره آنان عملى کرد، او را پيروى کردند، مگر طايفه اى از مؤمنان. (۲۰) با اين که ابليس سلطنتى بر آنان نداشت، بلکه ما مى خواستيم مؤمنين به آخرت را، از کسانى که درباره آن شک دارند متمايز کنيم، و پروردگار تو بر هر چيزى آگاه است. (۲۱) بيان آيات اين آيات، به پاره اى از داستان هاى داوود و سليمان، و نعمت هايى که به ايشان موهبت فرموده بود، اشاره مى کند و مى فرمايد: چگونه کوه ها و مرغان را براى داوود مسخر کرديم، و آهن را در دستش نرم ساختيم، و چگونه باد را در فرمان سليمان در آورديم، که صبحگاهان، مسير يک ماه را مى پيمود و عصرگاهان نيز، مسير يک ماه را. و جن را برايش مسخّر کرديم که هرچه او مى خواست، از محراب ها و تمثال ها و غير آن، برايش ‍ مى ساختند. آنگاه به داوود و سليمان دستور مى دهد به اين که به شکرانه اين مواهب، عمل صالح کنند و آن دو، بندگانى شکور بودند. سپس به داستان «سباء» اشاره مى کند، که خدا به آنان دو تا بهشت، در طرف راست و چپ شهر داده بود، تا با عوايد آن ها زندگى مرفهى داشته باشند، ولى به جاى شکر خدا، نعمت او را کفران نموده، از اداى شکرش سر باز زدند، و خداوند سيل عرم را به سويشان گسيل داشت، و در نتيجه، دو قسمت باغستان هاى راست و چپ محل از بين رفتند و در نتيجه، مايه آبادى محلشان از بين رفت، و خود مردم آن چنان متفرق شدند، که اثرى از ايشان نماند. تنها قصه هايى از آنان به جاى ماند. همه اين ها به خاطر کفران نعمت، و اعراضشان از شکر بود، و خداوند جز مردم کفرانگر را، کيفر نمى کند. و وجه اتصال اين داستان ها به آيات قبل، که درباره معاد بحث مى کرد، اين است که: خدا، مدبّر امور بندگان خويش است، ولى از آن جايى که بندگان او در دنيا فرو رفته، در انواع نعمت هاى مادى هستند، لذا معلوم نمى شود که کدام يک شکر منعم خود را به جا آوردند، و کدام يک کفران نمودند. و چون در نشأه دنيا امتيازى بين اين دو طایفه نيست، پس بايد حتما نشأه ديگر باشد، تا در آن جا، «کفور» از «شکور» ممتاز گردد. «وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضلاً يَا جِبَالُ أَوِّبى مَعَهُ وَ الطَّيرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الحَْدِيدَ»: کلمۀ «فضل» به معناى عطيه است، و کلمۀ «أوِّبِى»، امر از مصدر «تأويب» است، و «تأويب»، از ماده «أوب: برگشتن»، به معنى ترجيع است و در اين جا، به معناى چهچۀ صوت در تسبيح نمودن است. به دليل اين که در جاى ديگر فرموده: «إنَّا سَخَّرنَا الجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحنَ بِالعَشِىِّ وَ الإشرَاقِ وَ الطَّيرَ مَحشُورَةً کُلٌّ لَهُ أوَّابٌ». رده:تفسیر المیزان